چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ - ۰۹:۱۰
انسان بودن یعنی زوال

نگاهی به اندیشه‌های امیل چوران در گفت‌وگو با فرهاد کربلایی؛

انسان بودن یعنی زوال

در برابر خوش‌بینی ساده‌لوحانه نسبت به پیشرفت، تعصب‌های ایدئولوژیک

به گفته مترجم: «امیل چوران در میان متفکران اروپایی قرن بیستم، جایگاه یک فیلسوف بیرون از آکادمی و حاشیه‌ای را دارد که اندیشه‌اش بر تجربه زیسته انسان و بحران‌های وجودی استوار است.»

سرویس دین‌واندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – رضا دستجردی: «تاریخ کوتاه زوال» به‌قلم امیل چوران فیلسوف و جستارنویس رومانیایی با ترجمه فرهاد کربلایی که به همت نشر ثالث منتشر شده، نخستین اثر این اندیشمند قرن بیستمی است که در سال ۱۹۴۹ به زبان فرانسه به چاپ رسید. کتاب که در شش فصل تدوین شده، در سال ۱۹۵۰ جایزه‌ی ریوارول را دریافت کرد. مفهوم محوری اثر، زوال است: در فرد به‌شکل بیماری و اختلال روانی و در جامعه به‌شکل سقوط و انحطاط. اما چوران ارزش‌گذاری مألوف را وارونه می‌کند. در اندیشه او، دوران‌های اضمحلال باورها، چون یونان باستان، روم و فرانسه‌ پیش از انقلاب، از روزگار ثبات بهترند، زیرا یقین‌ها در آن‌ها فرو می‌ریزد و ذهن دوباره می‌تواند تردید کند. به باور او، آدمی همین‌که توان بی‌تفاوتی را از دست بدهد قاتلی بالقوه می‌شود و ما فقط به نام خدا یا بدل‌هایش می‌کشیم، یعنی عقل، ملت، طبقه و نژاد؛ به این معنا، ستایش زوال و نقد تعصب دو روی یک سکه‌اند. با این همه، آن‌چه نمی‌توان از حیات اندیشه وی محذوف دانست، دفاع وی از حکومتی توتالیتر در سال ۱۹۳۶ و پشتیبانی‌اش از گارد آهنین و جنبشی فاشیستی است که البته پس از جنگ از آن گرایش‌ها دست شست و بعدها گفتند وی بخش‌هایی از کتاب را در «عذرخواهی غیرمستقیم» برای آن گذشته نگاشته است. از منظر متافیزیکی، بیزاری از آفرینش، ضدزایش‌گرایی و خشم ضدمسیحی در اثر چوران موج می‌زند و نثر ظاهراً ظریف و کلاسیک وی، نشان از تمسخر نظام‌مند ارزش‌های انسان مدرن و تمدن غرب دارد. آن‌چه پیش روی شماست، ماحصل گفت‌وگوی ایبنا با فرهاد کربلایی است که «دوشنبه اگزیستانسیال»، «دردسر متولد شدن» و «اخلاق ابهام» نیز از اوست.

انسان بودن یعنی زوال

فرهاد کربلایی

باور به زوال از کدام آبشخور فکری مولف نشأت می‌گیرد و چوران از کدام نحله فکری متأثر است؟

به نظر من می‌توان هفت منبع یا سرچشمه فکری به قرار زیر برای چوران برشمرد. نحله‌هایی که بیشترین تأثیر را هر یک به نحوی متفاوت بر تفکر چوران داشته است. البته باید خاطر نشان کرد که حوزه‌های تأثیرگذاری که این‌جا ذکر می‌کنم تنها در زمینه فلسفه و اندیشه است و ادبیات و سایر زمینه‌های فرهنگ و هنر و علوم انسانی را در نظر نمی‌گیریم.

شک‌گرایی یونانی و پیرون شک‌گرا. شک‌گرایی پیرونی بر تعلیق داوری و تردید در امکان دست‌یابی به حقیقت قطعی تأکید دارد. این نگرش با شک‌گرایی چوران و بی‌اعتمادی او به نظام‌های فلسفی و پاسخ‌های نهایی به مسائل انسانی سازگار است.

کلبی‌مسلکی و دیوژن کلبی. کلبی‌مسلکی با رد قراردادهای اجتماعی و ارزش‌های متعارف، بر آزادی فرد از قیدوبندهای جامعه تأکید می‌کند. این رویکرد در اندیشه و سلوک شخصی چوران قابل تشخیص است.

تفکر شرقی، آیین‌های هندو، بودا و دائو. اندیشه‌های بودایی با تأکید بر ناپایداری، و رهایی از میل زمینه‌ای برای فهم رنج و بی‌ثباتی فراهم می‌کنند؛ و آیین دائو با آموزه بی‌کنشی پرهیز از هموار کردن زحمت بی‌حاصل را به ما یاد می‌دهد. این مضامین با توجه چوران به رنج و پوچی و مخالفت او با عمل‌گرایی مدرن که گاه حتی صورت افراطی به خود می‌گیرد پیوند دارند.

عرفان مسیحی به‌ویژه ترسای آویلایی. عرفان ترسای آویلایی بر تجربه درونی، رنج روحانی و رابطه شخصی انسان با امر الهی تأکید دارد. چوران نیز به تجربه‌های افراطی درونی و بحران ایمان توجه می‌کند، هرچند نگاه او غالباً میان اشتیاق به ایمان و عدم‌امکان آن در نوسان است؛ نگاهی که می‌توان آن را نوعی «عرفان تاریک» خواند.

متفکران عصر رنسانس و روشنگری و اخلاق‌پردازان فرانسوی از قبیل مونتنی، لاروشفوکو و شافور. نقد ارزش‌های تثبیت‌شده و بررسی انگیزه‌های پنهان رفتارهای انسان، به‌ویژه خودخواهی و خودفریبی، از ویژگی‌های این سنت فکری است. چوران نیز با نگاهی بدبینانه، پیشرفت، عقلانیت و فضیلت‌های ادعایی انسان را زیر سؤال می‌برد. اضافه کنم که فرم ادبی گزین‌گویه و جستار نیز ویژگی بارز این نویسندگان است و چوران در استفاده از این قالب‌ها نیز با ایشان همراه است.

شوپنهاور و نیچه. شوپنهاور با تأکید بر رنج بنیادین در زندگی و نیچه با نقد اخلاق، حقیقت و ارزش‌های مسلط، تأثیری مهم بر فضای فکری پس از خود گذاشتند. چوران با هر دو در مواجهه با رنج و بحران ارزش‌ها اشتراک دارد، اما به‌جای ارائه راهی برای غلبه بر این بحران‌ها، اغلب بر تناقض‌ها و بن‌بست‌های وجودی تأکید می‌کند.

فلسفه‌های اگزیستانس به ویژه پاسکال، کی‌یرکگور و شستوف. این اندیشمندان به اضطراب، نومیدی، تنهایی وجودی، محدودیت عقل و بحران ایمان در زندگی انسان می‌پردازند؛ چوران با این سنت در توجه به وضعیت تراژیک انسان و باور به ناتوانی عقل مدرن در حل مسائل بنیادین اشتراک دارد.

انسان بودن یعنی زوال

قرن بیستم، جولانگاه اندیشه متفکران بسیاری است. جایگاه چوران را در میان متفکران اروپایی این قرن چگونه ارزیابی می‌کنید؟

ابتدا باید راجع به اصطلاح فیلسوفان «بیرون از آکادمی» توضیح بدهم. من از این اصطلاح برای اشاره به متفکرانی استفاده می‌کنم که اندیشه‌ورزی آن‌ها لزوماً در چارچوب دانشگاه‌ها و نظام‌های رسمی فلسفه شکل نمی‌گیرد. آن‌ها معمولاً به‌جای ساختن نظریه‌های منسجم و نظام‌مند، از جستار، گزین‌گویه، ادبیات و تجربه زیسته شخصی برای بیان اندیشه‌هایشان بهره می‌برند و حتی گاهی با جریان اصلی فلسفه زاویه دارند. چوران خاطره‌ای از دیدار خود با آلبر کامو مطرح می‌کند که گویا وقتی چوران کتاب «تاریخ کوتاه زوال» را به کامو نشان می‌دهد، وی به چوران می‌گوید: «باید وارد جریان اصلی فلسفه بشوی.» و ظاهراً این نصیحت چوران را بسیار می‌رنجاند. چراکه چوران اساساً هیچ وقت نخواسته وارد این جریان شود.

انسان بودن یعنی زوال
آلبر کامو

امیل چوران در میان متفکران اروپایی قرن بیستم، جایگاه یک فیلسوف بیرون از آکادمی و حاشیه‌ای را دارد که اندیشه‌اش بر تجربه زیسته انسان و بحران‌های وجودی استوار است. او برخلاف فیلسوفان نظام‌ساز و جریان‌ساز، در پی ارائه نظریه‌ای منسجم و راه‌حلی نهایی برای مسائل فلسفی نیست، بلکه تناقض‌ها و بن‌بست‌های هستی را آشکار می‌کند. اهمیت او در این است که فلسفه را از چارچوب‌های صرفاً دانشگاهی فراتر می‌برد و آن را به تجربه‌ای شخصی، ادبی و وجودی تبدیل می‌کند. بنابراین، جایگاه چوران بیش از آن‌که در تأسیس یک مکتب فلسفی باشد، در بیان رادیکال بحران‌های انسان مدرن و به چالش کشیدن یقین‌های رایج است.

به جایگاه چوران در میان متفکران اروپایی قرن بیستم اشاره کردید. تأثیر وی بر آرا و اندیشه چه کسانی قابل ملاحظه است؟

پاسخ به این سؤال نیاز به پژوهشی گسترده دارد تا همه ابعاد مطلب آشکار شود اما من این‌جا چند نفر را نام می‌برم؛ و در این میان دوست دارم پیش از همه به عباس کیارستمی اشاره کنم. ظاهراً خیلی پیش از آنکه نخستین اثر چوران به فارسی ترجمه شود کیارستمی او را می‌شناخته، و درگیر خودکشی در مقام یک مسئله فلسفی نیز بوده است. در زمان ساخت فیلم «طعم گیلاس» در جایی اعلام می‌کند: «دارم فیلمی می‌سازم بر اساس چیزی که ای. ام. چوران زمانی گفته بود: اگر امکان خودکشی وجود نداشت، مدت‌ها پیش خودم را کشته بودم.» این نقل قول را می‌توانید علاوه بر منابع مختلف در مقاله‌ای که حمید دباشی در «الجزیره» منتشر کرده است ببینید.

نفر بعدی ژان لوک گدار است. گدار می‌گوید: من چوران را مدام می‌خوانم، از هر جهت و به هر شکل. نوشته‌هایش بسیار خوب‌اند ... چوران ماده‌ای در اختیار من می‌گذارد که ذهن از آن تغذیه می‌کند.

افزون بر این‌ها می‌توان از سوزان سانتاگ نام برد که مقدمه مفصلی نیز بر ترجمه انگلیسی کتاب «وسوسه وجود» از چوران نوشته است. همین‌طور از فرناندو ساواتر فیلسوف معاصر اسپانیایی، یوجین تکر فیلسوف معاصر امریکایی، نیک لند فیلسوف معاصر بریتانیایی و تامس لیگوتی نویسنده معاصر امریکایی.

انسان بودن یعنی زوال

امیل چوران

از چوران، آثار چندی منتشر شده است، از «دردسر متولد شدن» و «بر قله‌های ناامیدی» تا «سقوط در زمان». جایگاه این کتاب در میان آثار او کجاست؟

اگر نگوییم مهم‌ترین اثر چوران، حداقل یکی از آثار بسیار حائز اهمیت او «تاریخ کوتاه زوال» است. این اثر اولین کتابی است که چوران به زبان فرانسوی می‌نویسد و با این اثر است که به فضای روشنفکری فرانسوی و سنت فلسفی-ادبی فرانسه قدم می‌گذارد. دراین کتاب با روشی فلسفی و زبانی شاعرانه به بسیاری از دغدغه‌های اصلی چوران که بعدها در آثار دیگر او بسط یافتند پرداخته شده است. بسیاری از این دغدغه‌ها پیش از آن در فلسفه‌ جایی نداشتند یا کمتر به آن‌ها پرداخته شده بود. مسائلی از جمله پوشاک، مهاجرت و مهاجران، بی‌پولی، نوستالژی، ملال، بی‌خوابی، مالیخولیا و ...

با آن‌چه گذشت، می‌توان چوران را متفکری ضدمدرن دانست؟

متفکران ضدمدرنی هستند که سنت را تجلیل می‌کنند و به ارزش‌های سنتی پایبندند. چوران متفکری از این دست نیست. وی متفکری است که جهان مدرن و نیز جهان سنتی را از دم تیغ تیز نقد خود می‌گذراند. در واقع برای این‌که تعریف جامع‌تری از چوران داشته باشیم به جای ضدمدرن باید او را «ضدتمدن» در وسیع‌ترین معنای آن بخوانیم که نه در جهان سنتی و نه جهان مدرن برای خود منزلگاهی نمی‌یابد.

از آن میان، از آرا و اندیشه چوران، دیدگاه سیاسی و اجتماعی هم قابل استخراج است؟

بله. برای مثال امروزه متفکری مثل نیک لند که در سپهر اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی قلم می‌زند تحت تأثیر آرای امیل چوران است. اما پیش از همه این خودِ چوران بود که اندیشه‌هایش را در حوزه‌های سیاسی و اجتماعی بسط داد. به عنوان مثال او کتابی دارد به نام «وسوسه وجود» که نخستین بار در سال ۱۹۵۶ منتشر شد. برگردان فارسی این کتاب نیز با ترجمه من و همکاری نشر ثالث مراحل انتشار خود را می‌گذراند. در این کتاب ما چهره متفاوتی از چوران می‌بینیم: متفکری که از مسئله «فرد» عبور کرده و به موضوع تمدن اروپایی و مرگ آن با تمرکز بر فرهنگ و تمدن فرانسوی، آلمانی و انگلیسی می‌پردازد. و معتقد است آینده متعلق به حاشیه‌های جهان یعنی روسیه و آمریکا است. فیلسوفی که یک جستار کامل را به مسئله یهودیت و یهودیان اختصاص داده و در جایی از کتاب پرسش مونتسکیو را تکرار می‌کند که می‌گفت: «چطور کسی می‌تواند ایرانی باشد؟»

به عنوان کتاب؛ «تاریخ کوتاه زوال» بازگردیم. اصولاً مراد چوران از زوال چیست؟

در یک کلام زوال یعنی انسان بودن. مقصود چوران از زوال وضعیتی بنیادین و حرکتی ذاتی به سوی تباهی در هستی انسان است. تمدن و تاریخ بشری و همه دستاوردهای این‌ها و اساساً هر عملی که آدمی به آن دست بزند و هر اندیشه‌ای که بپرورد همه و همه محکوم به زوال و تباهی‌ هستند، چراکه زوال حادثه‌ای بیرونی، موقتی و علت‌ومعلولی نیست، بلکه با وضعیت اگزیستانسیال آدمی این‌همان است.

انسان بودن یعنی زوال

ریشه این بدبینی و نگاه تلخ مولف را در کجا می‌توان سراغ گرفت؟

پاسخ به این سؤال نیز پژوهشی گسترده و همه‌جانبه می‌طلبد؛ اما در این مجال می‌توان چند خاستگاه را دراین خصوص برشمرد:

تجربه زیسته: چوران در روستای راشیناری در کوهستان‌ کارپات به دنیا آمد. مکانی پوشیده از جنگل، با آسمانی همیشه ابری و بارانی و اتمسفری مه‌آلود و مالیخولیایی. به این‌ها تربیت پدری کشیش و مادری سخت‌گیر و منضبط را هم اضافه کنید. در جوانی سال‌ها دچار بی‌خوابی و اضطراب مزمن نیز می‌شود که در آثارش همواره به این موضوع و تأثیرات آن بر خود اشاره دارد.

تجربه تاریخی: جنگ جهانی اول در کودکی چوران رخ داد، اما در جنگ جهانی دوم او در پاریس و در دل حادثه بود. چوران می‌دید باورهای روشنگری و مدرنیسم در باب پیشرفت، عقلانیت، آزادی و رهایی انسان در حال فروپاشی‌اند و در افق زوال و مرگ تدریجی فرهنگ و تمدن غرب خودنمایی می‌کند.

تبار فکری چوران: اساساً چوران با متفکرانی در گفت‌وگو بود که به بدبینی شهره‌اند. همان‌طورکه پیش‌تر نیز اشاره کردم دیوژن کلبی، شوپنهاور، بودا و لا روشفوکو را می‌توان هم‌قبیله چوران دانست؛ اندیشمندانی که انسان و وضعیت او را به عریان‌ترین وجه نشان می‌دهند.

تورق کتاب، مشابهت سبک نگارش مولف را به آثار نیچه نشان می‌دهد. از چه تفاوت‌ها و شباهت‌هایی میان چوران و نیچه می‌توان سخن گفت؟

چوران و نیچه در شیوه نگارش گزین‌گویه‌ای، نقد ارزش‌های تثبیت‌شده و فاصله‌گرفتن از فلسفه‌ورزی نظام‌مند به یکدیگر شباهت دارند؛ اما در غایت اندیشه و مواجهه با زندگی تفاوت‌های بنیادینی دارند.

شباهت در سبک نگارش: هر دو از گزین‌گویه، قطعه‌نویسی و نثر ادبی بهره می‌گیرند و به‌جای ساختن دستگاه فلسفی، اندیشه‌های خود را در قالب جملات فشرده، شاعرانه و تأثیرگذار بیان می‌کنند.

شباهت در نقد ارزش‌ها: هر دو اخلاق متعارف، باورهای تثبیت‌شده، ارزش‌های موروثی و یقین‌های متافیزیکی را زیر سؤال می‌برند و با خودفریبی انسان و توهمات جمعی-تاریخی ضدیت دارند.

تفاوت در مواجهه با زندگی: نیچه، با وجود تشخیص بحران وجودی، به آری‌گویی به زندگی و آفرینش ارزش‌های تازه گرایش دارد؛ در مقابل، چوران بیشتر بر رنج، پوچی و دشواری توجیه زندگی تأکید می‌کند.

تفاوت در ارزیابی انسان و تاریخ: نیچه امکان دگرگونی انسان و فراروی از ارزش‌های موجود را مطرح می‌کند؛ اما چوران به پیشرفت تاریخی و توانایی انسان برای رهایی از تناقض‌های هستی خود بدبین‌ است.

تفاوت در افق نهایی اندیشه: نیچه می‌کوشد امکان زیستن و آفرینش ارزش را حتی در غیاب بنیادهای مطلق بیازماید؛ چوران غالباً تناقض‌ها و بن‌بست‌های این کوشش را برجسته می‌کند. بنابراین، می‌توان گفت نیچه از دل بحران به امکان آفرینش می‌اندیشد، درحالی‌که چوران بیشتر در باب خودِ بحران تأمل می‌کند.

انسان بودن یعنی زوال
نیچه

به فضای زیسته چوران اشاره کردید. او فیلسوفی رومانیایی است. تاریخ، فرهنگ و اندیشه این کشور چقدر در آثار و اندیشه وی بازتاب داشته است؟

اجازه دهید پاسخ این پرسش را از خود چوران بخواهیم. او در کتاب «وسوسه وجود» می‌نویسد: «من سپاس‌گزار رومانی هستم که همراه با آیین‌نامه نومیدی، هنر زیستن، آسودگی در مواجهه با ضرورت و چندین تنگنا و هنر تسلیم شدن به آن‌ها را برایم به میراث گذاشت. سرزمینم مهیای تقویت ناامیدی‌های من بود و راز حفاظت از آن‌ها را برای رخوتم بر ملا ساخت، به علاوه مشتاقانه برای بدل کردن من به آدمی بی‌مصرف که نگران حفظ ظاهر است وسایل خفت دادن به خود را بی‌آن‌که خود را به خطر اندازم پیشکشم کرده است. نه تنها بهترین و قطعی‌ترین شکست‌ها، بلکه همین استعداد نقاب زدن بر بزدلی و اندوختن عذاب‌وجدان‌هایم را نیز به این سرزمین مدیونم ... هر قدر هم که حسن نیت نشان می‌دادم، آیا بدون کشورم می‌توانستم عمرم را طوری تلف کنم که سرمشق باشد؟ این سرزمین در انجام چنین کاری به من یاری رسانده، مرا بدین راه کشانده و تشویقم کرده است.»

کتاب در مرز میان ادبیات و فلسفه جای می‌گیرد. اگر از میان این دو، اثر را کتابی فلسفی در نظر بگیریم، در کدام سنت فلسفی معنا پیدا می‌کند؟

در نقطه تلاقی چند سنت. ابتدا از این منظر که وجود خاص انسان را به‌مثابه مسئله فلسفی در نظر می‌گیرد از جمله فلسفه‌های اگزیستانس است. از این حیث که هیچ راه نجات، ارزش و امیدی فراپیش نمی‌نهد به سنت نیهیلیسم تعلق دارد. و از این منظر که به انسان و جایگاه او در عالم نگاهی تاریک دارد یک اثر پسیمیستی (بدبینانه) است.

کتاب در سال ۱۹۴۹ نوشته شده است. با گذشت نزدیک به نیم قرن از زمان تألیف کتاب و با گذار از رخدادهای ریز و درشت بسیار، امروز مراجعه به اندیشه چوران چه کمکی به ما می‌کند؟

مراجعه امروز به اندیشه چوران می‌تواند به ما کمک کند تا در برابر خوش‌بینی ساده‌لوحانه نسبت به پیشرفت، تعصب‌های ایدئولوژیک و وعده‌های نجات‌ نگاهی انتقادی‌ داشته باشیم.

نقد توهم پیشرفت: چوران یادآوری می‌کند که پیشرفت علمی و تکنولوژیک لزوماً به کاهش رنج، خشونت و بحران‌های انسانی و بسط شناخت و آگاهی نمی‌انجامد.

مواجهه با بحران معنا: اندیشه او ما را به تأمل درباره مرگ، پوچی و اضطراب وجودی فرامی‌خواند، بی‌آن‌که پاسخ‌های آماده و تسکین‌بخشی داشته باشد.

تعصب‌ستیزی: نقد چوران بر یقین‌های مطلق و ایدئولوژی‌ها به ما می‌آموزد که چگونه باورهای جزمی می‌توانند قدرت داوری مستقل را تضعیف کنند و زمینه‌ساز جنگ و خشونت شوند.

نقد منجی‌باوری: بدبینی او به آرمان‌شهرها و وعده‌های رستگاری و نجات، ما را نسبت به همه رهبران سیاسی و فکری و ایدئولوژی‌هایی هوشیار می‌کند که مدعی‌اند حقیقت نهایی یا راه نجات بشر را یافته‌اند.

شناخت محدودیت‌های انسان: چوران با برجسته‌کردن تناقض‌ها، خودفریبی و فناپذیری انسان، ما را به بازاندیشی درباره ارزش‌ها و امیدهایمان دعوت می‌کند.

تقویت تفکر انتقادی: خواندن آثار او تمرینی برای زیر سؤال بردن باورهای مسلط و پرهیز از پذیرش بی‌چون‌وچرای وعده‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، ایدئولوژیک و اخلاقی است.

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.

پربازدیدترین

تازه‌ها

پربازدیدها