سرویس میهن و مقاومت خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)_ مونا فاطمینژاد، ویراستار: بامداد روزی که جنگ دوازدهروزه شروع شد، اولین جنگ عمرم را دیدم. پیش از این، جنگ برایم واقعهای خیلی دور بود که نویسندهها در کتابهاشان دربارهاش مینویسند. یا جنگ، داستانی در فیلمها بود که حتی اگر اول تیتراژش مینوشتند «بر اساس واقعیت» خیلی نزدیک به نظرم نمیرسید.
جنگ دوازدهروزه و جنگی که نهم اسفند ۱۴۰۴شمسی آغاز شد، دنیای کتابهای جنگی و البته فیلمهای اینچنینی را برایم عوض کرد تا از این بهبعد طور دیگری بخوانمشان و نگاهشان کنم. یکی از این کتابها که بهتازگی به دستم رسیده یا بهتر است بگویم در حوالی روزهای کتاب از دوستی هدیه گرفتهام، «چیزهایی که نمیتوانیم بگوییم» است. یادداشتی که در ادامه میخوانیم، مروری کوتاه بر کتاب یادشده محسوب میشود.
دو زندگی، یک زخم
رمان که اثری از «کِلی ریمر»، نویسندهی استرالیایی است، بالای عنوانش توضیحی دارد: «روایتی جذاب از عشق، مقاومت و قلبهای شکسته». اینچنین نوشتههایی بیشتر به درد کتابهای آبکی و ملودرامهای خستهکننده میخورد، اما «چیزهایی که نمیتوانیم بگوییم» با ۴۱۵ صفحه و حاصل ترجمه «حسین علیرضایی» و کوشش انتشارات «کولهپشتی»، اینگونه حالوهوایی ندارد.
«چیزهایی که نمیتوانیم بگوییم» دو داستان در دو خط به ظاهر متضاد برایمان تعریف میکند که قرار است درنهایت به یک نقطه یا زخم مشترک برسند. این موضوع شاید همان ابتدای کتاب پیشبینیپذیر باشد، اما جاذبه دانستنِ سیر و چگونگیاش خواننده را نگه میدارد.
یکی از خطهای داستانی مربوط به دختری نوجوان به اسم «آلینا» است که زندگی آرامش در لهستان و عاشقانهی پُرتپشش با آغاز جنگ جهانی دوم دگرگون میشود. خط دیگر داستانی این رمان از نگاه «آلیس» بیان میشود که بهجز نگهداری از پسر مبتلا به اوتیسمش، باید آخرین خواسته مادربزرگ بسیار پیرش را که «بابچا» یا همان آلینا است، برآورده کند.
جنگ و حافظه جمعی
بنا بر آنچه گذشت، «چیزهایی که نمیتوانیم بگوییم» روایتی سطحی از جنگ نیست؛ داستانی هزارتوی است که نشان میدهد، پیامدهای جنگی که امروز یک خانواده را دربرمیگیرد، چگونه تا نسلهای بعدی را نیز تحتتأثیر قرار میدهد، چه از نظر روانی و حتی شاید جسمانی.
چنین روایتی به یادم میآورد که زندگی نسل من و همنسلانم که فقط جنگ دوازدهروزه و جنگ رمضان را دیدهایم، چقدر ممکن است با جنگهای پیشین تاریخ سرزمینمان از هشتساله و حتی چهبسا پیشترش مثل منازعه با روسیه یا بریتانیا یا جنگهای عهد باستان پیوند یابد. درواقع، این جنگها فقط روایتهایی روی کاغذ نیستند، بلکه واقعیتهایی انکارناپذیرند که در درازنای تاریخِ دور و نزدیک به هر طریقی بر زیست پیشینیان و هویت امروز تکتک ما تأثیر و تأثرات خاص خود را داشته است حتی اگر نادیدهاش بگیریم. این توجه به حافظه جمعی یا تاریخی از مضامین اساسی اثر است.
یک نفر
یکی دیگر از نکتههایی که کتاب را خواندنی میکند، گفتن و نوشتن یا تصویرکردن زندگی آدمهای عادی است. «ویسلاوا شیمبورسکا» که اتفاقاً شاعر اهل لهستان است، در شعری میسراید: «تاریخ، تعداد مردگانش را رُند میکند، هزارویک نفر، تبدیل میشود به هزار نفر، گویی آن یک نفر، هرگز وجود نداشته است.»
رمانِ «چیزهایی که نمیتوانیم بگوییم» درباره همان یک نفرهایی است که در میانه هر جنگ خانمانسوزی ممکن است تاریخ فراموششان کند، اما ادبیات داستانی نه! چون بحث از جنگهای دوازدهروزه و جنگ رمضان شد، نباید از خاطرمان برود که ما نیز یک نفرهای خودمان را داریم و رسالت داستاننویس ایرانی اهلش است که چنین رمانهایی را بیافریند. این یکی از همان چیزهایی است که میتوانیم بگوییم.
سکوت درباره؟
اما «چیزهایی که نمیتوانیم بگوییم» کدام چیزها هستند؟! رمان از لحظهای که از زبان شخصیتها میگوید: «هیچچیز تغییر نکرد، اما هیچچیز هم مثل قبل نبود» تا موقعی که به روایت همانها به زبان میآورد: «دیگر به سمت محل خاصی نمیدویدم، میدویدم که زنده بمانم»، از سکوتهای بسیاری یاد میکند.
خواننده اهلش از همان ابتدا و خصوصاً به مناسبت عنوان اثر در جستوجوی فهم این سکوتها خواهد بود. شاید یکی از بزرگترین آنها سکوت در برابر عشقی است که قلب تپندهاش رسیدن و نرسیدن نیست، بلکه رازورمزهای بزرگتری پشت آن نهفته است که برای دریافتشان باید تا پایان منتظر ماند و دانست که گاهی زندگی نه گفتههای پراکنده که همان ناگفتههای انبوهی است که هرگز به زبان نمیآیند.
«چیزهایی که نمیتوانیم بگوییم» اثری از ریمر استرالیایی که حالوهوای جنگ جهانی دوم و پیامدهای آن را بر آدمهای معمولی دیروز و امروزش، بر زیست و کیستیشان بازتاب میدهد، میتواند اثری درخور خواندن برای هر دوستدار مضمون جنگی، آنهم در سایه عشق است.
نظر شما