به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در ساری، پیش‌نشست همایش ملی «تاریخ مطبوعات محلی و گلستان» در نشست«واکاوی تاریخ و حافظه جمعی مازندران و گلستان از پنجره مطبوعات محلی» با هدف بازشناسی میراث مطبوعاتی شمال ایران و بررسی نقش نشریات در ثبت روایت تاریخ منطقه با حضور محمود اخوان مهدوی، ستار بردی فجوری و یوسف الهی در اندیشکده مرکز اسناد و کتابخانه ملی مازندران، برگزار شد.
در این نشست؛ موضوعاتی از جمله بایدها و نبایدهای پژوهش در تاریخ مطبوعات محلی، مطبوعات در سرزمین استرآباد و گرگان و مطبوعات در ترکمن‌صحرا مورد بررسی قرار گرفت.
۱۷۰ سال پیشینه مطبوعات محلی
نویسنده کتاب تاریخ مطبوعات مازندران از عصر ناصری تا انقلاب اسلامی در این نشست، گفت: گاهی مطالب در زمان انتشار، عادی و کم‌اهمیت هستند اما بعد از سال‌ها به اسناد معتبر برای تاریخ‌پژوهان تبدیل می‌شوند.
یوسف الهی با بیان اینکه نباید ارزش یک مطلب را بر اساس ظاهر و ارزش خبری آن سنجید، اظهار کرد: هر مطلب باید از منظر نویسنده، زمان انتشار، شرایط اجتماعی و امکان تطبیق با مطالب تاریخی دیگر، بررسی شود.
وی با اشاره به اینکه گاهی سکوت مطبوعات می‌تواند برای پژوهشگر، مورد توجه باشد، افزود: مطبوعات، نهادی از نظام ارتباط جمعی است که به بازنمایی افکار عمومی می‌پردازد و پنج ویژگی محدودیت جغرافیایی، مخاطب‌محوری محلی، نمایندگی مطالبات، هویت‌سازی جمعی و موضوع‌محوری بومی برای مطبوعات درنظر می‌گیرند.
این پژوهشگر با بیان اینکه نخستین نشریه محلی جهان با نام روزنامه تایمز شمال در سال ۱۸۵۳ در انگلیس منتشر شد، تصریح کرد: پنج سال بعد، نخستین نشریه ایرانی محلی در تبریز با عنوان افکار دارالسلطنه آذربایجان در تبریز شروع به انتشار کرد و تا ۴۱ شماره انتشار یافت و ۱۷۰ سال سابقه مطبوعات محلی داریم.
الهی، شناخت دقیق حوزه مطبوعات‌شناسی را از چهارچوب‌های پژوهشی عنوان کرد و ادامه داد: در این مرحله، پژوهشگر به شکل، ساختار و قالب موضوع می‌پردازد و شناسایی انواع مطبوعات، شناخت ویژگی‌های ظاهری از نظر قطع و صفحه‌آرایی، شیوه انتشار و فهرست‌نویسی در این مرحله قرار دارد.
وی با بیان اینکه این مرحله به ما کمک می‌کند بررسی دقیق از مطبوعات محلی داشته باشیم، خاطرنشان کرد: مطبوعات‌شناسی مسئله‌ای جدا از پژوهش تاریخی است و نباید یکی را به جای دیگری به کار برد، معرفی و شناخت وضعیت رسانه‌ای یک منطقه ارزشمند است اما نباید به نقطه پایان پژوهش تبدیل شود بلکه بستری برای ورود به پژوهش‌های عمیق است.
الهی با اشاره به اینکه مطبوعات‌پژوهی، رویکرد تحلیلی، تاریخی و انتقادی دارد و هدف آن فهم کارکردهای تاریخی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی مطبوعات است، اظهار کرد: در مطبوعات پژوهی، نقش و تاثیر مطبوعات در تحولات اجتماعی بررسی می‌شود.
این نویسنده با بیان اینکه در مطبوعات پژوهی، داده‌های مختلف اعم از زمینه تاریخی، زمینه‌های تاریخی انتشار و شبکه‌های قدرت بررسی می‌شود، افزود: انواع پژوهش در مطبوعات‌پژوهی شامل تحلیل محتوا، تحلیل گفتمان، تاریخ‌نگاری و مردم‌نگاری رسانه‌ای است و خروجی این مرحله، تحلیل علمی و یافته‌های جدید تاریخی و اجتماعی خواهد بود.
وی با اشاره به اینکه در این مرحله پژوهشگر پرسش‌های بنیادینی را مطرح می‌کند، گفت: اینکه نشریه چگونه تحولات اجتماعی را بازنمایی کرده، رابطه‌اش با ساختار قدرت محلی چگونه بوده، چه گفتمانی را تقویت یا حذف کرده، چه تاثیری در گفتمان محلی داشته، در واقع در این مرحله مطبوعات از منبع صرفا اطلاعاتی به موضوعی برای تحلیل تاریخ و اجتماعی تبدیل می‌شود.
الهی با طرح این پرسش که آیا مطبوعات، سند تاریخی هستند، تصریح کرد: این مسئله می‌تواند درست باشد با این شرط که پژوهشگر به رابطه رسانه با تحولات اجتماعی و سیاسی، زمان خود توجه داشته باشد، استخراج تحولات اجتماعی از دل نشریات، تحلیل گفتمان توسعه، بررسی مناسبات متقن و هویت و مطالعه مطبوعات به عنوان حافظه جمعی یک شهر از مهم‌ترین ظرفیت‌های پژوهش در تاریخ محلی خواهد بود.
وی ادامه داد: اگر رسانه‌های ملی، تصویر کلانی از جامعه نشان می‌دهند؛ رسانه‌های محلی، جزئیات زندگی مردم یک منطقه را به نمایش می‌گذارند، توجه مطبوعات محلی زمینه‌ساز گسترش مناسبات اجتماعی است که به زندگی مردم عادی، مدارس، بازار، زبان، آداب و رسوم و مواردی از این دست می‌پردازد از این منظر، توجه به مطبوعات‌پژوهی محلی می‌تواند زمینه‌ساز گسترش تاریج اجتماعی باشد.
این پژوهشگر خاطرنشان کرد: برای استفاده علمی از مطبوعات محلی، پیشنهاد می‌شود نظام منظم برای شناسایی مسائل مطبوعاتی تعیین شود.
وی اظهار کرد: در تاریخ‌پژوهی مطبوعات، نباید مطلبی را که در نگاه نخست، ساده است را کنار گذاشت، ممکن است از نظر تاریخی و اجتماعی، ارزشمند باشد.
الهی با اشاره به اینکه از مهم‌ترین بایدهای روش‌شناختی در پژوهش تاریخی مطبوعات، توجه به ارتباط منطقی و پیوسته میان مطبوعات شناسی و مطبوعات‌پژوهی است، افزود: پژوهشگر نمی‌تواند تحلیل تاریخی و گفتمانی عمیقی داشته باشد مگر اینکه ابتدا انواع نشریات و تاریخچه آنها را بشناسد، ساختار و تشکیلات نشریات را بررسی کند، تغییرهای تاریخی و اجتماعی انتشار را بررسی کند و در واقع تبارشناسی، مرحله اولیه از شناخت بوده و بدون آن، مطبوعات پژوهی ممکن نخواهد بود.
این پژوهشگر با بیان اینکه حفاظت و ساماندهی آرشیو مطبوعات محلی دارای اهمیت است، تصریح کرد: بسیاری از مطبوعات محلی به دلیل استفاده از کاغذ بی‌کیفیت، در معرض نابودی هستند، بر این اساس، گردآوری نسخه‌های موجود، فهرست‌نویسی و دیجیتال سازی و فراهم کردن دسترسی برای پژوهشگران، امری ضروری است.
در ادامه این نشست، پژوهشگر اسناد نسخ خطی به بازخوانی نشریات استرآباد و گرگان پرداخت و گفت: در دوره قاجار، بیشترین انتشار اخبار حوزه گرگان و استرآباد در روزنامه ایران بود.
نشریه مستقل؛ گرگان بعد از مازندران
محمود اخوان مهدوی با بیان اینکه در این دوره استرآباد و گرگان، هیچ نشریه مستقلی ندارد، اظهار کرد: این اتفاق، برعکس مازندران و گیلان، دیرتر در دشت گرگان رخ داد.
وی با اشاره به انتشار نشریه روسکی ایلو در بندرگز، افزود: از این نشریه، هیچ نسخه‌ای در دسترس نیست.
این پژوهشگر با بیان اینکه روزنامه ایران در دوره قاجار و پهلوی به منطقه می‌آید و ورود دیگر نشریات توسط تجار بود، گفت: میرزا مهدی باقری؛ نماینده روزنامه اطلاعات، میرزا آقاخان مرندی؛ رئیس معارف و میرزا غلامرضا ریاضی از چهره‌های اثرگذار مطبوعات در آن مقطع استرآباد و گرگان هستند.
اخوان با اشاره به انتشار نشریه نامه قابوس محمدعلی سپهر و انتشار آن تا سال ۱۳۱۴، تصریح کرد: چند شماره از این نشریه، نشان می‌دهد که خیلی ربطی به استرآباد ندارد، قابوس‌نامه یک سال بعد از انتشار تعطیل شد و در سال‌های اشغال ایران توسط ارتش سرخ، در سال ۱۳۲۱ محمدعلی ابهری، آگاهی مبنی بر انتشار مجدد نامه قابوس منتشر کرد اما هیچ خبری از انتشار دوباره آن نداریم.
وی با بیان اینکه نشریه‌ای با نام گرگان یا ندای گرگان که در آرشیو موجود است توسط احمد قاسمی رئیس حزب توده گرگان منتشر می‌شد و تمرکز آن بر ترکمن‌ها بود، ادامه داد: اخبار منطقه دشت گرگان به نشریات مازندران به ویژه منتشر می‌شد و ما متکی به مطبوعات مازندران بودیم.
این پژوهشگر با اشاره به اینکه در دوره مصدق، مجوزهای بسیاری برای مطبوعات در گرگان صادر شد، خاطرنشان کرد: کسانی که وابستگی سیاسی داشتند مجوز نشریه دریافت می‌کردند و مشخص نیست به انتشار هم رسیده‌اند یا خیر.
وی با بیان اینکه محمدابراهیم برادران؛ رئیس حزب ملیون گرگان در خاطرات خود عنوان می‌کند که مجوز نشریه اصناف گرگان را از مصدق دریافت کرده است، اظهار کرد: ندای ده، از قدیمی‌ترین نشریات روستایی است که چند شماره از آن موجود و مربوط به روستای محمدآباد گرگان بوده است.
این پژوهشگر با اشاره به پیش‌رو بودن گروه‌های چپ ترکمن در انتشار نشریه، افزود: پژهش درباره مازندران و گلستان وقتی تکمیل می‌شود که مسئله بعد جغرافیایی ترکمن‌صحرا را درنظر بگیریم.
ترکمن‌ها و تاریخ محدود مطبوعات محلی
مطبوعات در میان ترکمن‌ها از مباحث دیگر این نشست بود که توسط ستار بردی فجوری، مطرح شد.
وی با بیان اینکه عمر مطبوعات در میان ترکمن‌ها، محدود و کم است، گفت: در گلستان امروزی هم عمر مطبوعات محلی به یکصد سال می‌رسد.
این پژوهشگر اظهار کرد: عبدالرحیم مدرسی از نخستین تحصیل‌کرده‌های ترکمن بود که به شکل غیررسمی، خودجوش و در قالب روزنامه‌دیواری نشریه ترکمن سَسی(صدای ترکمن) را توزیع و یا روی دیوار نصب می‌کرد.
فجوری افزود: بعدها قربان محمد خانجانی در سال ۱۳۲۴ برای ترکمن‌ها تقاضای دریافت نشریه می‌کند اما توفیقی حاصل نمی‌شود؛ تقاضا کرد ۲ صفحه از روزنامه صفا که در ساری منتشر می‌شود را به ترکمن‌ها اختصاص دهند اما ما چیزی در این زمینه نیافتیم.
وی با بیان اینکه اتحاد تراکمه؛ نخستین نشریه مجوزدار ترکمن‌ها بود که منتشر شد، تصریح کرد: عبدالله غفوری در سال ۱۳۳۲ این نشریه را منتشر کرد که اصالتا بجنوردی بود اما بیش از ۵۰ سال در بین ترکمن‌ها زندگی کرد، او تا اواخر مهر ماه سال ۱۳۳۲ به فعالیت خود ادامه داد اما چون از مصدق جانب‌داری می‌کرد، احتمال می‌دهیم این نشریه هم با اتفاقات این سال، مانند سایر نشریات، تعطیل شده باشد.
این پژوهشگر با اشاره به اینکه نشریات قبل از انقلاب اسلامی ترکمن‌ها در همین مقطع به پایان رسید، ادامه داد: در سال ۱۳۵۸ ندای ترکمن با شعار «حق یولیندا، خلق یولیندا»( در راه حق، در راه خلق) توسط حلیم بردی عادل منتشر و بعد از ۱۰ شماره، تعطیل شد و پس از قائله گنبد، دوباره شروع به کار کرد، در شماره‌هایی که از این نشریه داریم اطلاعیه‌هایی با عنوان انتشار شماره جدید یاد شده اما موردی در دسترس نیست.
وی با بیان اینکه از دیگر نشریاتی که در بین ترکمن‌ها بسیار محبوب بود می‌توان به فصلنامه «یاپراق»(برگ) اشاره کرد. این فصلنامه بعد از ۳۱ شماره به شکل روزنامه ادامه حیات داد و انتشار آن هنوز ادامه دارد.
ارسال ۳۹ اثر به همایش تاریخ مطبوعات محلی
در پایان این نشست رئیس مرکز اسناد و کتابخانه ملی مازندران با اشاره به برگزاری مراسم اختتامیه همایش مطبوعات محلی در ۲۵ آذر همزمان با هفته پژوهش، گفت: ۳۹ چکیده به دبیرخانه ارسال شده که ۲۶ مقاله از ۲۴ پژوهشگر در دست بررسی و انتشار است.
رحیم موسوی خاطرنشان کرد: مراسم پایانی این نشست در موسسه فرهنگی میرداماد گرگان برگزار خواهد شد.
نظر شما