سرویس بین‌الملل خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- الهه شمس: تصورش را بکنید، ۸۱ سال داشته باشید، ۶ دهه در خلوت خود برای محافل خاص بنویسید و ناگهان معتبرترین جایزه داستانی جهان انگلیسی‌زبان را از چنگ رقبای نام‌دار درآورید. ام جان هریسون با رمان تحسین‌شده پایان همه‌چیز (The End of Everything)، نه فقط جایزه ۵۰ هزار پوندی بوکر را به خانه برد، بلکه به مسن‌ترین برنده این رویداد در طول تاریخ بدل شد و مرز دیرینه میان علمی‌تخیلی و ادبیات جدی را برای همیشه فروریخت.

گبی وود، مدیر بنیاد بوکر، به نکته درخشانی اشاره می‌کند: پیش از این برندگان متعددی ناخنکی به ژانر زده بودند، اما هریسون نخستین نویسنده‌ای است که مستقیماً از دل جهان ناب و اصیل علمی‌تخیلی بالا آمده و پرچم را برافراشته است؛ پیروزی پرشکوه برای قلمی که دهه‌ها تجربه زیسته را نرم و سبکبال در هر کلمه بازتاب می‌دهد. او با این افتخار، رکورد مارگارت اتوود ۷۹ ساله در سال ۲۰۱۹ را شکست و دوشنبه‌شب در لندن تندیس باشکوه جایزه را بالای سر برد.

داستان این رمان کوتاه ۱۹۸ صفحه‌ای – که جمع‌وجورترین اثر حاضر در فهرست نهایی بود – در چند دهه آینده می‌گذرد؛ در خطه ساحلی کنت و پس از فاجعه‌ای غریب که هیچ‌کس سر از سازوکارش درنمی‌آورد. محور روایت، تقلاهای فیلیپ تننت و عمه پیرش، مارنی، برای بقاست؛ آن هم زیر سایه هراس‌آور موجوداتی به غایت عجیب به نام «آی‌گتی» (iGhetti)؛ موجوداتی تغییرشکل‌دهنده و عظیم‌الجثه که تا پایان هم نه خاستگاهشان لو می‌رود و نه مقاصد شومشان.

مری بیرد، رئیس هیئت داوران، پرده از این راز برداشت که تصمیم اعضا پس از یک روز گفتگوی پرشور، کاملاً یک‌صدا بوده است: «با اثری طرفید که شما را زیرورو می‌کند، لبخندی تلخ بر گوشه لبتان می‌نشاند و عجیب آنکه در پایان، بذری از امید در دلتان می‌کارد. کتاب می‌گوید اگر آخرالزمان سر برسد، اصولاً فراتر از درک ما خواهد بود و تمام قوانین کهنه کارکردشان را می‌بازند؛ این در واقع سیاست جهان امروز ماست که در آینه فردا بازتاب می‌یابد.»

هریسون، زاده ۱۹۴۵ در واریک‌شر، کارش را از سال ۱۹۶۵ آغاز کرد و در دهه ۱۹۷۰ نبض صفحات کتاب مجله پیشروی ادبیات گمانه‌زن، یعنی جهان‌های نو (New Worlds) را در دست داشت. او در کنار رمان‌های درخشانش، پنج مجموعه داستان و ضدزندگی‌نامه تجربی و خواندنی کاش اینجا بودم (Wish I Was Here) (منتشرشده در ۲۰۲۳) را خلق کرده است؛ کارنامه‌ای پربار شامل بردن جایزه بوردمن تاسکر برای رمان صخره‌نوردان (Climbers) در ۱۹۸۹، جایزه آرتور سی کلارک برای نوا سویینگ (Nova Swing) در ۲۰۰۷ و جایزه گلداسمیتز برای سرزمین غرق‌شده بار دیگر بالا می‌آید (The Sunken Land Begins to Rise Again) در سال ۲۰۲۰. جالب اینکه خود او سال ۲۰۲۲ در هیئت داوران بوکر حضور داشت.

فهرست نهایی نامزدهای امسال میدان نبرد دشواری بود؛ از حضور دو برنده پیشین یعنی مارلون جیمز با ناپدیدشدگان (The Disappearers) و داگلاس استوارت با رمان جانِ جان (John of John) گرفته تا رمان‌های چشمگیر الیزابت استرات با چیزهایی که هرگز نمی‌گوییم (The Things We Never Say)، لوک کنارد با کیف سیاه (Black Bag) و کتاب اول ربکا پری با عنوان شاید به پادشاه غذا دهیم (May We Feed the King).

هریسون خود اخیراً در یادداشتی صادقانه، رمانش را روایتی از مصیبتِ «ناتوانی در فهم مصیبت» نامید. موجودات بیگانه در داستان او درست مثل طبقه‌ای مرفه و غریبه‌اند که به ناگاه بر بافت بومی هجوم می‌آورند؛ درست شبیه امواج اعیان‌نشین شدن سواحل جنوب شرقی انگلیس. او با طنز ظریفش می‌پذیرد که خواننده را در سرگشتگی شخصیت‌ها سهیم کرده، با این هدف که زنگ خطر را درباره «فروپاشی عقلانیت ناشی از عصر ترامپیسم و امواج افسارگسیخته اینترنت» به صدا درآورد.

بسیاری این پیروزی را آشتی رسمی محافل آکادمیک با نویسنده‌ای می‌دانند که دهه‌ها پیشروان ادبیات ستایشش می‌کردند، اما نامش زیر سایه بازار عامه‌پسند پنهان مانده بود. او اخیراً در برنامه رادیویی فرانت رو گفت: «نزدیک به نیم قرن دویده‌ام تا نشان دهم چرا یک اثر علمی‌تخیلی خوب و خوش‌ساخت، نباید به عنوان ادبیات اصیل و شاهکار شناخته شود؟» البته منتقدان هم‌رأی‌اند که متن ساده نیست؛ چنان‌که میشل فابر در ستایش رمان نوشت این کتاب بی‌پناهی هولناک انسان معاصر را عریان می‌کند، اما قرار نیست همه‌پسند باشد.

از زاویه‌ای دیگر، همزمانی این انتخاب با جهان پرشتاب هوش مصنوعی بی‌نهایت معنادار است. بیرد خاطرنشان کرد حرف انگلیسی «i» در نام آی‌گتی‌ها حسی از دنیای دیجیتال را تداعی می‌کند، و گبی وود اتمسفر ویران‌شهری قصه را چشم‌اندازی شبیه پهنه‌های شکل‌گرفته از مدل‌های بزرگ زبانی خواند.

هیئت داوران امسال که چهره‌هایی چون جارویس کوکر (خواننده گروه پالپ)، پاتریشیا لاک‌وود، ریموند آنتروبوس و ربکا لیو را در کنار بیرد داشت، از میان ۱۶۳ رمان منتشرشده در یک سال گذشته دست به این انتخاب تاریخی زدند. این موفقیت، نخستین مجسمه بوکر را برای انتشارات مستقل سرپنتز تیل (وابسته به پروفایل بوکز) به ارمغان آورد. پیش از هریسون، دیوید سالای سال گذشته با رمان گوشت (Flesh) و در سال‌های قبل‌تر چهره‌هایی چون سامانتا هاروی با رمان مداری (Orbital)، پل لینچ با سرود پیامبر (Prophet Song) و شیهان کاروناتیلاکا با هفت قمر معالی المیدا (The Seven Moons of Maali Almeida) بر تارک این جایزه درخشیده بودند؛ زنجیره‌ای درخشان که اینک نام ام جان هریسون را در صدر خود می‌بیند.

منبع: گاردین