سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): عمران شکیبایی، کارشناس ارشد مدیریت آموزشی، مدرس بازنشسته دانشگاه فرهنگیان استان و مؤلف کتابهای «خاک تابناک»، «۲۹ داستان ماندگار»، «درسهای وحشت»، «تاریخ سیاسی اجتماعی استان» و «چشم اسفندیار» درباره مهمترین چالش محیطی سد راه کتابخوانی در استان اظهار کرد: گسیختگی فرهنگی یا پسافتادگی فرهنگی به دلیل عدم مطالعه کتاب افزایش پیدا کرده است و مهمتر از تاخیر فرهنگی در استان، مسئله شهری مانند یاسوج است، زیرا یاسوج یکشبه متولد شد و فاصله فرهنگی و شهرنشینی با زندگی مردم زیاد است و تنها با مطالعه کتاب میتوان این تاخیر فرهنگی را بازسازی کرد.
وی افزود: در برخی سیاستگذاریها، ناآگاهانه و بدون توجه کافی به پیامدهای فرهنگی، شهروندی بهسوی مناسبات قبیلهای سوق داده شده است؛ مسئلهای که یکی از مشکلات عمده استان بهشمار میرود.
شکیبایی در پاسخ به پرسشی درباره موانع رساندن فیزیکی کتاب به مناطق روستایی و عشایری و بافت کوهستانی استان، بیان کرد: برای مناطق روستایی و عشایری اگر امکان ایجاد کتابخانه و مکانهای مطالعه مهیا شود، مهمتر از مهیا شدن آن، انتخاب موضوعات کتابهای متناسب با نیازهای بومی این مناطق است و باید نیازهای آنان در اولویت قرار گیرد.
وی درباره آسیب فضای مجازی و شبکههای اجتماعی به تمرکز و مطالعه جوانان و نحوه تبدیل آن به فرصت، تصریح کرد: در فرایند یادگیری، مطالعه کتاب با ذهن سازگاری بیشتری دارد، اما فضای مجازی و تلویزیون، اطلاعات را آماده در اختیار مخاطب میگذارند و به جای او فکر میکنند؛ در نتیجه، با کمشدن تلاش برای تفکر، ذهن افراد لاغر میشود.
این مدرس دانشگاه افزود: فضای مجازی سوگیری دارد، اما از راه آموزش در همین فضای مجازی میتوان به معرفی کتابها، نحوه مطالعه و تولید پادکستهای مربوط به مطالب کتاب پرداخت.

شکیبایی در خصوص الگوهای جایگزین کتاب در نهاد خانواده، اظهار کرد: زمینه مطالعه و کتابخوانی در جامعه ایران کم است و در جامعه محلی استان به دلیل بافت اجتماعی عشایری و روستایی کمتر بوده است؛ در سالهای اخیر نیز به دلیل هجوم فضای مجازی و جایگزین شدن آن در پر کردن اوقات فراغت، مشکل دیگری ایجاد شده که باید برای این تغییر رفتار مطالعاتی چارهای اندیشید.
وی درباره نقش نظام آموزشی در ایجاد دلزدگی از مطالعه، تاکید کرد: نظام آموزشی استان منفک از نظام آموزشی ملی نیست؛ بر اساس ساختار آموزش و پرورش و دانشگاههای کشور، محتوای مطالب درسی، کتابها و نحوه عملکرد اساتید و معلمان، فراگیران را به سوی مطالعه سوق نمیدهند، زیرا یادگیری در مدارس و دانشگاههای ایران در سطح «دانش» متوقف گردیده و به سطوح بالاتر یعنی درک، فهم، کاربرد، تجزیه، ترکیب و ارزشیابی نرسیده است و تنها پس دادن محتوا در سطح دانش از سوی فراگیران انتظار میرود.
شکیبایی در پاسخ به علل عدم اتصال گنجینه شفاهی استان به مکتوبخوانی گفت: علت خواندن کتاب، داشتن پیشفرضهایی درباره زندگی است و با هر مطالعه پیشفرضهای جدیدی ایجاد میشود؛ گنجینههای شفاهی استان مانند متلها، افسانهها و قصههای بومی چون بازنویسی و مکتوب نشدهاند و از سوی دیگر نحوه رفتار اجتماعی خانوادهها نسبت به قدیم تغییر کرده، به سوی فراموشی میروند و بازگویی، بازآفرینی و بازشناسی این فرهنگ فولکلور باید توسط نهادهای متولی فرهنگ انجام شود.
این نویسنده درباره علت نبود پاتوقهای ثابت کتابخوانی و غلبه نشستهای دولتی اظهار کرد: جامعهای به مطالعه میپردازد که درگیر بقا نباشد؛ جامعه ایران و به تبع آن استان درگیر نان، مسکن و فرصتهای زنده ماندن هستند، بنابراین توجه کمتری به کتابخوانی میشود؛ از سوی دیگر نشستهای کتابخوانی عمدتاً دولتی شده و جزو وظایف اداری مسئولان قرار گرفته است، در حالی که این نشستها باید توسط نویسندگان و اهل قلم برگزار شود.
شکیبایی راهکارهای فوری و کمهزینه برای جهش در وضعیت مطالعه استان را چنین برشمرد: نخست برگزاری مسابقات و جشنوارههای متعدد کتابخوانی در استان، دوم ایجاد فعالیتهای مبتکرانه مجازی برای عموم مردم، سوم برقراری ارتباط بین کودکان و نوجوانان با اهالی قلم و فرهنگ، و چهارم ایجاد «کتابباز» توسط دهیاران روستاها با همکاری آموزش و پرورش.

همچنین محمد دانشفربرائی، فرهنگی بازنشسته، فعال حوزه فرهنگی و اجتماعی و مؤلف چهار جلد کتاب درباره ساختار سیاسی، اجتماعی و فرهنگی کهگیلویهوبویراحمد در گذر تاریخ ایران زمین، موانع کتابخوانی را در ابعاد اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، آموزشی و مدیریتی قابل بررسی دانست و گفت: مشکلات معیشتی خانوادهها، افزایش هزینه تهیه کتاب، کمبود امکانات و زیرساختهای فرهنگی در برخی مناطق، ضعف عادت به مطالعه در خانوادهها و غلبه سرگرمیهای فضای مجازی از عوامل مهم این مسئله هستند.
دانشفربرائی تصریح کرد: نباید کمرغبتی و کمتوجهی به مطالعه را صرفاً به بیعلاقگی مردم نسبت داد، بلکه باید شرایط اقتصادی، امکانات دسترسی، شیوه آموزش و عملکرد دستگاههای فرهنگی را نیز در نظر گرفت.
وی درباره افزایش دسترسی به کتاب در مناطق روستایی و عشایری اظهار کرد: باید راهکارهای متناسب با شرایط زندگی مردم طراحی شود؛ توسعه کتابخانههای سیار، تجهیز کتابخانههای مدارس، ایجاد قفسههای کتاب در مساجد و مراکز عمومی، راهاندازی ایستگاههای تبادل کتاب و استفاده از ظرفیت معلمان و افراد مورد اعتماد محلی میتواند مؤثر باشد.
این فعال فرهنگی تصریح کرد: همچنین باید از کتابهای دیجیتال و صوتی استفاده کرد، به شرط آنکه زیرساختهای ارتباطی فراهم باشد؛ محتوای کتابها نیز باید با نیازهای جامعه محلی از جمله کشاورزی، دامداری، محیط زیست، تاریخ، فرهنگ بومی و مهارتهای زندگی ارتباط داشته باشد.
دانشفربرائی درباره تأثیر فضای مجازی و هوش مصنوعی بر فرهنگ کتابخوانی گفت: فضای مجازی و هوش مصنوعی ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و هویتی جامعه را تحت تأثیر قرار میدهند؛ از جنبه منفی، استفاده بیرویه از شبکههای اجتماعی میتواند تمرکز و مطالعه عمیق را کاهش دهد و وابستگی بیش از حد به پاسخهای آماده هوش مصنوعی ممکن است قدرت تفکر مستقل و تحلیل را تضعیف کند، اما هوش مصنوعی میتواند در معرفی کتاب، توضیح مفاهیم دشوار، ترجمه، پژوهش و دسترسی به منابع علمی کمککننده باشد؛ بنابراین نباید با این فناوری مقابله کرد؛ بلکه باید شیوه استفاده صحیح و سواد رسانهای را آموزش داد.
وی، خانواده را نخستین نهاد تربیتی خواند و افزود: اگر والدین خود اهل مطالعه باشند و در خانه درباره کتاب گفتوگو کنند، فرزندان نیز به کتابخوانی گرایش پیدا میکنند؛ اختصاص زمان مشخص به مطالعه خانوادگی، قصهگویی، تهیه قفسه کتاب، هدیه دادن کتاب و آموزش مدیریت زمان در استفاده از ابزارهای دیجیتال در نهادینه شدن این رفتار مؤثر است.
این پژوهشگر درباره وضعیت مدارس و دانشگاهها، بیان کرد: مدرسه یکی از مهمترین نهادهای تربیت نسل کتابخوان است، اما باید از آموزش صرفاً حافظهمحور و امتحانگرا فاصله بگیریم؛ دانشآموز نباید فقط برای کسب نمره مطالعه کند، بلکه تشکیل باشگاههای کتابخوانی، اختصاص زمان به مطالعه آزاد، برگزاری نشستهای نقد و تشویق به پژوهش و تفکر انتقادی از راهکارهای بازگرداندن شوق خواندن به کلاسهای درس است.
دانشفربرائی درباره بهرهگیری از فرهنگ بومی استان گفت: قصهها و متیلهای محلی، شاهنامهخوانی، ضربالمثلها و خاطرات بزرگان بخشی از میراث فرهنگی این منطقه هستند که باید گردآوری، مستندسازی و به شکل کتاب و محتوای دیجیتال در اختیار نسل جوان قرار گیرند؛ هوش مصنوعی نیز میتواند در ثبت و آرشیو این روایتها با نظارت پژوهشگران محلی کمک کند.
وی با تأکید بر نقش دستگاههای فرهنگی و شورای فرهنگ عمومی، افزود: اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی باید در سیاستگذاری و حمایت از نویسندگان نقشآفرینی کند، نهاد کتابخانهها دسترسی به منابع را گسترش دهد و صداوسیما مفاخر بومی را معرفی کند؛ شورای فرهنگ عمومی استان نیز باید نقش محوری در تعیین اولویتها و نظارت بر اجرای برنامه عملیاتی مشترک داشته باشد تا از پراکندگی اعتبارات و تکرار فعالیتها جلوگیری شود.
دانشفربرائی در پایان سه اقدام اولویتدار خود را ترویج مطالعه روزانه در خانوادهها، راهاندازی طرح کتاب در گردش در محلهها و مدارس، و تشکیل حلقههای مردمی کتابخوانی با مشارکت نهادهای فرهنگی اعلام کرد و افزود: توسعه فرهنگ کتابخوانی نیازمند همکاری پایدار همه ارکان جامعه است و در عصر هوش مصنوعی نیز کتاب اصلیترین ابزار حفظ قدرت تحلیل و شناخت هویت فرهنگی به شمار میرود.
نظر شما