سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، میشل فوکو(۱۹۲۶-۱۹۸۴) متفکر معاصر فرانسوی دو بار به ایران سفر کرد، یکبار در بحبوحه انقلاب ۵۷ و به عنوان روزنامهنگار برای گزارش وقایعی که در ایران رخ داده و بار دوم چند سال پس از مرگش، به عنوان نظریهپرداز حوزههای گوناگونی از علوم انسانی، از فلسفه و تاریخ گرفته تا جامعهشناسی و علوم سیاسی و نقد ادبی. فوکوی روزنامهنگار، به گزارش و تحلیل انقلاب ایران پرداخت و انقلاب ایران را با الهامگیری از دیدگاه مشهور مارکس درباره دین، روح جهان بی روح معرفی کرد. در آن زمان فوکو نظراتی را طرح کرد که واکنشهای گوناگونی از سوی تحلیلگران و فعالان سیاسی و اجتماعی در پی داشت، اگرچه به دلیل ناشناخته بودن او در فارسی در میان عموم چندان مورد توجه قرار نگرفت.
اما فوکوی نظریهپرداز از اوایل دهه ۱۳۷۰ به ایرانیان معرفی شد، با آثاری از چهرههایی چون بابک احمدی و محمد ضیمران و حسین بشیریه و همزمان با ترجمههای کسانی چون نیکو سرخوش و افشین جهاندیده و فاطمه ولیانی و... بیاغراق نزدیک به دو دهه فضای علوم انسانی ایران را تحت سیطره خود در آورد. آثار کثیری از او به فارسی ترجمه شد و کتابها و مقالات فراوانی درباره او در ایران ترجمه و تالیف شد. مهمتر از کاربست نظریه و نگاه فوکویی و روششناسی او در گروههای تاریخ و علوم سیاسی و علوم اجتماعی بود. تعداد قابل توجهی مقاله و پایاننامه در ایران با به اصطلاح روش فوکویی نوشته شد. این شیوع و گسترش فوکو تا جایی بود که ضرورت بازنگری در نظرات او درباره انقلاب ایران هم مطرح شد و بسیاری در این باره نوشتند که او اصلا انقلاب ایران را نفهمید.
اکنون پس از دو دهه و به مناسبت صدمین سالگرد تولد او فرصت خوبی است که به پرسشهایی در مورد این شخصیت بپردازیم؛ در این خصوص با عیسی عبدی، پژوهشگر تاریخ و مترجم کتاب «نوشتن تاریخ در عصر جهانی شدن» به گفتوگو نشستیم که در ادامه میخوانید:
از فوکو چه میدانید؟ آیا او مورخ بود؟
آنچه میدانیم این است که او در سال ۱۹۲۶ از یک خانواده ثروتمند در شهر پواتیه فرانسه متولد شد؛ دوران جوانی آشفتهای داشت و مدتی در آسایشگاه روانی بستری بود. از همان ابتدا در کنار چهرههایی چون آلتوسر در فضای فکری مارکسیسم تحصیل کرد. وی برای تحصیل، فلسفه و روانکاوی را به جای پزشکی برگزید و بر پزشکی ترجیح داد. این انتخاب، سرآغاز مسیر جدیدی در زندگی او بود. همین انتخاب به سیالیت فکریاش دامن زد به طوری که نظریات او حتی از مرزهای فلسفه فراتر رفته و وارد اقلیم تاریخ، جامعهشناسی، حقوق و نقد ادبی شد. همین سیالیت او را به چهرهای پیچیده و متناقض تبدیل کرده است. به همین دلیل بسته به نوع نگاه؛ به جای یک فوکو، از فوکوهای مختلف نام بردهاند. فوکوی جامعهشناس، فیلسوف، تاریخدان، روانشناس و...
در دهة ۱۹۷۰ او در یکی از مشهورترین نهادهای علمی فرانسه یعنی کلژ دو فرانس به مقام استادی رسید. او نمیخواست به دانشگاه محدود شود بلکه دنبال آن بود از مسائل روزمره و تحولات پیرامونیاش و گروههای مختلف اجتماعی و نهادهای گوناگون سردربیاورد و از سازوکار آنها آگاهی پیدا کند.
معمولاً کسانی که با فوکو سروکار دارند شاید از دو حال خارج نیستند یا شارحان و منتقدان او هستند یا دانشپژوهان و خوانندگان معمولی آثار او. دسته دوم تلاش میکنند از نظریههای فوکو برای فهم بیشتر حوزههای مطالعاتی خود بهره بگیرند؛ از این زاویه نگاه کنیم افرادی امثال بنده در دسته دوم یعنی؛ خوانندگان بی شمار و عادی آثار فوکو جای میگیرند. نه همه آثارش را خواندهایم؛ نه نقدهای جدی علیه او را مطالعه کردهایم. معتقدم برای شناخت فوکو خواندن زندگینامه، مطالعه یک یا دو مقاله و برخی درسگفتارهایش در کلژ دو فرانس کافی نیست. لازم است میدان منازعه او بخصوص در بین مورخان فرانسوی قبل و همعصر بخصوص آنال و آثار استاد راهنمای او را مطالعه کرد. در غیر این صورت؛ واکنشها علیه او در سایر کشورها از جمله ایران و همینطور تفسیرها و برداشتهای مختلف؛ سردرگمکننده است. پس در حد ادراک و دریافت اولیه میتوان اظهارنظری کرد. کسی که فلسفه خوانده، شاید درک متفاوت و حتی عمیقتری از فوکو داشته باشد و همینطور هر کسی از دریچة خودش میتواند با عینک متفاوتی به او نگاه کند.
تشخیص اینکه فوکو مورخ است یا فیلسوف بحث تازهای نیست این را کمابیش شارحان و منتقدان اصلیاش پاسخ دادهاند. در غیر این صورت هر تلقی، ممکن است باعث لغزش و سوءتفاهم شود. برای پرهیز از چنین امکانی؛ با استناد به نوشتههای برخی منتقدان فوکو؛ که شناخته شده هستند، میتوان فوکو را تا حدودی بین این دو قرار داد یعنی فیلسوف- مورخ یا فیلسوف تبارشناس. با این حال، این اسامی ترکیبی معمولا در نامگذاریهای تخصصی به ویژه دانش مدرن در مورد فوکو تولید ابهام میکنند.
سوالی که منتقدان همیشه طرح کردهاند این بوده که چرا نمیتوان او را در معنای واقعی کلمه مورخ دانست. مورخ به هر حال جوینده و پرسشگری است که به اسناد و آرشیو و شواهد مختلف تاریخی تعهد دارد، از روش تاریخی استفاده مینماید و سعی میکند در کارش؛ نظریه پیشاپیش بر شواهد و اسناد پراکنده تقدم پیدا نکند. مورخ دغدغه پیچیدگی اسناد و مقایسه روایتهای مختلف بر پایه فکتها را دارد نه تطابق با نظریههای پیشینی. به نظر میرسد فوکو دنبال شواهد محدود و موردنظرش بود تا به پرسشهای انتقادی و نظریات پیشینی خود پاسخ بدهد.
رهیافت «تاریخ اکنون» او برای مورخان غریب بود. معمولا مورخان کمابیش برای عینیت تاریخی دغدغهمند هستند. با وجود پیشفرضهای کنونی در گذشته تأملات دقیقتری دارند و سپس مسائل زمان حال را مورد تأمل قرار میدهند اما فوکو از همان ابتدا؛ مسائل بدیهی و عادی شده زمان حال را پایه تفکر قرار داده، به پرسش میکشد؛ در گذشته سیر میکند و باز میگردد تا امر مسلم و عادی شده زمان حال را متزلزل نماید و به نقد بکشد. این پویایی نظری و گریز بین اکنون و گذشته و در نهایت واسازی و تمرکز بر اکنون برای مورخان بیگانه به نظر میرسید.
با این حال، فوکو زبان خاصی از مفاهیم جدید و در واقع یک رویکرد متفاوت تاریخنگری را به وجود آورد که بستری برای گفتوگو با تاریخ فراهم کرده که جریان دارد. چنانچه از آنها به عنوان جعبه ابزار برای کمک به مورخان هم یاد شده است. به تعبیری، فوکو یک مسئلهساز بزرگ برای مورخان است.
از این زاویه، میتوان گفت که او فیلسوفی نبود که در ذهن و در اتاق در بستهای نظریهپرداری کند بلکه در جهت اندیشههای فلسفیاش به سراغ آرشیوها میرفت و به گفتوگو با تاریخ روی میآورد؛ تا جایی که برای پاسخ به پرسشهای انتقادی و نظریات خود دنبال اسناد و شواهد مورد نظرش میرفت. تفاوت او با بسیاری فیلسوفان شاید همین موضوع باشد. به روایتی، او میخواست به یک مورخ نظریهمحور نزدیک شود. فیلسوفی تبارشناس که از آرشیوها و اسناد تاریخی به عنوان ابزار برای نقد حال استفاده میکرد. به عبارتی تاریخ برای او نه هدف بلکه ابزار بود. او به قلمرو تاریخ وارد شد تا همانجا فیلسوف بماند.

چقدر از روایتهای تاریخی او از نهادها و موسسات مثل کلینیک و زندان، جنون و جنسیت مورد پذیرش مورخان است؟
فوکو خودش میگفت که به کار مورخان بسیار علاقهمند است اما میخواهد کار دیگری بکند. بنابراین نباید از او انتظار وفاداری به تنوع و پیچیدگی اسناد تاریخی داشت. به تعبیر فرانسوا دوس مورخ و منتقد فرانسوی، فوکو به قلمرو مورخان نزدیک شد تا از درون؛ آن را واسازی کند نه اینکه یکی از آنها شود. شواهد در آثار منتقدان فرانسوی فوکو نشان میدهد که او تعهدی حداقلی به آرشیو نشان داده مثلا به برخی اسناد اداری، پروندههای بیمارستانها و نهادهای درمانی، متون پزشکی و روان پزشکی و متون قضایی و نوشتههای دینی به شکل گزینشی دسترسی داشته است. برای مثال در نگارش کتاب «تاریخ جنون» حتما به اسناد برخی بیمارستانها، مراکز نگهداری اروپا مراجعاتی داشته است. در مورد سایر کتاب هایش هم همینطور.
ژک لئونار(Jacques Léonard) مورخ فرانسوی در مقاله مورخ و فیلسوف (به زبان فرانسه)، نقد مهمی بر کتاب «مراقبت و تنبیه» نوشت و فوکو را با استعارة عجیب «شوالیه» توصیف کرد. این عنوان ترجمه لفظی عنوان فرانسه آن است؛ یعنی فوکو در زمان میتازد و قرنها را همچون شهسواری چالاک و بدون دقت مورخانه طی میکند و در قالب نظریه به هم میبافد. نه سنخشناسی از جرائم و مجازات انجام میدهد و نه مناطق مختلف و زمینههای فرهنگی و روندهای متفاوت تاریخی و مکانی را و نه شواهد و اسناد متفاوت و متنوع را.
میتوان دو مورد از نقدهای ژک لئونار از فوکو را اینجا عنوان کرد: نخست؛ شتابزدگی فوکو در روایت تاریخی؛ لئونار معتقد بود که نباید یک دوره طولانی تاریخی را با سرعت زیاد و بدون بررسی جزئیات و شواهد مختلف بررسی کرد. زیرا موجب کم توجهی به شرایط اجتماعی و مادی میشود. مثلا تحلیل گفتمانها و سازوکار قدرت به تنهایی برای بررسی واقعی عملکرد و تبیین تاریخ نهادها کافی نیست. دوم؛ یکی گرفتن طرحهای نظری و واقعیتهای تاریخی؛ لئونار به تاریخ و تولد زندان انتقاد داشت و معتقد بود فوکو از طرح زندان پان اپتیکون جرمی بنتام (ساختار سراسر بین) برای توضیح منطق نظارت و انضباط استفاده میکند. نمیتوان یک الگوی نظری پیشینی را به طور گسترده بر واقعیات منطبق کرد. لئونار از فوکو میپرسد آیا واقعا این طرح را میتوان به صورت کلی و گسترده به واقعیت تاریخی همه زندانهای فرانسه تعمیم داد؟
هانس اولریش ولر (Hans-Ulrich Wehler) مورخ آلمانی نیز در سال ۱۹۹۸ انتقادات تندتری به فوکو دارد. نقدش این بود که فوکو مفهوم مبهم و بسیار گستردهای از قدرت ارائه کرده و تمایزها و مرزهای مفهومی را بی خیال شده است. مثلا مفاهیم متنوعی مانند قدرت، اقتدار، زور، خشونت و مشروعیت هنوز خوب روشن و مرزبندی نشدهاند. ولر معتقد بود که فوکو چنان مفهوم قدرت را توسعه داده که نه تنها ویژگی توضیحی و تمایز بخش ندارد بلکه به یک مفهوم بی محتوا(unbegriff) بدل شده است. او همچنین مدعی بود که سلطه گفتمان و زبان بر تحلیل تاریخی مانع از بررسی برخی ساختارهای اجتماعی و اقتصادی شده است. فوکو در مقاله «غبار و ابر» (la poussière et le nuage) به برخی نقدها پاسخ میدهد که باز هم برای بسیاری مورخان در آن دوران قانعکننده نبود.
یکی از مهمترین منابع که در آن، آثار و اندیشههای فوکو مورد انتقاد جدیتر مورخان قرار گرفته است کتاب «تاریخ در زمان اکنون: مورخان و میشل فوکو» (تصویر جلد پایین) دربرگیرنده ۱۸ مقاله است که ۵۰ سال بعد از انتشار تاریخ جنون به چاپ رسید. نگارندگان کتاب دارای پیشینههای مختلف در حوزه مطالعات تاریخی هستند. آنها در کل، جنون و بیخردی، حبس روانی و زندان، مراقبت شبانی، تمایلات جنسی را نقد کرده و درباره ابزارهای مفهومی رویههای گفتمانی، زیستسیاست، رژیمهای حقیقت، مساله عینیتبخشی به سوژه بحث و تبادل نظر کردهاند. نکته مهمتر اینکه مفاهیم بایگانی و تبارشناسی، گسست و پیوستگی طرح شده از سوی فوکو را در تاریخنگاری به چالش کشیدهاند. با اینکه تعدادی از آنها مواضع تند و انتقادی گرفتهاند اما ایده اصلی کتاب این است که با مطالعه اندیشههای فوکو، دانش تاریخ جوانتر شده و گذشته به محلی برای مسئلهسازی زمان حال بدل شده است؛ یعنی کتابی با فوکو نه علیه فوکو. البته این نکات به معنای تایید مورخ بودن فوکو نبود.
نگارندگان مختلف در این کتاب سعی کردهاند ضمن نقد فوکو از ابزار مفهومی او بهره گیرند یعنی تاریخورزی منتقدانه در تعامل با فوکو. برای نمونه، عنوان مقاله جولی کلاستر در این کتاب «نوشتن تاریخ زندانهای قرون وسطی با میشل فوکو» مصداق بارز آنست؛ یعنی انتقاد از فوکو ولی در همان حال تاریخورزی با او.

رابطه او با مورخان فرانسوی بویژه مکتب آنال چیست؟
زندگینامه و سیر تاریخ شکلگیری اندیشه فوکو را اگر به صورت خلاصه جستجو کنیم دستکم میتوانیم بگوئیم که به شکل رسمی در ترکیب اعضای مکتب آنال نبوده است ولی به شکل معقولتر میتوانیم او را در دورهای از تاریخ فرانسه قرار دهیم که تاریخنگاری این کشور در حال دگرگونی بود. به عبارت بهتر آثار فوکو در گفتوگوی تنگاتنگ با «تاریخ نو» مکتب آنال توسعه یافت. تاریخ نو به موضوعات جدیدی مانند ذهنیتها، بازنماییها، بدن، جنسیت، خانواده، خلقیات، اقلیم، غذا و جشنها و... روی آورد. لوگوف از مورخان نسل سوم آنال معتقد است که فوکو در دورهای به تاریخ علاقه نشان داد که مورخان آنال و او در مسیر تحول حرکت میکردند. اما این پیوند یک سویه و بدون تنش نبود.
فوکو همچون آنالیها از تاریخ سیاست و دیپلماسی، تاریخ وقایع و تاریخ مردان بزرگ و روایتهای متعارف فاصله گرفت. در عوض به شرایط تاریخی توجه داشت که در آن دانش، نهادها و اشکال سوژگی ممکن شدهاند. مورخان آنال تاریخنگاری فرانسه را به سوی ساختارهای اجتماعی، اقتصاد و جغرافیا، جمعیتشناسی، ذهنیتها و فرآیندهای بلندمدت سوق دادند. فوکو آشکارا با تاثیرپذیری از این تحول، روشهای آنالها را به تاریخ اندیشه، دانش و گفتمان سوق داد. ولی او از همان ابتدا تاریخ کلی(جامع) و روندهای بلندمدت آنال را قبول نداشت به گسستها توجه میکرد. میگفت نمیشود تاریخ را با ساختارهای منسجم و فراگیر آنها تبیین کرد.
البته تاثیر فلسفه و معرفتشناسی بر نگرش تاریخی فوکو را نباید از نظر دور داشت. نوآوری فوکو این بود که تاریخ نو آنالها را با تکیه بر معرفتشناسی تاریخی باشلار و کانگیلم ترکیب کرد. این دریچه جدیدی برای فهم تاریخنگری فوکوست. کانگیلم استاد راهنمای فوکو تاثیر زیادی در اندیشه دانشجوی خود داشت. یعنی بدون توجه به معرفت شناسی کانگلیم و باشلار نمی توان شیوه خاص نگاه فوکو به تاریخ را دریافت کرد. زیرا آن دو استاد، فوکو را از پدیدارشناسی به سمت تحلیل ناپیوستگیها و شرایط تاریخی شکلگیری دانش سوق دادند. تاریخ تاریخ ترقی نیست بلکه تاریخ دگرگونی های ناپیوسته و در هم تنیده و مولد در دانش و قدرت است. بنابراین همزمان، مطالعه آثار آن دو برای فهم اندیشه فوکو اهمیت دارد. از نظر فلسفی حتی نمیتوان به تاثیر آلتوسر و حتی نیچه بر او بیتفاوت بود. مثلا میان آلتوسر و فوکو وجوه مشترک و اختلاف وجود داشت که بحثهای مهمی بر سر مفهوم قدرت، ایدئولوژی و سوژگی و... را باز میکند. فوکو برخلاف آلتوسر، قدرت را به دستگاه دولت و بازتولید ایدئولوژی طبقاتی محدود نمیکرد و...

آیا فوکو تاریخنگار اندیشه است؟
فوکو تاریخنگار اندیشه است اما از نوعی متفاوت. کرسی او در کلژ دو فرانس «تاریخ نظامهای اندیشه» بود. اگر منظور از تاریخ اندیشه را در شکل سنتیاش یعنی بررسی آثار اندیشمندان و تاریخ تحول ایدهها بدانیم فوکو در این دسته قرار نمیگیرد. چون او میپرسد اندیشهها چگونه ممکن میشوند. چگونه مشروعیت مییابند و مردم و نهادها را شکل میدهند. او در دهه ۱۹۶۰ از دیرینهشناسی نام برد که میخواست با این رویکرد، روش خود را از تاریخ سنتی اندیشه متمایز نماید. سپس در دهه بعدی از تبارشناسی سخن گفت. میخواست بگوید که اندیشهها چگونه ممکن و سپس عملی و عادی شدند.
مثلا در تاریخ اندیشه سنتی میتوان پرسید چه کسی چه فکری داشت؟ اما فوکو میپرسد در یک دوره چه گفتههایی ممکن و معتبر بودند و چه کسانی حق داشتند مثلا درباره جنون و بیماری سخن بگویند و چه نهادهایی -مدرسه، بیمارستان، زندان و... - این گفتهها را عملی میکردند و در نهایت این گفتهها چگونه مردم، بیمار، مجرم را به صورت امری طبیعی و پذیرفته شده در میآورند که انگار حقیقت است. لذا میبینیم او با استفاده از دیرینهشناسی و تبارشناسی میخواهد آن سوی این حقایق مسلم را مورد خوانش قرار دهد و بداند که این گفتهها چگونه شکل میگیرند و در قالب نهادها به شکل عمل درمیآیند. اینجاست که زمان حال را به مرکزیت مسالهمندیاش تبدیل میکند و امر عادی و پذیرفته شده را به پرسش میگیرد.
او خودش را از تاریخ ایدهها متمایز میداند چون دنبال این نیست که حتماً فلان اندیشه چه معنایی دارد و چه نویسندگانی آن اندیشه را ایجاد کردند یا دنبال ریشه اصیل و تحول ایدهها نیست بلکه دنبال فهم گسستها و شکلگیری صورتبندیهای زبانی است که اندیشه را ممکن میکنند البته در بستر قدرت و گفتمان. او میخواهد بگوید یک اندیشه در آن زمان چرا ممکن و قابل قبول شد و چگونه به صورت امری عادی و نهادی درآمد و سوژهها را شکل داد.
به عبارت بهتر فوکو در دیرینهشناسی به دنبال قواعد پنهانی میگردد که در یک دوره مشخص تعیین میکنند چه چیزی قابل گفتن، دانستن و قابل باور است که این مجموعه را او اپیستم و در نهایت گفتمان(اندیشه به مثابه گفتمان) مینامید. او در تبارشناسی دنبال خاستگاه یا ریشه ناب یک ایده نیست بلکه دنبال تاریخ تصادفی و نابرابر پیدایش آن است. مفاهیم و نهادها و باورهای به ظاهر طبیعی چگونه از درون منازعات و منافع و روابط قدرت پدید آمدهاند. این نهادها و باورها در زمان اکنون جریان دارند و سوژهها را شکل دادهاند. لذا گاهی فوکوباوری را گرایش بیشتر به اکنون باوری دانستهاند. یعنی اکنون با تکیه بر دیرینهشناسی و تبارشناسی حوزه پرسش و مطالعه مورخ است؛ تاریخ اکنون.
از جنبه زبانی، برای روشن شدن موضوع اندیشه و جایابی بهتر فوکو در تاریخ فکری برای نمونه از یک منظر میتوانیم او را با کوئنتین اسکینر مورخ اندیشه و از بنیانگذاران مکتب کمبریج مقایسه کنیم. چون برای آنها تحول یک ایده یا اندیشه به صورت عمل مطرح هست ولی رویکرد آنها با هم متفاوت است. اسکینر تاریخنگار اندیشه با تاثیرپذیری از کنشهای گفتاری فلسفه زبان میپرسد که اندیشهها در بستر سیاسی مشخص چه کاری انجام میدهند. اسکینر دنبال این بود که نویسنده در چه موقعیت سیاسی فلان حرف را گفت چه کاری با این گفته انجام داد در واکنش به چه چیزی و برای مشروعیت دادن یا مشروعیتزدایی از چه کسانی. لذا اندیشه در نزد اسکینر یک کنش در بافت سیاسی است. نقش فرد و قصد و نیت او در موقعیت اهمیت دارد.
اما فوکو دغدغهاش رابطه زبان، نهاد، قدرت و دانش است. فرد در قالب قواعد گفتمانی کنشگری میکند. انسان بیش از آنکه عاملی آزاد و کاملا خود بنیاد باشد درون روابط قدرت و گفتمانها شکل میگیرد و میاندیشد. فوکو میخواهد بگوید در یک دوره مشخص چه چیزی امکان اندیشیدن دارد و چه چیزی ندارد، چه چیزی میتواند در قالب گفتمان گفته شود یا گفته نشود، چه چیزی از یک گفتمان کنار رفته و چه چیزی به درون آن آمده است. یعنی اندیشه چگونه ممکن شده و در قالب نهادها به عمل بدل شده و طبیعی شده است. در نهایت چه اندیشهای، موضوع دانش است و چه چیزی از آن حذف شده است.

به نظر شما ما از فوکو چه میتوانیم بیاموزیم و وجود اندیشه خطرناک یا نگرانکننده فوکو برای ما چیست؟
آنچه از فوکو میآموزیم مانند آنچه کشورهای غربی از او میآموزند، نیست. با توجه به متفاوت بودن رژیمهای حقیقت، او نظریه دربست و آماده برای جامعه ما بر پایه تجربیات اروپا ارائه نمیکند اما میتوان هم او را نقد کرد هم از مفاهیم و روششناسیاش استفاده کرد. درست مانند منتقدان فرانسوی فوکو که در بالا اشاره شد. اما به طور کلی خواندن آثار فوکو به ما یادآوری میکند به زمان حال یا اکنون با نگاه عمیقتری بنگریم. اگر خودش به معنای واقعی مورخ نبوده دستکم به ما گوشزد میکند تاریخ خود را دوباره بخوانیم زیرا بسیاری چیزها که عادی میانگاریم نیاز به بررسی تاریخی دارد. شاید یکی از پرسشهای اساسی این باشد که چگونه به آنچه هستیم تبدیل شدهایم. اکنون را میتوان از زوایای مختلف و با عینکهای گوناگون دید. او با عینک تبارشناسی و دیرینهشناسی، زمان حال را مورد بازاندیشی قرار میدهد. مثلا در مورد ایران میتوان با تکیه بر فوکو پرسید که چه شرایطی امکان ظهور گفتمان نوسازی را در تاریخ معاصر فراهم کرد. نوسازی چگونه ممکن شد و چگونه به یک گفتمان مسلط برای توصیف دوره پهلوی رواج پیدا کرد. شرایط تاریخی امکان آن چه بود؟ ایده شهروند در چه شرایط تاریخی امکان پیدا کرد و بر پایه چه مقولاتی صورتبندی شد چگونه به اکنون ما جریان یافت. چه گفتمانها یا نهادهایی از شهروند سخن میگویند و... .
لذا تاریخ فقط گذشتهای نیست که به خاطر سپرده و پی در پی به صور مختلف و به اقتضای زمان روایت شود بلکه ابزاری است برای فهم اینکه چرا اکنون چنین است. در دوره صفوی چه چیزهایی از تاریخنگاری حذف شدند و چه چیزهایی برجسته شدند. قدرت چگونه بین قبایل توزیع میشد و وفاداری سیاسی ایجاد میکرد؟ قدرتهای محلی چگونه مقاومت میکردند؟ چه پیوندی میان اکنون و دوره صفویه وجود دارد. از آن دوره تاکنون چه استمرارها و گسستهایی شکل گرفته و کدام نهادها و گفتمانها در طول زمان کمابیش استمرار یافته و کدامیک تغییر کردهاند و...
تهدیدهای فوکوباوری سطحی هم کم نیستند. مثلا اگر بیش از حد بر گسستها تاکید کنیم از استمرارهای تاریخی مثل تداوم ساختارهای اداری، بوروکراتیک و حقوقی غافل میشویم. مثلا دوره صفوی فقط گسست نبود بلکه از جهاتی هم تداوم فرهنگی و به نوعی دیوانسالاری ایرانی بود که بعد از فترت و گسستهای نسبی به دوران قاجار هم تداوم یافت و همینطور در بسیاری از دوران تاریخی در کنار گسستها باید به پیوستگیها توجه کرد. اگر همه چیز را با قدرت توضیح دهیم از اقتصاد و ساختارهای اجتماعی آنگونه که هستند، غفلت میکنیم. اگر همه چیز را از منظر گفتمان که یک فرم زبانی در بستر اجتماعی است، ببینیم برخی شرایط واقعی و مادی ممکن است نادیده گرفته شود. تبارشناسی به شکل عجولانه و نظری میتواند مورخ را از تبیینهای علّی، دقت زمانی و اسنادی دور کند. بی دلیل نیست که آن منتقد فرانسوی معروف که نامش ذکر شد برای فوکو از لفظ شوالیه چالاک استفاده میکند.
یکی از خطرات تعمیم دیدگاههای فوکو این است که ویژگیهای تاریخی و فرهنگی یک کشور نادیده گرفته شود. زیرا مفاهیم جنسیت، جنون، پیدایش زندان و... بر اساس زمینههای تاریخی و فرهنگی کشورها مانند هم نیستند. این همان واقعیتی است که مورخان به آن حساس هستند زیرا آنها دنبال تعمیم نیستند. به نظر میرسد که تاریخپژوهان بهتر است روش فوکو را با تاریخ اجتماعی و اقتصادی و اندیشه مورخانی چون مارک بلوخ و برودل... وارد گفتوگو نمایند تا تاریخ به مطالعه صرف گفتمانها و سازوکارهای قدرت فروکاسته نشود.
در دانشگاههای ایران چارهای جز تعامل نقادانه و پویا با فوکو نیست. با اینکه او بیشتر فیلسوف است تا مورخ، دستگاه فکریاش اکنون بخشی از روششناسی تاریخی است.
نظر شما