به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)؛ نشست خبری رونمایی از کتاب «مانیفست شیطان» نوشته امیرحسین حنایی، با حضور نویسنده و جمعی از اهالی رسانه و علاقه‌مندان حوزه ادبیات و پژوهش برگزار شد.
در این نشست، حنایی نویسنده کتاب ضمن تشریح روند شش‌ساله پژوهش و شکل‌گیری این اثر، درباره چرایی انتخاب شیطان به‌عنوان راوی، تفاوت روایت اسلامی با برداشت‌های یهودی و مسیحی از ابلیس، ظرفیت‌های مغفول منابع روایی شیعه و تلاش برای ارائه خوانشی میان‌رشته‌ای از مفاهیم دینی و اخلاقی توضیح داد. این کتاب که از سوی نشر نیماژ منتشر شده، نخستین جلد از مجموعه‌ای است که نویسنده قصد دارد در ادامه پژوهش‌های خود به انتشار آن بپردازد.
امیرحسین حنایی در ابتدای این نشست با اشاره به پیشینه فعالیت ادبی و پژوهشی خود گفت: «متولد ۱۳۷۱ هستم و از سال ۱۳۸۸ شعر را شروع کردم. در رشته ادبیات فرانسه تا مقطع کارشناسی ارشد تحصیل کردم و تا سال ۱۳۹۴ شعر را به‌صورت جدی دنبال می‌کردم. از آن سال وارد فضای پژوهش شدم؛ هم در حوزه ادبیات و هم در حوزه دین، هرچند پژوهش‌های دینی برایم جدی‌تر بود.»
او با بیان اینکه «مانیفست شیطان» چهارمین کتابش و حاصل یک دوره پژوهش شش‌ساله است، درباره چگونگی شکل‌گیری این اثر توضیح داد: «در این دوره حدود ۱۸ هزار و ۸۶۰ روایت را از میان مجموعه‌ای شامل ۷۰ هزار روایت استخراج کردم و آنها را در ۱۲۷ فصل دسته‌بندی کردم. این روایات از منابعی مانند نهج‌البلاغه، غررالحکم، اصول کافی، بحارالانوار و تحف‌العقول گردآوری شده‌اند. این پژوهش سه خروجی متفاوت داشته که کتاب حاضر یکی از محصولات آن است.»
حنایی درباره معیارهای انتخاب روایات نیز گفت محور اصلی پژوهش او مفاهیمی مانند خودشناسی، دیگرشناسی، شیطان‌شناسی و خداشناسی بوده است. به گفته او، موضوعاتی همچون نفس، قلب، بخل، حرص، حسادت، خشم، سخاوت، مروت و دیگر فضایل و رذایل اخلاقی در این مجموعه مورد توجه قرار گرفته‌اند.
نویسنده «مانیفست شیطان» تأکید کرد که هدفش محدود کردن مخاطبان به جامعه مذهبی نبوده است. او در این باره گفت: «می‌خواستم مخاطبانی که با دین قرابت ندارند، حتی کسانی که دین‌گریز یا دین‌ستیز هستند، متوجه شوند که در منابع روایی اسلامی و شیعی، روایت‌های فراوانی درباره انسان و مناسبات او با دیگران وجود دارد که هر فردی با هر عقیده و مکتبی می‌تواند آنها را بخواند و با آنها ارتباط برقرار کند. این روایت‌ها صرفاً درباره بایدها و نبایدهای عبادی نیستند، بلکه به سبک زندگی انسان‌ها می‌پردازند.»
او در پاسخ به پرسشی درباره نسبت قرآن و روایات در این پژوهش، تأکید کرد که این دو را نمی‌توان از یکدیگر جدا دانست. به اعتقاد حنایی، روایات اهل‌بیت(ع) در حقیقت شرح و تشریح آیات قرآن هستند و کسانی که قرآن در خانواده آنها نازل شده، دقیق‌ترین تبیین را از مفاهیم آن ارائه می‌کنند.
حنایی همچنین درباره جایگاه عرفان ایرانی ـ اسلامی در شکل‌گیری کتاب گفت که تمرکز اصلی او بر معارف موجود در کلام اهل‌بیت(ع) بوده است. او معتقد است عرفای بزرگ نیز دانش و معرفت خود را از انس با آیات و روایات به دست آورده‌اند و به همین دلیل ترجیح داده است به‌جای پرداختن مستقیم به آثار عرفانی، سراغ منابع اولیه برود.
روایت خیر از زبان مظهر شر
یکی از بخش‌های این نشست به شیوه روایتگری کتاب اختصاص داشت؛ اثری که برخلاف انتظار، قرار نیست از زبان یک شخصیت مثبت یا یک راوی دانای کل، مفاهیم اخلاقی و معنوی را بیان کند، بلکه شیطان در جایگاه راوی قرار گرفته است.
حنایی درباره دشواری انتخاب این شیوه گفت: «شروع پژوهش من، در قدم نخست ساختن فصل‌هایی با روایت‌های اهل‌بیت(ع) بود، در قدم دوم، همان مفاهیم و فصل‌ها را از زبان جبرئیل، میکائیل، عزرائیل و اسرافیل بازنویسی کردم، اما در سومین قدم، تصمیم گرفتم فصل‌های کتاب را از زبان شیطان بنویسم.»
او ادامه داد: «تفاوت اصلی این است که فرشتگان خیر مطلق هستند و حکمت را به‌صورت مستقیم معرفی می‌کنند، اما در این کتاب راوی، مظهر شرارت است و در عین حال درباره خیر صحبت می‌کند. در واقع، راوی شر است، اما ناخواسته به خیر اعتراف می‌کند.»
به گفته نویسنده، کتاب شامل ۸۶ فصل و ۸۶ خطبه است و در مجموع حدود ۱۱۰ هزار کلمه دارد. او تلاش کرده است با انتخاب این ساختار، مخاطب را از زاویه‌ای متفاوت با مفاهیم اخلاقی و معنوی مواجه کند؛ به‌گونه‌ای که شناخت تاریکی‌ها و دریچه‌های شرارت در وجود انسان، زمینه تقویت جنبه‌های مثبت و معنوی شخصیت او را فراهم کند.
تفاوت روایت اسلامی از شیطان با برداشت‌های دیگر ادیان
بخش دیگری از نشست به چرایی انتخاب عنوان کتاب و ضرورت پرداختن به شخصیت شیطان اختصاص داشت. حنایی معتقد بود در سال‌های اخیر، تصویر ارائه‌شده از شیطان در رسانه‌ها و محصولات فرهنگی غرب، به‌ویژه آثار سینمایی و تلویزیونی، تأثیر زیادی بر ذهن نسل جوان گذاشته است؛ در حالی که روایت اسلامی از این شخصیت کمتر با زبان و قالب‌های جذاب و متناسب با مخاطب امروز معرفی شده است.
او با اشاره به تفاوت روایت‌های موجود در ادیان ابراهیمی گفت: «تعریفی که از ابلیس در یهودیت، مسیحیت و اسلام وجود دارد، تفاوت‌های اساسی دارد. برای مثال، در برخی روایت‌های یهودی، شیطان فرشته‌ای متمرد نیست، بلکه مأموریتی از سوی خدا دارد و در جایگاه نگهبان جهنم معرفی می‌شود. در حالی که در روایت اسلامی، ابلیس موجودی مستقل است که به دلیل سرپیچی از فرمان خداوند و تکبر در برابر حضرت آدم(ع) از درگاه الهی رانده می‌شود.»
او همچنین با اشاره به تفاوت روایت هبوط حضرت آدم(ع) در اسلام و مسیحیت، تأکید کرد که برداشت‌های متفاوت از این واقعه می‌تواند بر نوع نگاه انسان به آفرینش آگاهی، گناه و رابطه خود با خداوند تأثیر بگذارد.
حنایی در ادامه، مأموریت اصلی شیطان را ربودن ایمان از قلب انسان و خاموش کردن نور عقل دانست و گفت وسوسه، مکر و حیله زمانی در وجود انسان قدرت پیدا می‌کنند که فرد تسلیم خواهش‌های نفسانی خود شود. از نگاه او، تهی شدن انسان از معنویت می‌تواند زمینه‌ساز افزایش قساوت قلب و رذایل اخلاقی باشد.
او یکی از انگیزه‌های اصلی نگارش کتاب را تماشای مجموعه تلویزیونی «لوسیفر» عنوان کرد و گفت: «در این مجموعه، شخصیتی از شیطان ارائه می‌شود که به‌شدت متأثر از روایت‌های یهودی است. برای من این پرسش ایجاد شد که چرا ما نتوانسته‌ایم شخصیت شیطان را براساس روایت‌های خودمان و با زبانی جذاب به مخاطب معرفی کنیم؟»
تلاش برای ارائه یک خوانش میان‌رشته‌ای
یکی از پرسش‌های مطرح‌شده در نشست، درباره جایگاه علمی و ادبی «مانیفست شیطان» و نسبت آن با سنت دیرپای مطالعات دینی و عرفانی در ایران بود.
حنایی در پاسخ، کتاب را اثری میان‌رشته‌ای دانست که نمی‌توان آن را به‌طور کامل در دسته‌بندی‌هایی مانند فلسفه، ادبیات، دین‌پژوهی یا رمان قرار داد. او توضیح داد که در نگارش این اثر از ظرفیت‌های ادبیات، روان‌شناسی و مطالعات دینی استفاده کرده و تلاش داشته است نثری نسبتاً شاعرانه و به دور از خشکی متون پژوهشی ارائه دهد.
او همچنین درباره تأثیر تحصیلات دانشگاهی خود بر روش پژوهش گفت که علاقه اصلی‌اش در دوران تحصیل، نشانه‌شناسی یا سمیولوژی بوده است. حنایی قصد داشته با استفاده از این روش، خوانشی تازه از متون روایی اهل‌بیت(ع) ارائه کند.
به اعتقاد او، مفاهیم موجود در روایات، شبکه‌ای از ارتباطات معنایی ایجاد می‌کنند. برای مثال، در بررسی مفهوم عقل، مفاهیمی مانند علم، جهل، دنیا، آخرت و نفس نیز در کنار آن قرار می‌گیرند و در ارتباط با یکدیگر معنا پیدا می‌کنند. او این ظرفیت را یکی از ویژگی‌های مهم پژوهش خود دانست و تأکید کرد که قصد نداشته جایگاه محدثان، فقیهان یا پژوهشگران حوزوی را به چالش بکشد، بلکه از ابزارهای مطالعات دانشگاهی برای بررسی دوباره ظرفیت‌های منابع روایی استفاده کرده است.
حنایی در پاسخ به پرسشی درباره واکنش احتمالی روحانیون و پژوهشگران دینی نیز گفت کتاب را در اختیار افرادی با دیدگاه‌های مختلف، از جمله مجتهدان و حتی دوستان غیرمذهبی خود قرار داده و بازخوردهای دریافتی را مثبت ارزیابی کرده است.
نقد اطناب و چالش جذب مخاطب نسل جدید
در بخش پرسش و پاسخ، یکی از حاضران با اشاره به حجم کتاب و شیوه نگارش آن، طولانی بودن متن و احتمال خستگی مخاطب را از نقاط قابل تأمل اثر دانست. او معتقد بود در شرایطی که نسل جدید به متن‌های کوتاه و محتوای مینیمال عادت کرده، ایجاز و استفاده از مثال‌های ملموس می‌تواند به ارتباط بهتر مخاطب با کتاب کمک کند.
حنایی با پذیرش اهمیت این نقد گفت: «کتاب حدود ۱۱۰ هزار کلمه دارد و طبیعتاً اثر مفصلی است. هر متنی ممکن است گرفتار اطناب یا ایجاز شود. با این حال، تلاش کرده‌ام در هر فصل مفاهیم را به شکلی توضیح بدهم که از نظر محتوایی تکراری نباشند.»
او با اشاره به اینکه «مانیفست شیطان» نخستین بخش از یک پژوهش گسترده‌تر است، گفت در ادامه مسیر، موضوعات دیگری نیز بررسی خواهند شد و احتمالاً مخاطب بخش‌های بعدی تخصصی‌تر خواهد بود.
در همین بخش، یکی دیگر از حاضران درباره خطر برداشت شخصی از روایات و احتمال فاصله گرفتن از معنای اصلی آنها هشدار داد. حنایی نیز با تأکید بر اهمیت این دغدغه گفت تلاش کرده است در انتخاب و بازنویسی مفاهیم، مراقبت لازم را داشته باشد و کتاب را در اختیار افراد صاحب‌نظر قرار دهد.
شیطان؛ دشمن مشترک انسان‌ها
نویسنده در پایان، درباره مخاطب اصلی کتاب توضیح داد که تلاش کرده است اثری با قابلیت ارتباط‌گیری برای طیف‌های مختلف فکری و اعتقادی بنویسد. او با اشاره به مقدمه کتاب گفت: «مهم نیست مخاطب چه دین، مذهب یا ملیتی دارد؛ همه انسان‌ها یک دشمن مشترک دارند. ممکن است برخی این دشمن را بشناسند و برخی شناختی از او نداشته باشند، اما این موضوع از دشمنی او کم نمی‌کند.»
حنایی با تأکید بر اینکه در متن کتاب ردپای نزدیک به ۱۰ هزار روایت وجود دارد، گفت آنچه در این اثر اهمیت دارد، انتقال حکمت است؛ مفاهیمی مانند صبر، حلم، رضایت، خشم و دیگر موضوعاتی که هر انسانی در زندگی روزمره با آنها مواجه است.
او در عین حال تأکید کرد که «مانیفست شیطان» قرار نیست صرفاً مجموعه‌ای از توصیه‌های عبادی یا دعوت به پذیرش یک مذهب خاص باشد، بلکه می‌خواهد مخاطب را با مفاهیم بنیادین مربوط به انسان و مسیر زندگی آشنا کند.
به این ترتیب، نشست رونمایی از «مانیفست شیطان» بیش از آنکه صرفاً معرفی یک کتاب تازه‌منتشرشده باشد، فرصتی برای طرح پرسش‌هایی درباره ظرفیت‌های مغفول متون روایی، شیوه بازخوانی مفاهیم دینی، نسبت ادبیات و دین‌پژوهی و چگونگی ارتباط برقرار کردن با نسل جدید بود؛ کتابی که نویسنده‌اش امیدوار است با انتخاب روایتی متفاوت، دریچه تازه‌ای برای مواجهه مخاطب با مفهوم خیر و شر و شناخت تاریکی‌های درونی انسان باز کند.
نظر شما