سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران( ایبنا)- اکرم عباسی: گسترش سرگرمیهای دیجیتال و تغییر سبک زندگی، کتاب و کتابخوانی بیش از گذشته در معرض حاشیهنشینی قرار گرفته است؛ پدیدهای که اگرچه نمیتوان آن را صرفاً به ظهور فضای مجازی نسبت داد، اما بیتردید سرعت و گستره آن تحت تأثیر رسانههای جدید افزایش یافته است.
در این میان، ادبیات و کتابهای داستانی و شعر، فراتر از یک ابزار سرگرمی یا آموزشی، نقشی اساسی در پرورش اندیشه، تقویت تخیل و شکلگیری ارزشهای انسانی و اخلاقی دارند؛ موضوعی که توجه به آن در برنامهریزیهای فرهنگی و آموزشی ضرورت دارد.
ناهید سدیدی، نویسنده اسفراینی فعالیت ادبی خود را از سال ۱۳۹۶ با نوشتن آغاز کرده و در سالهای فعالیتش، آثاری در قالب رمان، داستان بلند، مجموعه داستان، پژوهش ادبی و کتاب کودک به رشته تحریر درآورده است.
از جمله رمانهای منتشرشده این نویسنده میتوان به «آتاناز»، «سایههای پشت شیشه» و «آوای چنار سوخته» اشاره کرد. همچنین داستان بلند «رنگ پنهان» و مجموعه داستانهای «گوزنهای ناتمام»، «ده مرخ» و «زایش گروهی» از دیگر آثار او در حوزه ادبیات داستانی است.
سدیدی در حوزه پژوهش نیز کتاب «هارمونی رنگها» را با موضوع مقایسه چادرشببافی رویین اسفراین و قاسمآباد رودسر تألیف کرده است؛ اثری که به یکی از جلوههای هنر و میراث فرهنگی بومی میپردازد.
این نویسنده در حوزه ادبیات کودک نیز آثاری از جمله شعر «شاه جهان»، مجموعه داستان سهجلدی «شاهبوف دانا» با محوریت جشنهای باستانی سده، تیرگان و مهرگان، داستان «لانه یکبار مصرف» و «بارانبانو» را در کارنامه ادبی خود دارد.
سیدی در گفتوگو با خبرنگار ایبنا، یکی از مهمترین دلایل فاصله گرفتن مردم، بهویژه نسل جوان، از کتابخوانی را جدی نگرفتن مطالعه بهعنوان یک ضرورت دانست و بیان کرد: متأسفانه بسیاری از افراد به دلیل جذابیت و سهولت سرگرمیهایی مانند تماشای تلویزیون و حضور در فضای مجازی، کتابخوانی را کنار گذاشتهاند؛ در حالی که مطالعه به تمرکز، آرامش و شکیبایی نیاز دارد.
وی با تأکید بر اهمیت ویژه ادبیات افزود: منظور من از مطالعه، بهویژه کتابهای ادبی است؛ زیرا صرف مطالعه کتابهای علمی و آموزشی نمیتواند بهتنهایی مشکلات اجتماعی را حل کند. جامعهای که ادبیات در آن به حاشیه رانده شود و امری بیفایده و تجملی به شمار آید، در معرض توحش معنوی و اخلاقی قرار میگیرد و برای مردمی که خواهان کشوری سالم و پیشرفته هستند، ادبیات ضرورتی اساسی است.
فضای مجازی و تغییر سبک زندگی؛ دو عامل مؤثر در کاهش مطالعه
این نویسنده با اشاره به تأثیر فضای مجازی بر کاهش تمایل به مطالعه تصریح کرد: البته نباید تصور کنیم که در گذشته مردم کشور ما بهطور گسترده کتابخوان بودهاند؛ چراکه همواره گرایش به مطالعه در جامعه ما محدود بوده است، اما سرگرمیهای پرزرقوبرق و جذاب فضای مجازی، کتاب را بیش از گذشته به حاشیه رانده و حتی نوعی گریز از مطالعه ایجاد کرده است.
وی با اشاره به وضعیت اقتصادی حوزه نشر ادامه داد: شرایط اقتصادی بیش از آنکه خوانندگان را تحت فشار قرار دهد، زندگی و فعالیت نویسندگان را دشوار کرده است و به اعتقاد من، قیمت کتاب بههیچوجه در مقایسه با بسیاری از کالاهای مصرفی گران نیست. وقتی یک کتاب با قیمت ۵۰۰ یا ۷۰۰ هزار تومان تهیه میشود، باید آن را با هزینه کالاهای دیگری مقایسه کرد که ماندگاری ندارند و پس از مصرف از بین میروند.
سدیدی تغییر سبک زندگی را نیز از عوامل مؤثر بر کاهش مطالعه دانست و گفت: زندگی امروز پرشتاب شده، در حالی که کتاب خواندن به آرامش و شکیبایی نیاز دارد.
ضرورت حمایت از نویسندگان و معرفی آثار ادبی
این نویسنده درباره مسئولیت فعالان حوزه ادبیات در ترویج فرهنگ مطالعه اظهار کرد: متأسفانه دست نویسندگان چندان باز نیست و برای معرفی آثار و ارتباط مستقیم با مخاطبان، بهویژه نسل جوان، باید زمینههای بیشتری فراهم شود.
وی افزود: ادارات فرهنگ و ارشاد اسلامی، ناشران، فعالان و علاقهمندان حوزه ادبیات و نهاد کتابخانههای عمومی باید امکان برگزاری نشستهای ادبی، معرفی نویسندگان و آثارشان و ارتباط میان پدیدآورندگان و مخاطبان را فراهم کنند.
سدیدی در ارزیابی ارتباط نویسندگان بومی خراسان شمالی با مخاطبان نیز این ارتباط را بسیار محدود دانست و تأکید کرد: آثار نویسندگان بومی باید در مدارس، دانشگاهها، سالنهای اجتماعات و مناسبتهای ادبی معرفی شوند. حتی میتوان از ظرفیت تبلیغات شهری، نصب بنر و شبکههای اجتماعی برای شناساندن این چهرهها استفاده کرد.
این نویسنده با طرح این پرسش که چرا در صفحه نخبگان خراسان شمالی، نویسندگان و شاعران بهدرستی معرفی نمیشوند، خاطرنشان کرد: معرفی چهرههای ادبی استان باید به یک برنامه مستمر تبدیل شود تا آثار آنان بهتدریج در سبد مطالعاتی خانوادهها جای بگیرد.
ادبیات بومی؛ ظرفیتی مغفول برای جذب مخاطب
وی با اشاره به ظرفیتهای فرهنگی و ادبی خراسان شمالی بیان کرد: ادبیات بومی قطعاً در میان مخاطبان، بهویژه مخاطبان عام، خواهان بیشتری دارد. معرفی شهرها، روستاها، آدابورسوم و شیوه زندگی مردم در قالب داستان و شعر میتواند بسیار جذاب و تأثیرگذار باشد.
این نویسنده ادامه داد: میتوان روایتهای اقوام، خاطرات جمعی و اتفاقات تاریخی و قدیمی را با زاویه دیدی تازه به داستان تبدیل کرد و از این طریق مخاطبان بیشتری را به مطالعه علاقهمند ساخت. خود من نیز در برخی از کتابهایم به شهر اسفراین، شیوه زندگی مردم، شخصیتها و مکانهای مهم آن پرداختهام.
خانواده؛ نخستین پایگاه شکلگیری عادت کتابخوانی
این نویسنده با تأکید بر نقش خانواده در شکلگیری عادت مطالعه از دوران کودکی گفت: عادتهای انسان از کودکی شکل میگیرند و والدینی که دوست دارند فرزندشان کتابخوان باشد، پیش از هر چیز باید خودشان الگوی او باشند.
وی افزود: پدر و مادر میتوانند هر روز یا هر شب چند صفحه کتاب بخوانند و از همان سالهای نخست کودکی، کتابهای مناسب و جذاب را در اختیار فرزندانشان قرار دهند. البته بهتر است والدین پیش از انتخاب کتاب برای کودک، خودشان محتوای آن را مطالعه کنند تا از مناسب بودن آن اطمینان داشته باشند.
وی با انتقاد از استفاده بیرویه کودکان از تلفن همراه برای سرگرم شدن تصریح کرد: اگر والدین برای آسایش خودشان، گوشی را در اختیار کودک قرار دهند، بهتدریج ذائقه او به سمت سرگرمیهای دیجیتال میرود و علاقهمندی به کتاب برایش دشوارتر میشود.
نظام آموزشی و غلبه نمره و کنکور بر فرهنگ مطالعه
این نویسنده یکی از دلایل محدود شدن مطالعه دانشآموزان به کتابهای درسی را رقابت ناسالم در مدارس دانست و گفت: متأسفانه همهچیز در نمره و کنکور خلاصه شده و فرصتی برای علاقهمندی آزادانه دانشآموزان به ادبیات و مطالعه غیردرسی باقی نمانده است.
وی با انتقاد از عملکرد نظام آموزشی در پرورش نسل کتابخوان اظهار کرد: نظام آموزشی ما از بالا تا پایین با مشکلات جدی روبهروست و قوانین و برنامههای آموزشی بیش از هر چیز بر درسخواندن، رقابت دانشآموزان و افزایش آمار قبولی در امتحانات و کنکور تمرکز دارند.
وی ادامه داد: درس ادبیات آنگونه که شایسته است جدی گرفته نمیشود، کتابخانههای مدارس بهاندازه کافی تجهیز نیستند و دانشآموزان برای مطالعه آزاد و فعالیتهای هنری و ادبی خارج از چارچوب درس و امتحان تشویق نمیشوند. این مسئله هر سال پررنگتر میشود.
کتابخوانی باید از مدرسه به یک عادت روزانه تبدیل شود
این نویسنده درباره راهکارهای تبدیل کتابخوانی از فعالیتی مناسبتی به عادتی روزانه در میان نوجوانان و جوانان بیان کرد: معلمان و مدیران مدارس باید ترویج مطالعه را به یکی از برنامههای مستمر خود تبدیل کنند. معرفی کتابهای خوب در کلاس درس، برگزاری مسابقات کتابخوانی، نشستهای ادبی و تشویق دانشآموزانی که از کتابخانه کتاب امانت میگیرند، میتواند در این زمینه مؤثر باشد.
وی افزود: میتوان هر هفته چند کتاب خوب را توسط دبیر ادبیات یا دانشآموزان کتابخوان در مراسم صبحگاهی معرفی کرد. همچنین در درسهایی مانند تفکر و سواد رسانهای، زمینه تبادل نظر درباره آثار برجسته ادبیات ایران و جهان فراهم شود.
وی با تأکید بر اهمیت دوران دبستان و متوسطه اول در شکلگیری علاقه به مطالعه گفت: اگر دانشآموز پیش از ورود به متوسطه دوم به کتاب خواندن علاقهمند شود، این عادت میتواند تا سالهای بعد همراه او باقی بماند.
این نویسنده خاطرنشان کرد: بهجای این همه کتاب کمکآموزشی که روح و روان دانشآموزان را خسته و فرسوده میکند، باید کلاسهای درس و خانهها را با شعر و داستانهای طراوتبخش و زندگیساز پر کنیم.
فضای مجازی؛ تهدیدی که میتواند به فرصت تبدیل شود
وی با بیان اینکه در شرایط کنونی فضای مجازی بیش از آنکه فرصت باشد، به تهدیدی برای کتابخوانی تبدیل شده است، گفت: مشکل اصلی این است که بسیاری از مردم استفاده درست و منطقی از این فضا ندارند. با نگاهی به صفحات اینستاگرام میتوان دید که صفحات کممحتوا و حتی مبتذل، مخاطبان بیشتری نسبت به صفحات ادبی و هنری دارند.
وی افزود: از ادبیات حمایت کافی نمیشود و این مسئله هم به مسئولان و هم به خود مردم مربوط است؛ چراکه باید برای ارزشهای اخلاقی و اجتماعی و حتی سلامت روحی و کیفیت زندگی خود اهمیت بیشتری قائل باشیم.
این نویسنده در عین حال استفاده از شبکههای اجتماعی برای ترویج مطالعه را امکانپذیر دانست و اظهار کرد: در شبکههای اجتماعی گروهها و صفحات ادبی متعددی وجود دارند که به معرفی و تحلیل کتاب، معرفی ژانرهای ادبی و برگزاری کارگاههای داستان و شعر میپردازند.
وی ادامه داد: علاقهمندان میتوانند با عضویت در این گروهها و صفحات، در برنامههایی مانند بیهقیخوانی، شاهنامهخوانی، مثنویخوانی، سعدیخوانی و حافظخوانی شرکت کنند. حضور در چنین جمعهایی بهتدریج دانش ادبی و علاقه افراد به مطالعه را افزایش میدهد و آنان را به تشویق دیگران برای پیوستن به این محافل ترغیب میکند.
کتاب صوتی مفید است، اما کتاب کاغذی جایگاه دیگری دارد
این نویسنده درباره نقش کتابهای الکترونیک و صوتی در گسترش فرهنگ مطالعه گفت: کتاب صوتی برای افرادی که مشغلههای روزمره دارند، از جمله زنان خانهدار و افرادی که به کارهای یدی مشغولاند، فرصت مناسبی فراهم میکند تا همزمان با انجام فعالیتهای روزانه از محتوای کتابها بهرهمند شوند.
وی درباره کتابهای الکترونیک نیز دیدگاه انتقادی خود را مطرح کرد و گفت: مطالعه از طریق صفحه نمایش میتواند برای چشم خستهکننده باشد و فرد را در معرض حواسپرتی قرار دهد؛ چراکه ممکن است در هر لحظه وسوسه شود به شبکههای اجتماعی سر بزند.
وی با تأکید بر جایگاه کتاب فیزیکی افزود: به اعتقاد من هیچ کتابی جای کتاب کاغذی را نمیگیرد. کتاب فیزیکی حس آرامش خاصی به انسان منتقل میکند و مطالب آن نیز ماندگاری بیشتری در ذهن دارند؛ با این حال، برای نسل جوان استفاده از کتاب الکترونیک و صوتی بهمراتب بهتر از کتاب نخواندن است.
نظر شما