خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، فرزانه عامل، كارشناس ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني: پيشرفت هر جامعه ارتباط مستقيم با فعاليت ساكنان آن دارد. هرچه افراد تشكيل دهنده جامعه فعال‌تر باشند جامعه اي پيشرفته تر خواهند داشت. هرگاه جامعه بتواند از نيروي بالقوه همه افراد جامعه بهره گيرد، بي شك به بارورتر شدن خود ياري داده است.
پيشرفت تكنولوژي در قرن گذشته و خصوصا از جنگ جهاني دوم به بعد در رشد اقتصادي و پيشرفت اجتماعي جهان صنعتي اثر چشمگير داشته است. بي ترديد پيشرفت تكنولوژي علاوه بر ارتقاي سطح زندگاني بشر در كاهش شديد بسياري از منابع حوادث، آسيب ها و تنش كاري نقش بر جسته اي داشته است. با اين حال تكنولوژي پيشرفته به همراه خود منابع جديدي از آسيب و تنش ناشي از كار را به همراه آورده است. پيچيدگي تكنولوژي جديد با تغيير ماهيت كار ، سازمان كار و نظام توليد بر نيروي كار، توقعات بسيار زيادي را تحميل كرده است. در نتيجه نوع مشكلات كار نيز دوشادوش دگرگونيهاي تكنولوژي تغيير كرده است.

ارگونومي(Ergonomy) از دو واژه يوناني ارگو (Ergon) به معناي كار و نومي (Nomos) به معناي قاعده و قانون طبيعي ريشه گرفته و در لغت به معناي قانون كار يا ارتباط بين كارگر و محيط كار تعريف شده است. اين واژه نخستين بار در سال 1875 ميلادي به وسيله فردي به نام وو جسيچ جاستر در يك روزنامه لهستاني به كار برده شد. علم ارگونومي يا همان مهندسي فاكتورهاي انساني مجموعه اي از علوم پايه مختلف از جمله فيزيولوژي روانشناسي، فيزيك و مكانيك، طراحي، جامعه شناسي و بسياري از موارد ديگر است. اين علوم پايه در كنار يكديگر به طراحي بهتر سازمان براي بهره وري بيشتر كمك مي كنند. در اصل اين علم در نظر دارد به جاي هماهنگ سازي انسان با محيط، محيط را با انسان هماهنگ سازد. ارگونومي با مطالعه قابليت ها و شرايط انسان، استرس هاي محيط كار، آشنايي كامل با نيروهاي استاتيك و ديناميك بدن انسان، احتياط، خستگي، آموزش و طراحي ابزارها به حمايت انسان در حين كار آمده است. با رعايت اصول ارگونومي فشار كار و خستگي هاي بي مورد كاهش مي يابد و در نتيجه كارايي افزايش پيدا مي كند.

محيط كار ي كه از اصول ارگونومي استفاده مي كند براي فرد آرامش بخش است. البته اين علم به نام مهندسي انساني يا Human Engineering نيز ناميده مي شود و به اين دليل است كه موضوع آن در مورد ابعاد بدن انسان و نحوه طراحي ابزار و ماشين آلات است. به نحوي كه اين ابزار با ابعاد بدن انسان و كنش و واكنش هاي بدن انسان تطابق داشته باشد. با نگاهي گذرا به علم ارگونومي مي توان دريافت كه اين علم تمام تلاش خود را در حمايت از انسان و براي پيشگيري از هر گونه صدمه به افراد مختلف در حين انجام فعاليت به كار مي‌برد. با شناخت هر چه بيشتر اين علم از سوي مديران سازمان، آشنا ساختن كارمندان و كاركنان با اين علم و بهره وري هر چه بيشتر از اين علم در محيط كار مي توان سازمان را بيش از پيش هم از نظر بهداشتي و هم از نظر اقتصادي كاراتر كرد. ارگونومي علمي پيچيده و به همان نسبت نيز مهم است . عدم شناخت و دقت در كاربرد اين علم مي تواند عوارض جسمي و رواني بسياري ايجاد كند.

هدف از ارگونومي عبارت است از تقليل فشار كار، خستگي و فرسودگي كه بيهوده ايجاد مي شود، ايجاد امنيت كاري، و تطبيق و تغيير دستگاهها و تجهيزات مطابق وضع صحيح انسان. هدف ديگر، حمايت و حفاظت از انسان با توجه به شرايط جسماني او ست.

با درنظر گرفتن اينكه امروزه ميليون‌ها كارگر و كارمند در سراسر جهان، بخشي يا تمام ساعات كار خود را در كنار يا همراه با رايانه مي گذرانند و اخيرا كاربرد رايانه و تكنولوژي در ايران از افزايش قابل ملاحظه اي برخوردار شده و به دنبال آن مشكلات ايمني و بهداشتي زيادي براي افرادي كه با رايانه كار مي كنند به وجود مي آورد ضروري به نظر مي رسد، براي ايجاد يك فرهنگ صحيح و مناسب در ايمني افرادي كه با اين ابزار كار مي كنند اقداماتي اصولي و مبني بر راهنمايي هاي مناسب صورت پذيرد.

كتابخانه ها نيز همچون ساير مراكز و سازمان ها از ورود اين تكنولوژي بي نصيب نيستند و امروزه بسياري از خدمات در كتابخانه ها با استفاده از رايانه ارايه مي‌شود. بنابراين ضروري است تا به بررسي اصول ارگونومي در كتابخانه ها پرداخته شود.

كتابخانه ها به عنوان عنصري زنده و پويا در رشد و توسعه همگام با جوامع رشد يافته اند. كتابدران به عنوان عامل تصميم گيرنده در تهيه نظام هاي فناوري هستند و به عنوان نخستين كساني كه در كتابخانه ها به طور مستقيم با اين فناوري‌ها در ارتباطند تحولات چشمگيري در وضعيت شغلي آن‌ها پديد آمده و پيامدهاي گوناگوني را براي آن‌ها به همراه داشته است.

انواع آسيب‌هاي جسماني ناشي از كار با رايانه به ترتيب فراواني در كتابداران عبارتند از چشم‌ها 74%، كمر 8/70%، گردن 7/68%. درصد كتابداران آسيب ديده به تفكيك نوع كاري كه انجام مي دهند به ترتيب عبارتند از: خدمات فني 3/38%، اطلاع رساني 1/21%، امانت2/1%، تهيه و سفارش 7/11%، نشريات 3/2%، و نمايه سازي 6/1%.

اصول كلي ارگونومي براي كتابخانه ها:

1. وسايل كار را در دسترس قرار دهيد. اگر وسايل دور از دسترس باشند، احتمال ايجاد كشيدگي در بدن وجود دارد و انجام كار نيز دشوار تر مي شود. ابزار و وسايل پر استفاده بايد به راحتي دسترس پذير باشند.

2. در بلند كردن اشيا، آنها را نزديك به بدن نگه داريد؛ در حالت كشيده بودن بازوان، فشار وارده بر پشت بيشتر مي شود.

3. از حركات ناگهاني بپرهيزيد؛ چرا كه برداشتن سريع اشيا و چرخاندن آني سر فشار وارد بر بدن را افزايش مي دهد.

4. كارها را در ارتفاعي مناسب انجام دهيد، به طوري كه سطح كار با آرنج دست در يك امتداد يا كمي پايين تر از آن قرار گيرد. خميده نگه داشتن يا تاب دادن بدن در حين كار، با وارد كردن فشار بر ماهيچه و اسكلت، باعث كوفتگي، ناراحتي و صدمات مختلف مي شود.

5. كار كردن در وضعيت مناسب را تمرين كنيد و همواره بدن را در وضع طبيعي و حالت عادي خود نگه داريد. در وضعيت طبيعي ستون فقرات حالت S شكل دارد.

6. در كارهايي كه به خواندن احتياج است، يك سطح شيبدار را انتخاب كنيد. مطالعه در شيب 45 درجه در حين كارهاي غير دستي و 15 درجه در حين كارهاي دستي مطلوب است.

7. در حين كار با صفحه كليد ، در حالت نشسته لازم است صفحه كليد در ارتفاعي پايين تر از آرنج ها قرار داشته و چنان قرار گرفته باشد كه كاربر بتواند با حفظ حالت عادي بدن با آن كار كند. اين كار مستلزم استفاده از صفحه كليدي با شيب منفي است.


8. از صرف نيروي بيش از اندازه ، به ويژه در حين بلند كردن اشيا بپرهيزيد.

9. خستگي، بخصوص موارد ناشي از كشش مستمر يك گروه خاص از ماهيچه ها در طي مدت زمان مشخص را به حداقل برسانيد. هر قدر كار يك ماهيچه زيادتر باشد، مدت فعاليت آن كمتر مي شود.

10. از انجام بيش از حد كارهاي تكراري بپرهيزيد؛ چرا كه باعث صدمه به بافت ها و مفاصل مي شود. در فعاليتهاي مستمر و مكرر مثل تايپ با صفحه كليد، نياز به تحرك مداوم و استراحت هاي كوتاه و منظم داريم.

11. موانع موجود بر سر راه دستها، بازوان، تنه، زانوها، و پاها را رفع كنيد و براي آنها فضايي مناسب و باز فراهم كنيد. با اشغال فضاي زير ميز كار با اشيايي چون صندوق، كيف، اشياي بي استفاده و يا چيزهايي از اين دست، در ايجاد فضاي مطلوب مانع ايجاد مي شود. فرد بايد بتواند پاهايش را به جلو دراز كند.

12. تحرك و تغيير وضعيت در حين كار، مثل ايستادن و نشستن به تناوب را فراموش نكنيد. در يك روز كاري، حالتي ايستا و يكنواخت نداشته باشيد.

13. نور و روشنايي را ثابت نگهداريد. تابيدن نور شديد علاوه بر ايجاد ناراحتي چشم، به ناراحتي مفاصل گردن منجر مي شود؛ چون بدن براي جلوگيري از تابش نور شديد به چشم موضع گيري مي كند، كه اغلب موجب خميدگي در گردن مي شود. بهتر است براي جلوگيري از تابش شديد نور، منبع نوري را در سمت راست يا چپ خود تعبيه كنيد.

14. دما، رطوبت و جريان هوا را در محيط كار متعادل كنيد. در كارهاي نشسته، دماي مناسب 65 تا 75 درجه فارنهايت و در كارهاي بدني مثل بلند كردن و جابه جايي اجسام، 60 تا 68 درجه فارنهايت مطلوب است. معمولا بخش سفارش و دريافت منابع سردتر از بخش فهرست‌نويسي است. رطوبت بايد بين 30 تا 70 درصد باشد.