سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، امیررضا اصنافی، دانشیار گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه شهید بهشتی: هر فناوری تازهای که پا به عرصه اطلاعات و ارتباطات گذاشته، یک پرسش قدیمی را دوباره زنده کرده است: آیا دیگر به کتابدار نیاز داریم؟ زمانی تصور میشد با فراگیر شدن کتابهای الکترونیکی، کتابخانههای فیزیکی به خاطرهای تاریخی تبدیل خواهند شد. پس از آن، اینترنت و موتورهای جستوجو این تصور را تقویت کردند که هر فرد میتواند بدون واسطه کتابدار به هر اطلاعاتی دسترسی داشته باشد. اکنون نیز هوش مصنوعی مولد و سامانههای گفتوگومحور، بار دیگر این پرسش را پیش روی ما قرار دادهاند.
اما شاید مسئله از ابتدا بهدرستی طرح نشده است. پرسش اصلی این نیست که فناوری چه زمانی کتابدار را حذف میکند؛ پرسش این است که چرا با وجود تمام این تحولات، جامعه همچنان به متخصصانی نیاز دارد که بتوانند میان اطلاعات، دانش و آگاهی تمایز قائل شوند؟
*ما در عصر کمبود اطلاعات زندگی نمیکنیم؛ در عصر فراوانی اطلاعات و کمبود اطمینان زندگی میکنیم. امروز دسترسی به اطلاعات دشوار نیست. با چند کلمه در یک موتور جستوجو یا طرح یک پرسش از یک سامانه هوش مصنوعی، میتوان در چند ثانیه به صدها پاسخ رسید. اما آیا همه این پاسخها درستاند؟ آیا منابع آنها معتبرند؟ آیا اطلاعات ارائهشده کامل، بیطرفانه و متناسب با نیاز واقعی ما هستند؟ آیا میتوان به پاسخی که با زبانی روان و مطمئن تولید شده، بدون بررسی اعتماد کرد؟
اینجاست که حرفه کتابداری معنای تازهای پیدا میکند.
کتابدار در گذشته عمدتاً به ما کمک میکرد کتاب مناسب را پیدا کنیم؛ امروز باید به ما کمک کند حقیقت را در میان انبوهی از پاسخها و روایتها تشخیص دهیم. او دیگر تنها متخصص سازماندهی منابع نیست؛ بلکه متخصص سازماندهی مسیر دسترسی به دانش، ارزیابی اعتبار اطلاعات و آموزش استفاده مسئولانه از آن است.
از این منظر، فناوریهای نوظهور نه رقیب کتابدار، بلکه ابزارهایی برای توسعه توان حرفهای او هستند. هوش مصنوعی میتواند در توصیف و نمایهسازی منابع، استخراج اطلاعات از اسناد تاریخی، تحلیل مجموعههای عظیم داده، پاسخگویی اولیه به پرسشهای کاربران و ارائه خدمات شخصیسازیشده به کار گرفته شود. اما تشخیص اعتبار یک سند، شناخت زمینه تاریخی و اجتماعی آن، درک نیاز واقعی مخاطب و پذیرش مسئولیت در برابر اطلاعات ارائهشده، همچنان به دانش و قضاوت انسانی نیاز دارد.

البته نباید از این واقعیت غافل شد که حرفه کتابداری نیز ناگزیر از تغییر است. کتابداری که با ابزارهای هوش مصنوعی آشنا نباشد، با تحولات مدیریت داده و اطلاعات همراه نشود و مهارتهای جدید سواد اطلاعاتی و دیجیتال را نیاموزد، بهتدریج بخشی از ظرفیت اثرگذاری خود را از دست خواهد داد. آینده این حرفه متعلق به کسانی است که دانش بنیادین کتابداری را با توانمندیهای فناورانه پیوند میزنند.
از سوی دیگر، نباید کتابخانه را صرفاً با ساختمان، قفسه و مجموعه کتاب تعریف کرد. کتابخانه یک نهاد اجتماعی و فرهنگی است؛ نهادی برای دسترسی برابر به دانش، کاهش شکاف اطلاعاتی، حمایت از یادگیری مادامالعمر و حفظ حافظه تاریخی جامعه. در جهانی که الگوریتمها بهتدریج در تعیین آنچه میبینیم، میخوانیم و میدانیم نقش بیشتری پیدا میکنند، کتابخانه میتواند یکی از مهمترین فضاهای عمومی برای دسترسی مستقل، متنوع و معتبر به دانش باقی بماند.
شاید یکی از مهمترین مأموریتهای کتابخانههای امروز این باشد که اجازه ندهند دسترسی به دانش به امتیازی انحصاری برای گروهی خاص تبدیل شود. فناوری زمانی ارزشمند است که فرصتهای بیشتری برای یادگیری و آگاهی فراهم کند، نه اینکه شکاف میان برخورداران و محرومان اطلاعاتی را عمیقتر سازد.
در چنین شرایطی، روز کتابدار نباید صرفاً فرصتی برای قدردانی نمادین از تلاشهای کتابداران باشد. این مناسبت میتواند فرصتی برای بازاندیشی در جایگاه حرفهای باشد که در تقاطع فرهنگ، آموزش، فناوری و توسعه اجتماعی قرار گرفته است. باید درباره آموزش کتابداران، بازنگری در برنامههای درسی دانشگاهی، توسعه زیرساختهای کتابخانهای و مشارکت فعال کتابداران در سیاستگذاریهای علمی و فرهنگی جدیتر بیندیشیم.
کتابدار قرار نیست با هوش مصنوعی مسابقه سرعت بدهد؛ قرار است کمک کند انسان در مواجهه با سرعت فزاینده تولید اطلاعات، قدرت تشخیص و تفکر خود را از دست ندهد.
شاید بتوان گفت هر بار که فناوری جدیدی متولد شده، کتابدار نیز فرصتی برای تولدی دوباره یافته است.* چاپ، رایانه، اینترنت و اکنون هوش مصنوعی، هر یک بخشی از وظایف سنتی این حرفه را تغییر دادهاند، اما هیچکدام نتوانستهاند ضرورت وجود نهادی را از میان ببرند که مأموریتش پیوند دادن انسان با دانش معتبر است.
در هفته کتاب و روز کتابدارباید از کتابدارانی سخن گفت که نه در برابر فناوری میایستند و نه در آن حل میشوند؛ بلکه آن را میشناسند، نقد میکنند و در خدمت ارتقای آگاهی جامعه به کار میگیرند.
کتابخانه آینده شاید دیگر شبیه کتابخانه دیروز نباشد، اما جامعه آینده همچنان به کتابخانه و کتابدار نیاز خواهد داشت؛ شاید بیش از هر زمان دیگری.
نظر شما