سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - فریبا حیدرپور: در سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، متفاوت از سالهای گذشته زنگ کتاب با ناقوس جنگ نواخته میشود. در این شرایط و زمانه که رخوت و سستی در پیکره انسانها جاخوش کرده و دایره ارتباط افراد با یکدیگر کمرنگ یا در حال محو شدن است، چه شیرین سخنی است که شعار این دوره با عنوان «با کتاب گفتوگو کنیم» آغاز میشود.
هفته کتاب فرصتی برای دیدار دوباره با کتابها و بازگشت به صفحاتی است که شاید در غبار فراموشی ماندهاند؛ فرصتی برای مکث، ورق زدن و همصحبتی با صدایی که از میان سطرها به گوش میرسد. اما در روزگاری که صفحههای گوشی بهتدریج جای کتابهای کاغذی را گرفتهاند و دریافت سریع اطلاعات بر مطالعه عمیق پیشی گرفته، کتابخوانی بیش از هر زمان دیگری به انتخابی آگاهانه تبدیل شده است. در این میان، وضعیت فرهنگ مطالعه در خوزستان چگونه است؟ استانی که از پیشینه ادبی و فرهنگی غنی و ظرفیتهای ارزشمند داستانی برخوردار است و در مناطق دوزبانه آن، مسئله زبان و دسترسی به منابع مطالعاتی نیز اهمیت ویژهای دارد. آیا میان ظرفیتهای ادبی و میزان استقبال مردم از کتاب تناسبی وجود دارد؟ ترویج مطالعه در این استان را باید از کجا آغاز کرد؛ از خانواده، مدرسه، کتابخانه یا بسترهای اجتماعی؟
در هفته کتاب امسال، به سراغ حیدرعلی حزباوی، نویسنده و پژوهشگر خوزستانی رفتیم تا درباره فاصله میان تولید آثار ادبی و فرهنگ خواندن، چالشهای کتابخوانی و راهکارهای نهادینه کردن مطالعه در جامعه خوزستان گفتوگو کنیم.

مهمترین مانع ترویج مطالعه در خوزستان چیست؛ قیمت کتاب، نبود کتابفروشی، ضعف کتابخانههای عمومی یا رقابت فضای مجازی؟
به گمان من، تقلیل مسئله کتابنخوانی به یکی از این عوامل، نوعی سادهسازی یک مسئله چندوجهی است. هرکدام از این موارد، بهنحوی در تضعیف فرهنگ مطالعه نقش دارند؛ اما اگر بخواهیم از میان آنها مهمترین مانع را شناسایی کنیم، باید به مسئلهای عمیقتر اشاره کنیم و آن، ضعف نهادینه شدن فرهنگ مطالعه در زندگی روزمره خانواده و جامعه است. گرانی کتاب، دسترسی نامتوازن به کتابفروشیها، ضعف زیرساختهای کتابخانهای و جذابیت روزافزون فضای مجازی، همگی موانعی جدی هستند؛ اما ریشه بسیاری از مشکلات را باید در فقدان عادت مستمر به مطالعه جستوجو کرد. جامعهای که کتاب در مناسبات روزانه خانواده، نظام آموزشی، محیطهای اجتماعی و گفتوگوهای عمومی آن جایگاه تثبیتشدهای ندارد، حتی با فراهم شدن نسبی امکانات نیز لزوماً به جامعهای کتابخوان تبدیل نخواهد شد. البته نباید از واقعیتهای اقتصادی و جغرافیایی خوزستان غافل شد. در برخی مناطق شهری و بهویژه روستاها، دسترسی به کتاب و منابع مطالعاتی با محدودیتهایی مواجه است. بنابراین، سیاست ترویج کتابخوانی باید همزمان دو مأموریت را دنبال کند: نخست، تسهیل دسترسی عمومی به کتاب و دوم، ایجاد انگیزه و نیاز فرهنگی برای مطالعه. من معتقدم کتاب نباید کالایی لوکس و دور از دسترس تلقی شود؛ کتاب باید به بخشی طبیعی از زیست فرهنگی مردم تبدیل شود. تا زمانی که کتاب در سبد ضروری خانواده، برنامه تربیتی مدرسه و اولویتهای فرهنگی جامعه جای نگیرد، نمیتوان انتظار داشت که سرانه مطالعه با اقدامات مقطعی و مناسبتمحور بهطور معناداری افزایش پیدا کند.
مسئله زبان و گویش و دو زبانهبودن، بهویژه در روستاهای خوزستان، چه نقشی در وضعیت مطالعه دارد؟ آیا کتابخوانی به فارسی برای بخشی از مردم استان دشوار است؟
این پرسش از نظر من یکی از بنیادیترین مباحث در تحلیل وضعیت کتابخوانی خوزستان است؛ زیرا مسئله زبان، صرفاً مسئله ابزار ارتباط نیست، بلکه با هویت، تربیت، حافظه فرهنگی و شکلگیری شخصیت اجتماعی انسان پیوندی عمیق دارد. خوزستان استانی برخوردار از تنوع زبانی و گویشی ارزشمند است. در بخشهایی از استان، کودکان نخستین تجربههای زبانی خود را در محیط خانواده و با زبان یا گویش مادری آغاز میکنند؛ اما در مدرسه، با زبان فارسی بهعنوان زبان آموزش رسمی مواجه میشوند. این گذار زبانی، اگر بدون توجه به اقتضائات روانشناختی و آموزشی کودک صورت بگیرد، ممکن است در سالهای نخست تحصیل، فاصلهای میان زبان عاطفی و طبیعی کودک با زبان آموزشی و نوشتاری او ایجاد کند. من شخصاً در مواجهه با برخی کودکان و نوجوانان مناطق روستایی استان، با این مسئله روبهرو بودهام. گاهی کودک در زبان مادری خود از قدرت بیان، تخیل و ارتباط بسیار خوبی برخوردار است، اما هنگام مواجهه با متون فارسی، بهویژه متون ادبی و مفاهیم انتزاعی، با دشواری بیشتری مواجه میشود. این مسئله را نباید به ضعف هوش یا استعداد کودک تعبیر کرد؛ بلکه باید آن را در چارچوب تفاوت میان زبان نخست و زبان آموزش بررسی کرد. به اعتقاد من، یکی از خطاهای فرهنگی و آموزشی آن است که تصور کنیم برای تقویت زبان فارسی باید از زبان مادری فاصله بگیریم. چنین رویکردی نه تنها ضرورتی ندارد، بلکه ممکن است به تضعیف پیوند عاطفی کودک با تجربه خواندن منجر شود. راهکار اساسی، بهرهگیری هوشمندانه از ظرفیت زبان مادری در کنار آموزش تقویتشده زبان فارسی است. تولید کتابهای دو زبانه، قصههای محلی، افسانههای بومی، واژهنامههای تصویری و داستانهایی با موضوعات آشنا برای کودکان خوزستانی میتواند پلی میان زبان خانه و زبان مدرسه ایجاد کند. باید بپذیریم کودکی که با زبان مادری خود با جهان آشتی کرده است، اگر مسیر درستی پیش رویش قرار گیرد، آمادگی بیشتری برای ورود به جهان گستردهتر ادبیات و دانش خواهد داشت. زبان مادری نباید مانع ورود به جهان کتاب باشد؛ باید نخستین دریچه ورود به آن باشد.
چه سازوکاری برای حمایت از نویسندگان و ناشران بومی پیشنهاد میکنید؟ نقش آموزشوپرورش در زنگ کتابخوانی و کتابخانههای کلاسی چیست؟
نویسنده بومی سرمایه فرهنگی یک منطقه است و حمایت از او، در حقیقت سرمایهگذاری بر حافظه، هویت و آینده فکری جامعه محسوب میشود. یکی از مشکلات جدی نویسندگان و ناشران بومی، فاصله میان تولید اثر و دسترسی آن به مخاطب است. گاهی اثری ارزشمند با صرف زمان، دانش و هزینه فراوان تولید میشود، اما به دلیل ضعف شبکه توزیع، نبود نظام معرفی و تبلیغ مناسب و محدود بودن بازار عرضه، در همان دایره کوچک انتشار باقی میماند. برای حل این مسئله، چند اقدام اساسی را ضروری میدانم: نخست، ایجاد بانک اطلاعاتی نویسندگان، مترجمان و ناشران بومی و معرفی نظاممند آثار آنها. دوم، حمایت هدفمند از چاپ و انتشار آثار ارزشمند، بهویژه کتابهایی که به تاریخ، فرهنگ، ادبیات و مسائل اجتماعی خوزستان میپردازند. سوم، خرید حمایتی کتاب از نویسندگان و ناشران بومی و توزیع آن در کتابخانههای عمومی، مدارس، دانشگاهها و مراکز فرهنگی. چهارم، برگزاری نمایشگاههای تخصصی کتاب بومی، نشستهای نقد و بررسی، جلسات رونمایی و دیدار مستقیم نویسندگان با مخاطبان و پنجم، استفاده از ظرفیت رسانهها، شبکههای اجتماعی و بسترهای فروش اینترنتی برای معرفی و عرضه آثار.
اما در این میان، نقش آموزش و پرورش بسیار تعیینکننده است. به باور من، مدرسه مهمترین نقطه آغاز شکلگیری عادت مطالعه است. اگر کودک از سالهای اول تحصیل با کتاب رابطهای عاطفی و مستمر برقرار کند، این رابطه میتواند تا بزرگسالی همراه او باقی بماند. زنگ کتابخوانی نباید به یک ساعت تشریفاتی در برنامه هفتگی مدارس تبدیل شود. این فرصت باید به تجربهای لذتبخش، آزادانه و مشارکتی بدل شود؛ فرصتی که دانشآموز بتواند کتاب مورد علاقه خود را انتخاب کند، درباره آن سخن بگوید، داستانی را بازگو کند و حتی برداشت شخصی خود را به رشته تحریر درآورد. کتابخانه کلاسی نیز باید از یک قفسه کماستفاده به فضایی زنده و پویا تبدیل شود. هر کلاس میتواند کتابخانه کوچک خود را داشته باشد و دانشآموزان در انتخاب، معرفی، امانتدادن و نگهداری کتابها مشارکت کنند. نکته مهم دیگر، ضرورت حضور نویسندگان و شاعران بومی در مدارس است. چهبسا یک دیدار ساده با نویسندهای از همان شهر و منطقه، تأثیری عمیقتر از دهها توصیه مستقیم درباره اهمیت مطالعه بر ذهن یک دانشآموز داشته باشد. ما نباید صرفاً به کودکان بگوییم کتاب بخوانید؛ باید شرایطی فراهم کنیم که کتابخواندن برای آنها به تجربهای شیرین و خواستنی تبدیل شود.
با توجه به فعالیت مستمر شما در حوزه پژوهش، چگونه میتوان پژوهشهای دانشگاهی درباره تاریخ و فرهنگ خوزستان را به کتاب و مخاطب عمومی پیوند داد؟
یکی از چالشهای جدی در نظام پژوهشی ما، فاصله میان تولید دانش و مصرف اجتماعی دانش است. در مواردی، پژوهشهای ارزشمند دانشگاهی در قالب پایاننامه، رساله و مقاله علمی باقی میمانند و کمتر به عرصه عمومی راه پیدا میکنند؛ درحالیکه رسالت پژوهش، صرفاً تولید اطلاعات و انباشت دانش نیست، بلکه باید به افزایش آگاهی عمومی و ارتقای کیفیت زندگی اجتماعی نیز منجر شود. به اعتقاد من، پژوهش درباره خوزستان باید از فضای محدود دانشگاهی خارج شود و به متن زندگی مردم بازگردد. برای تحقق این هدف، نخست باید در دانشگاهها به پژوهشهای مسئلهمحور و بومی توجه بیشتری شود. تاریخ اجتماعی شهرها، تحولات فرهنگی روستاها، ادبیات شفاهی، آیینها، موسیقی محلی، تاریخ صنعت نفت، نقش اقوام در شکلگیری هویت استان و تحولات اجتماعی پس از دفاع مقدس، همگی موضوعاتی هستند که ظرفیت تبدیلشدن به آثار پژوهشی و کتابهای عمومی را دارند.
دوم، باید میان دانشگاه، ناشر و نویسنده پیوندی سازمانیافته برقرار شود. میتوان با تشکیل کارگروههای مشترک، پژوهشهای دانشگاهی را از نظر محتوایی و زبانی بازپرداخت کرد و در قالب کتابهای عمومی، مستندهای روایی، مجموعه داستانهای مستند و آثار قابل استفاده برای نوجوانان و جوانان منتشر ساخت.
سوم، باید به تاریخ شفاهی توجه ویژهای داشت. بسیاری از تجربهها، خاطرات و روایتهای ارزشمند مردم خوزستان،بهویژه نسلهای گذشته، هنوز ثبت و مستندسازی نشدهاند. اگر امروز برای گردآوری این سرمایههای شفاهی اقدام نکنیم، فردا ممکن است بخش مهمی از حافظه اجتماعی استان برای همیشه از دسترس خارج شود.
چهارم، ضروری است دانشگاهها برای انتشار عمومی دستاوردهای پژوهشی خود برنامه مشخصی داشته باشند؛ بهگونهای که هر پژوهش ارزشمند، در صورت برخورداری از ظرفیت لازم، بتواند در قالبی متناسب با مخاطب عام نیز عرضه شود.
من معتقدم پژوهشگر نباید تنها با جامعه علمی سخن بگوید؛ او باید بتواند یافتههای خود را به زبان قابل فهم برای مردم نیز ترجمه کند، بیآنکه از دقت علمی و اعتبار پژوهش بکاهد. دانش زمانی به سرمایه اجتماعی تبدیل میشود که از حصار تخصصی بیرون بیاید و در حافظه عمومی جامعه جای بگیرد.
شعار امسال هفته کتاب «با کتاب گفتوگو کنیم» تا چه اندازه بازتابدهنده واقعیت کتابخوانی در خوزستان است و چگونه میتوان آن را از شعارزدگی دور کرد؟
به گمان من، شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از نظر مفهومی، شعاری عمیق، انسانی و برخوردار از ظرفیتهای فرهنگی و تربیتی است؛ زیرا کتاب صرفاً مجموعهای از واژهها و اطلاعات نیست، بلکه حاصل تجربه، اندیشه، تخیل و گفتوگوی انسان با جهان پیرامون خویش است. وقتی کتابی را میخوانیم، در حقیقت با اندیشه نویسنده، تجربه تاریخی یک ملت، پرسشهای یک متفکر و گاهی با بخشهای ناشناخته وجود خودمان وارد گفتوگو میشویم. کتاب این امکان را میدهد از مرزهای زمان و مکان عبور کنیم و با انسانهایی سخن بگوییم که شاید قرنها پیش از ما زیستهاند. با این حال، معتقدم میان زیبایی یک شعار فرهنگی و تحقق اجتماعی آن فاصلهای وجود دارد که تنها با برنامهریزی، استمرار و مشارکت عمومی میتوان آن را از میان برداشت. اگر در هفته کتاب از گفتوگو با کتاب سخن بگوییم، اما در طول سال کتابخانههای مدارس و روستاها از منابع کافی برخوردار نباشند، اگر نویسنده نتواند اثر خود را به مخاطب برساند، اگر کودک و نوجوان در دسترسی به کتاب با محدودیت مواجه باشد و اگر نشستهای کتابخوانی به برنامههایی مقطعی و تشریفاتی محدود شوند، طبیعی است که این شعار از واقعیت اجتماعی فاصله خواهد گرفت. برای پرهیز از شعارزدگی، باید گفتوگو با کتاب را از یک مفهوم انتزاعی به یک کنش فرهنگی روزمره تبدیل کنیم.
برگزاری نشستهای کتابخوانی در محلات، گفتوگوی مستقیم نویسندگان با مردم، راهاندازی باشگاههای مطالعه، تقویت کتابخانههای مدارس و روستاها، ایجاد پویشهای معرفی کتاب و فراهم کردن فرصت نقد و تبادل نظر درباره آثار ادبی و پژوهشی، میتواند این شعار را از سطح تبلیغات به عرصه عمل منتقل کند. در خوزستان، این گفتوگو میتواند معنای عمیقتری نیز داشته باشد؛ گفتوگوی میان فرهنگها، زبانها، نسلها و تجربههای تاریخی. استانی که از تنوع فرهنگی و زبانی برخوردار است، بیش از هر چیز به بستری برای شناخت متقابل و تبادل اندیشه نیاز دارد و کتاب میتواند یکی از مهمترین ابزارهای تحقق این همافزایی باشد. در نهایت، باید تأکید کنم که کتابخوانی با بخشنامه و مناسبت شکل نمیگیرد؛ با تربیت، دسترسی، انگیزه و استمرار شکل میگیرد. اگر بخواهم مسئله کتاب و کتابخوانی در خوزستان را در یک گزاره خلاصه کنم، باید بگویم که ما بیش از آنکه به برنامههای مقطعی برای ترویج مطالعه نیاز داشته باشیم، به یک نهضت پایدار فرهنگی برای بازگرداندن کتاب به متن زندگی مردم نیازمندیم. خوزستان با همه ظرفیتهای تاریخی، ادبی، زبانی و تمدنی خود، شایسته آن است که نه تنها مصرف کننده آثار فرهنگی، بلکه یکی از خاستگاههای جدی تولید اندیشه، ادبیات و دانش در کشور باشد. باید از کودک روستایی تا دانشجوی دانشگاه، از کارگر صنعت نفت تا پژوهشگر تاریخ، از شاعر بومی تا ناشر مستقل، همگی در این مسیر سهم داشته باشند. کتاب، تنها وسیله دانستن نیست؛ وسیله درست دیدن، عمیق اندیشیدن و بهتر زیستن است. جامعهای که کتاب را جدی میگیرد، در حقیقت آینده خود را جدی گرفته است.
نظر شما