دكتر فرح نيازكار؛ استاد دانشگاه و سعديپژوه: يكي از مسايلي كه در حوزه سعديپژوهي وجود دارد، تصحيح نسخههاي غزليات سعدي است. بخشي از آن تصحيحات، به شناخت زبان سعدي و زبان قرن هفتم بازميگردد. بايد ديد كه آيا واژگان بهكار رفته در تصحيحات، واژگان كاربردي قرن هفتم است يا ذوق كاتباني است كه بعدها واژگاني را به نسخههاي خود افزودهاند؟ و نيز آيا مفاهيمي كه واژگان تصحيح شده به ما انتقال ميدهد، همان مفاهيم كاربردي قرن هفتم است؟ همه اينها به موضوع تصحيح نسخهها برميگردد.
من در اينجا سه تصحيح از غزليات سعدي را بررسي ميكنم و شاهد مثالهايي ميآورم تا نشان بدهم كه ابهاماتي در اين تصحيحات وجود دارد كه ما را ناگزير ميكند كه به تصحيح انتقادي ديگري از غزليات سعدي اقدام كنيم. اين سه تصحيح را زندهياد محمدعلي فروغي، دكتر غلامحسين يوسفي و استاد حبيب يغمايي انجام دادهاند.
در نسخه فروغي، بيتي بدين گونه آورده شده است «من از تو پيش كه نالم كه در شريعت عشق/ معاف دوست بدارند قتل عمدا را». واژه «بدارند» در ضبط يغمايي و يوسفي، به گونه «ندارند» آورده شده است. ميبينيد كه با تغيير يك نقطه، مفهوم كاملا عوض ميشود. يا اين بيت ديگر در تصحيح فروغي «چه دلها بردي اي ساقي به ساق فتنه انگيزت/ دريغا بوسه چندي بر زنخدان دلاويزت» بحث بر سر كلمه «فتنه انگيز» است.
در نسخه يغمايي و يوسفي، بهجاي «فتنه انگيز»، «شهوت انگيز» آمده است. در حالي كه اگر كل غزليات سعدي را بر اساس چاپ فروغي بررسي كنيم، ميبينيم كه سعدي تنها يكي دو مورد از واژه «شهوت انگيز» استفاده كرده است و اين كلمه، همه جا در كلام او معني دون و خفيفي دارد. بهنظر ميآيد كه در اينجا كلمه «شهوت انگيز» نبايد درست باشد.
يا ضبط اين بيت در تصحيح فروغي چنين است «سلسله موي دوست حلقه دام بلاست / هر كه در اين حلقه نيست فارغ از اين ماجراست» اما يغمايي و يوسفي به جاي «فارغ»، «غافل» را آوردهاند. اگر از نظر محتوايي بخواهيم اين بيت را نگاه كنيم، ميتوان پرسيد كه كسي كه در سلسله و بند زنجير معشوق نيست، آيا غافل از ماجراست يا از درد و رنج و اندوه آزاد است؟ بهنظر ميآيد كه بيرون از سلسله و زنجير بودن نبايد غفلت بياورد. بلكه آزادگي و رهايي از بار اندوه را ميآورد.
يا در تصحيح فروغي ميخوانيم «بگذاشتند ما را در ديده آب حسرت/ گريان چو در قيامت چشم گناهكاران». واژه «گريان» در ضبط يوسفي و يغمايي «گردان» آمده است. آيا در روز قيامت چشم گناهكاران (بهخصوص وقتي كه واژه حسرت آمده است) بايد «گردان» باشد يا بواسطه حسرت «گريان»؟ اين جاي سوال دارد. به هر حال نمونههايي از اين گونه در ويرايشهاي آثار سعدي بسيار وجود دارد.
------------------------------------------------------------------------------
دكتر فرح نيازكار استاد دانشگاه شيراز و سعديپژوه مركز سعديشناسي شيراز است. وي پاياننامه دكتري خود با نام «زبان سعدي در غزل» را در آستانه نشر توسط انتشارات هرمس دارد.
پنجشنبه ۲ اردیبهشت ۱۳۸۹ - ۱۲:۱۶
نظر شما