سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – مرضیه نگهبان مروی: همزمان با هفته کتاب و نامگذاری پنجشنبه ۲۸ آبان به نام پروین اعتصامی، بانوی شعر و ادب فارسی، به سراغ دکتر فاطمه راکعی، شاعر و پژوهشگر رفتیم تا درباره جایگاه ادبی و اندیشههای این شاعر برجسته بیشتر بدانیم.
پروین اعتصامی، با نام اصلی رخشنده، از چهرههای ماندگار شعر فارسی است؛ شاعری که در روزگاری که حضور اجتماعی و فکری زنان با محدودیتهای فراوانی روبهرو بود، توانست با تکیه بر دانش، استقلال اندیشه و زبانی ویژه، جایگاهی متمایز در ادبیات ایران پیدا کند. شعرهای او، اگرچه در ظاهر اغلب با پند و تمثیل همراهاند، در لایههای عمیقتر به موضوعاتی چون عدالت، فقر، ستم، آگاهی و جایگاه انسان میپردازند.
پروین اعتصامی با انتخاب تخلصی نامتعارف برای دختران آن زمان و دفاع از آن در اشعارش، چگونه مفهوم هویت زنانه را از قالب سنتی به ابزاری برای استقلال و آگاهی تبدیل کرد؟
نام اصلی پروین اعتصامی، رخشنده بود و «پروین» در فرهنگ فارسی به خوشهای از ستارگان درخشان اشاره دارد. این نام در روزگار او برای دختران چندان متداول نبود. البته نمیدانم انتخاب این نام از سوی پدرش، اعتصامالملک، صورت گرفته یا خود پروین آن را برگزیده است؛ اما آنچه اهمیت دارد این است که او این نام را پذیرفت، با آن شناخته شد و در آثارش نیز به تثبیت آن کمک کرد.
به نظرم نام پروین بهتدریج به نمادی از درخشش فکری و هویت مستقل او تبدیل شد. او با شعر و اندیشهاش نشان داد که زن میتواند در عین پایبندی به اخلاق و پاکدامنی ، صاحب اندیشه، آگاهی و دغدغههای اجتماعی باشد.
پروین صرفاً به دنبال اثبات تواناییهای فردی خود نبود؛ بلکه با حضور ادبیاش نشان داد زنان نیز میتوانند در عرصه فرهنگ و اندیشه نقشآفرین باشند و درباره مسائل جامعه سخن بگویند. از این منظر، هویت زنانه در شعر او با آگاهی، مسئولیتپذیری و استقلال فکری پیوند میخورد.
با توجه به شعر «زن در ایران» و دیدگاههای مطرحشده در خطابه «زن و تاریخ»، تضاد ظاهری میان عفاف و تقوا از یک سو و مطالبه حقوق اجتماعی و سوادآموزی زنان از سوی دیگر، چه تصویری از تجدد زنانه پروین ارائه میدهد؟
من اساساً میان عفاف و تقوا با آگاهی، سوادآموزی و حضور اجتماعی زنان تضادی نمیبینم. به اعتقاد من، پروین هم چنین تعارضی قائل نبود. او تجدد را به معنای کنار گذاشتن ارزشهای اخلاقی و فرهنگی نمیدانست و معتقد بود زنان میتوانند در عین حفظ متانت، پاکدامنی و پایبندی به اصول اخلاقی، در عرصههای علمی، فرهنگی و اجتماعی نیز فعال باشند.
در شعر «زن در ایران» میبینیم که پروین نجابت، متانت و پاکدامنی زنان را ارزشمند میداند، اما در عین حال از ناآگاهی و محرومیت آنان از آموزش انتقاد میکند. مسئله اصلی او این است که زنان نباید به دلیل شرایط اجتماعی از فرصت یادگیری و رشد محروم بمانند.
از نگاه پروین، ظاهر افراد بهتنهایی معیار اخلاق و تقوا نیست. آنچه اهمیت دارد، آگاهی، منش و رفتار انسان است. بنابراین، تجدد زنانه در اندیشه او به معنای نفی فرهنگ ایرانی و اسلامی نیست؛ بلکه به معنای رشد و بالندگی زنان با تکیه بر ارزشهای اصیل فرهنگی و اخلاقی است.
او میخواست زنان ضمن حفظ هویت و شخصیت خود، از حق آموزش، آگاهی و مشارکت اجتماعی نیز برخوردار باشند.
شعر پندآموز و تمثیلی پروین چگونه همزمان ارزشهای اخلاقی و سنتی را حفظ میکند و به ابزاری برای بیداری اجتماعی و آگاهیبخشی درباره حقوق محرومان و زنان تبدیل میشود؟
یکی از ویژگیهای مهم شعر پروین این است که اخلاق را از مسائل اجتماعی جدا نمیکند. او معتقد است انسان باید نسبت به آنچه در جامعه میگذرد مسئول باشد و در برابر ظلم، بیعدالتی و محرومیت بیتفاوت نماند.
پروین در بسیاری از شعرهایش از انسانهایی سخن میگوید که به دلیل فقر، بیعدالتی و شرایط نابرابر، از حقوق طبیعی خود محروم شدهاند. او با استفاده از تمثیل و مناظره، این مسائل را به زبانی ساده و قابلفهم بیان میکند.
در واقع، شعر پروین فقط مجموعهای از اندرزهای اخلاقی نیست؛ او از اخلاق بهعنوان راهی برای نقد مناسبات نادرست اجتماعی استفاده میکند. عدالت، صداقت، تلاش و درستکاری از ارزشهایی هستند که در شعر او ترویج میشوند و در مقابل، دروغ، ریا، خیانت و ستم مورد انتقاد قرار میگیرند.
این نگاه با آموزههای دینی و عرفانی نیز پیوند دارد. پروین از همین پشتوانه فکری برای طرح مسائل انسانی و اجتماعی بهره میگیرد و شعر را به ابزاری برای آگاهیبخشی و آموزش جامعه تبدیل میکند.

مقایسه پروین اعتصامی با چهرههایی مانند لافونتن یا ناصرخسرو، با عنوان «لافونتن مؤنث» یا «ناصرخسرو مؤنث»، تا چه اندازه جایگاه فکری او را به نسخه زنانه شاعران مرد تقلیل میدهد؟
این مقایسهها را باید در بستر تاریخی خودشان بررسی کرد. در دورهای که پروین زندگی میکرد، هنوز پذیرش این موضوع که یک زن بتواند در سطحی برجسته به تفکر و آفرینش ادبی بپردازد، برای برخی دشوار بود. حتی کسانی احتمال میدادند که پدر پروین، اعتصامالملک، شعرهای او را سروده باشد؛ در حالی که چنین دیدگاهی بهراحتی قابل نقد است و نمیتوان بدون دلیل، استقلال ادبی پروین را نادیده گرفت.
البته ممکن است از نظر قالب، شیوه بیان یا استفاده از تمثیل، میان شعر پروین و آثار برخی شاعران دیگر شباهتهایی وجود داشته باشد؛ اما این شباهتها به معنای تقلید یا وابستگی فکری نیست. پروین جهان عاطفی و اندیشه مستقل خود را دارد و باید با ویژگیهای شعر خودش سنجیده شود.
من با این تعبیر که او را صرفاً نسخه زنانه ناصرخسرو یا لافونتن بدانیم، موافق نیستم. زنانه بودن شعر پروین الزاماً به معنای بیان مستقیم احساسات یا مسائل شخصی نیست. این ویژگی را میتوان در لطافت نگاه، انتخاب واژگان، توجه به جزئیات زندگی و نوع همدلی او با انسانها و موجودات دیگر مشاهده کرد.
برای مثال، در شعرهایی مانند «اشک یتیم»، «آشیانه ویران» و «مادر موسی» نوعی نگاه عاطفی و مادرانه دیده میشود که از ویژگیهای جهان شعری اوست. بنابراین، بهتر است بهجای قرار دادن پروین در سایه شاعران مرد، استقلال فکری و ویژگیهای منحصربهفرد آثارش را ببینیم.
پروین اعتصامی چگونه با استفاده از زبانی صمیمی و تمثیلی، مفاهیم دشوار سیاسی و اجتماعی را به شکلی بیان میکند که برای زنان و مردان قابلفهم و اثرگذار باشد؟
یکی از مهمترین امتیازهای شعر پروین، زبان ساده، صمیمی و در عین حال عمیق اوست. او برای بیان مسائل دشوار اجتماعی و اخلاقی، از تمثیل، مناظره و روایت استفاده میکند. به این ترتیب، مفاهیمی که ممکن است در بیان مستقیم پیچیده یا دشوار باشند، در قالب گفتوگو میان شخصیتها یا روایت یک موقعیت ملموس، برای مخاطب قابلدرک میشوند.
پروین بهخوبی میدانست چگونه از عناصر آشنای زندگی روزمره برای بیان مفاهیم بزرگ انسانی استفاده کند. همین ویژگی باعث شده است که شعرهای او فقط به گروه خاصی از مخاطبان محدود نباشد و زنان و مردان با سنین و تجربههای مختلف بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند.
در کنار این سادگی، نوعی عاطفه و همدلی در شعر او وجود دارد.. حتی در شعر «لطف حق» نیز زبان و واژگان او لحنی مهرآمیز و عاطفی دارد.
به نظرم ماندگاری شعر پروین به همین دلیل است که او مسائل انسانی را با زبانی روشن و تأثیرگذار بیان میکند؛ مسائلی مانند عدالت، رنج، اخلاق و مسئولیت اجتماعی که محدود به یک زمان و مکان نیستند.
پروین با استقلال فکری، صداقت و شجاعت در بیان اندیشههایش نشان داد که یک زن نیز میتواند در جایگاه شاعری حکیم و فرزانه قرار بگیرد و اثری ماندگار در ادبیات فارسی از خود به جا بگذارد.
نظر شما