سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آناهید خزیر: کتاب «مقدمه‌ای بر تاریخ ارمنیان ایران؛ از مهاجرت بزرگ دوره شاه عباس اول تا امروز» پژوهشی تاریخی، اجتماعی و هویت‌شناسانه به قلم روبرت صافاریان است که به تحلیل چهار سده حیات جمعی، فرازونشیب‌های زیستی و نقش تعیین‌کننده جامعه ارمنی در تاریخ، فرهنگ و اقتصاد ایران می‌پردازد. نویسنده شالوده اثر را بر این حقیقت استوار می‌سازد که تاریخ ارمنیان تاروپودی جدایی‌ناپذیر از تاریخ عمومی مردم ایران است و شناخت مولفه‌های قومی، زبانی و دینی این جامعه نقشی بنیادین در تعمیق تفاهم و همزیستی در بستر چندفرهنگی کشور ایفا می‌کند. چارچوب مفهومی کتاب در یازده فصل مبتنی بر پیوند وثیق این مردم با پدیده «مهاجرت» تدوین شده است؛ رویدادی مستمر که گاه به صورت کوچ‌های اجباری، گاه به شکل گریز از تلاطم‌های سیاسی و گاه در قالب جابه‌جایی‌های سازمان‌یافته، سرنوشت این جامعه را دگرگون ساخته است.
کتاب پس از کندو کاو ریشه‌های تاریخی حضور ارمنیان از دوران کهن باستان و عصر هخامنشی و اشکانی، نقطه عطف بنیادین را در اوایل سده هفدهم میلادی با فرمان شاه عباس اول صفوی و تبعید بزرگ ارمنیان از جلفای ارس و استقرار در جلفای نو اصفهان پی می‌گیرد. در این دوره، تأسیس چاپخانه، تثبیت حوزه دینی، بنای کلیساهای باشکوه و به‌ویژه نبوغ بازرگانان جلفایی در راه‌اندازی شبکه‌ای گسترده از تجارت بین‌المللی از هند و جاوه تا ونیز و روسیه، جلفا را به یکی از پویاترین کانون‌های اقتصادی جهان بدل کرد؛ شکوهی که البته با سقوط صفویه، هجوم افغان‌ها و هرج‌ومرج‌های دوران نادری و زندی رو به زوال گذاشت. در دوره قاجار، پیامدهای عهدنامه ترکمانچای به مهاجرت انبوه ارمنیان آذربایجان به روسیه انجامید، اما هم‌زمان، شکل‌گیری نطفه جامعه ارامنه تهران و ورود احزاب سیاسی نوین نظیر آرمناکان، هنچاکیان و داشناکسوتیون، این اقلیت را به بازیگری تاثیرگذار در تحولات سیاسی عصر مشروطه، رخدادهای نظامی تبریز و نبردهای یپرم‌خان تبدیل ساخت.
روایت در فصول میانی، بحران‌های سهمگین سال‌های جنگ جهانی اول، امواج فرار ارمنیان و آسوری‌ها میان قفقاز و ایران، و سپس سیاست‌های رضاشاه در بستن مدارس ارمنی و کاهش حضور دولتی آنان را بازمی‌گوید. رخداد برجسته پس از شهریور ۱۳۲۰، پروژه «نرگاقت» یا مهاجرت بزرگ و سازمان‌یافته ده‌ها هزار ارمنی به ارمنستان شوروی بود که ساختار اجتماعی ارمنیان را از جامعه‌ای با پایگاه روستایی به بافتی تماما شهری در محلات تهران مبدل کرد و هم‌زمان نقش پیشرو آنان را در گسترش معماری نوگرا و هنر مدرن تثبیت نمود. در فصول پایانی، موقعیت ارمنیان پس از انقلاب ۱۳۵۷، جایگاه حقوقی مدارس و نهادهای مذهبی در قانون اساسی، مشارکت در جبهه‌های جنگ تحمیلی و در نهایت دگرگونی‌های برآمده از استقلال ارمنستان و موج مهاجرت‌های معاصر به گلندل کالیفرنیا به بوته نقد گذاشته می‌شود. در نهایت کتاب «مقدمه‌ای بر تاریخ ارمنیان ایران از مهاجرت بزرگ دوره ی شاه عباس اول تا امروز» متنی مستند و سرشار از انصاف تاریخی است که امکان درک درست پیوندهای چندصدساله ایرانیان و ارمنیان را به دور از داوری‌های سوگیرانه فراهم می‌آورد.
نهصد و نودمین شب از شب‌های بخارا با سخنرانی سیروس علی‌نژاد، شانت باغرام، روبرت صافاریان و علی دهباشی به ارمنیان ایران اختصاص یافت. این نشست یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵ در تالار استاد جلیل شهناز خانه هنرمندان ایران به مناسبت انتشار کتاب «مقدمه‌ای بر تاریخ ارمنیان ایران»، نوشته روبرت صافاریان که از سوی نشر مرکز منتشر شده برگزار شد. سخنان حاضران، در کنار معرفی کتاب، سه موضوع به‌هم‌پیوسته را پیش کشید: چگونگی شکل‌گیری هویت ارمنیان ایرانی، ضرورت بازخوانی انتقادی رفتار تاریخی با اقلیت‌ها و جایگاه ارمنیان در تحولات فرهنگی و اجتماعی ایران.
تاریخ ارمنیان ایران؛ از تجربه کوچ و تبعیض تا هویت و تجدد
روبرت صافاریان در آغاز نشست، انگیزه نگارش کتاب را به پرسشی پیوند داد که از دوران جوانی با او همراه بوده است: هویت یک فرد ارمنی در جامعه‌ای با اکثریت مسلمان چگونه شکل می‌گیرد؟ این پرسش، نقطه عزیمت او برای پرداختن به تاریخ جامعه‌ای بوده که تجربه تعلق به ایران را هم‌زمان با حفظ تمایزهای دینی و قومی خود از سر گذرانده است.
در این چارچوب، هویت صرفاً عنوانی برای معرفی یک گروه نیست؛ مسئله‌ای است درباره نسبت فرد با محیط اجتماعی، گذشته خانوادگی و جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کند. پرسش صافاریان را می‌توان چنین گسترش داد: چگونه می‌توان بخشی از یک جامعه بزرگ‌تر بود و درعین‌حال، ویژگی‌های متمایز خود را حفظ کرد؟ تاریخ ارمنیان ایران، از این منظر، تنها شرح رویدادهای مربوط به یک اقلیت نیست، بلکه فرصتی برای اندیشیدن به معنای تعلق و همزیستی است.
صافاریان توضیح داد که هشت سال سردبیری یک مجله، ارتباط مستمر با جامعه ارمنیان و پیگیری اخبار ارمنستان، زمینه شکل‌گیری این پژوهش را فراهم کرده است. او همچنین به فعالیت‌های خود در مجله «گفتگو» و پرداختن به مسئله مهاجرت ارمنیان به ایران و از ایران اشاره کرد. بنابراین، کتاب حاصل مواجهه‌ای صرفاً کتابخانه‌ای با گذشته نیست؛ دغدغه‌های آن با مشاهده زندگی اجتماعی و پرسش‌های روزمره جامعه ارمنیان پیوند دارد.
او تأکید کرد که اثرش به معرفی فعالیت‌های فرهنگی یا فهرست‌کردن مشاغل ارمنیان محدود نمی‌شود، بلکه می‌کوشد تاریخ این جامعه را، به‌ویژه از دوره شاه‌عباس اول تا روزگار معاصر، بررسی کند. بااین‌حال، انتخاب عنوان «مقدمه» نشان می‌دهد که نویسنده اثر خود را پایان این مسیر نمی‌داند. در این تلقی، کتاب بیش از آنکه مدعی ارائهٔ روایتی نهایی باشد، زمینه‌ای برای طرح پرسش‌ها و پژوهش‌های بعدی فراهم می‌آورد.
مهاجرت؛ جابه‌جایی جمعیت یا دگرگونی تجربه تعلق؟
مهاجرت یکی از محورهای اصلی سخنان صافاریان بود. او با اشاره به چهارده مهاجرت بزرگ ارمنیان به ایران و از ایران به ارمنستان، این تجربه‌ها را به «آزمایشگاه علوم اجتماعی» تشبیه کرد. همچنین از مهاجرتی بیست‌هزارنفری سخن گفت و آن را با پرسش احساس تعلق ارمنیان به ایران مرتبط دانست؛ هرچند گزارش اولیه، زمان و جزئیات این مورد را روشن نمی‌کند. اهمیت این تعبیر در آن است که مهاجرت را از یک آمار جمعیتی فراتر می‌برد.
صافاریان برای توضیح پیچیدگی این تجربه، به مهاجرت ارمنیان پس از عهدنامه ترکمانچای اشاره کرد. به گفته او، تبلیغات روسیه تزاری، شماری از ارمنیان جنوب رود ارس، از جمله ساکنان تبریز، را به کوچ به قلمرو روسیه تزاری ترغیب کرد؛ اما بسیاری پس از مشاهده وضعیت آن روز ارمنستان پشیمان شدند. این نمونه در روایت او، فاصله میان تصویر آرمانی از مقصد و واقعیت زندگی در آن را برجسته می‌کند.
او همچنین یادآور شد که برخی محله‌های تهران محصول مهاجرت ارمنیان بوده‌اند. از کنار هم گذاشتن این دو وجه می‌توان دریافت که مهاجرت در بحث او تنها به معنای خروج از ایران نیست؛ جابه‌جایی در درون کشور و شکل‌دادن به محیط‌های تازه زندگی نیز بخشی از همین تاریخ است. صافاریان جمعیت ارمنیان ایران را پیش از انقلاب حدود ۱۵۰ هزار نفر و در زمان نشست حدود ۱۵ هزار نفر برآورد کرد
جامعه‌ای متکثر، فراتر از کلیشه‌های مثبت
صافاریان در کنار بحث مهاجرت، بر تفاوت‌های فرهنگی و طبقاتی ارمنیان شهری و روستایی تأکید کرد. این نکته، مانع از آن می‌شود که جامعه ارمنیان همچون مجموعه‌ای یکدست توصیف شود؛ مجموعه‌ای که گویا همه اعضای آن تجربه‌ها، امکانات و شیوه زندگی مشابهی داشته‌اند. اشاره او به کلیشه‌های مثبت درباره ارمنیان نیز از همین منظر اهمیت دارد.
بازنمایی ستایش‌آمیز یک جامعه، اگر تفاوت‌های درونی آن را نادیده بگیرد، همچنان می‌تواند تقلیل‌دهنده باشد. بنابراین، برجسته‌کردن نقش ارمنیان در تجدد ایران، زمانی تصویر دقیق‌تری به دست می‌دهد که با توجه به تنوع تجربه‌های آنان همراه شود. در سخنان صافاریان، تأکید بر سهم ارمنیان در مدرنیته در کنار یادآوری همین تفاوت‌های فرهنگی و طبقاتی قرار داشت.
تاریخ اقلیت‌ها و نقد تصویر ما از گذشته
سیروس علی‌نژاد کتاب را اثری دانست که می‌توان از موضوعات آن، ده‌ها نوشته مستقل استخراج کرد. او ساختار یازده‌فصلی کتاب را با تعبیر «ده فصل و یک فصل دیگر» توضیح داد: در خوانش او، ده فصل عمدتاً روایت رنج و آزار ارمنیان است و فصل دیگر، تصویری متفاوت از وضعیت آنان در دوره معاصر ارائه می کند.
علی‌نژاد از این تقسیم‌بندی به نقدی صریح‌تر رسید. او معتقد بود که رفتار تاریخی ایرانیان با اقلیت‌ها، ادعای آنان درباره تمدن و مدنیت را به چالش می‌کشد. این داوری، موضع انتقادی خود او در نشست بود؛ اما پرسش مهمی که از آن برمی‌آید، نسبت میان تصویر افتخارآمیز یک جامعه از گذشته خود و تجربه کسانی است که در موقعیت فرودست یا اقلیت قرار داشته‌اند. در این خوانش، تاریخ اقلیت‌ها صرفاً بخشی افزوده بر تاریخ عمومی نیست؛ زاویه‌ای برای بازنگری در آن است. رویدادی که در روایت حکومت‌ها با زبان تدبیر سیاسی یا مصلحت نظامی توضیح داده می‌شود، ممکن است در تجربه گروهی دیگر به معنای ازدست‌دادن خانه، امنیت و امکان ادامه زندگی باشد.
او کوچ اجباری ارمنیان در دوره شاه‌عباس اول را نمونه‌ای برجسته دانست. به گفته او، این کوچ در چارچوب سیاست زمین سوخته در برابر عثمانی انجام شد، اما پیامد انسانی آن فاجعه‌بار بود و بسیاری از ارمنیان هنگام عبور از رود ارس جان باختند. اهمیت این مثال در بحث او، تغییر کانون توجه از تصمیم حکومت به سرنوشت مردمی است که هزینه آن تصمیم را پرداختند.
علی‌نژاد همچنین از دریافت جزیه، اقدامات خودسرانه مأموران دولتی علیه بازرگانان ارمنی و محدودیت‌های اجتماعی و مذهبی یاد کرد. در اشاره به دوره شاه‌سلطان‌حسین نیز، دستور حفر خندق پیرامون جلفای نو و محدودیت رفت‌وآمد ارمنیان در بازار هنگام بارندگی، به بهانه نجاست، را از مصادیق فشار بر این جامعه برشمرد.
این مثال‌ها در کنار یکدیگر نشان می‌دهند که موضوع سخنان او فقط خشونت‌های بزرگ و استثنایی نبود؛ محدودیت‌های زندگی روزمره نیز در مرکز توجه قرار داشت. از این منظر، بررسی رابطه اکثریت و اقلیت باید هم تصمیم‌های کلان سیاسی را دربرگیرد و هم شیوه‌هایی را که نابرابری در مناسبات عادی اجتماعی نمود پیدا می‌کند.
از روایت رنج تا شناخت نقش اجتماعی و فرهنگی
علی‌نژاد در ادامه، با اشاره به فصل «جامعه ارمنیان شهری می‌شوند»، از تغییر وضعیت در دوره معاصر سخن گفت و رفتار با ارمنیان را در این دوره متعادل‌تر توصیف کرد. او همچنین آنان را واسطه‌هایی مهم در گسترش هنر و خلاقیت در ایران معاصر دانست.
این بخش، در کنار روایت رنج و تبعیض، وجه دیگری از موضوع را روشن می‌کند: ارمنیان در بحث نشست تنها دریافت‌کنندگان سیاست‌ها و رفتار دیگران نیستند، بلکه در زندگی فرهنگی و اجتماعی ایران نیز نقش‌آفرینی می‌کنند. حفظ هم‌زمان این دو وجه اهمیت دارد؛ نه سهم فرهنگی آنان باید رنج تاریخی‌شان را به حاشیه ببرد و نه روایت رنج باید حضور فعالشان را نادیده بگیرد.
پیوند تاریخ مستند و خاطره جمعی
شارنت باغرام با مرور آثار صافاریان در حوزه فرهنگ ارمنی، تاریخ و سینما، او را از چهره‌های مهم معرفی تاریخ ارمنیان ایران دانست. او همچنین تعبیر «ارمنیان ایرانی» را بر «ایرانیان ارمنی» ترجیح داد؛ انتخابی که در متن این بحث، حساسیت به شیوه نام‌گذاری و بازنمایی هویت را برجسته می‌کرد.
باغرام نثر شیوا و حضور محسوس صدای نویسنده را از ویژگی‌های کتاب برشمرد. به گفته او، صافاریان از یک سو به منابع ارجاع می‌دهد و از سوی دیگر، با بازگشت به تجربه‌های شخصی و فضای اجتماعی خانواده ارمنی، روایت را به زندگی زیسته پیوند می‌زند. به همین دلیل، باغرام اثر را افزون بر یک کتاب تاریخی، بازتابی از خاطره جمعی یک قوم دانست. اهمیت این توصیف در پیوند دو سطح از روایت است: تاریخ مستند می‌پرسد چه رخ داده و بر چه شواهدی می‌توان تکیه کرد؛ خاطره جمعی توجه را به این سمت می‌برد که آن گذشته چگونه به یاد آورده و معنا می‌شود. در خوانش باغرام، حضور صدای نویسنده راهی برای نزدیک‌شدن به همین تجربه است، نه جایگزینی برای ارجاع به منابع.
او همچنین بر ضرورت خواندن کتاب از منظر توجه به رنج دیگران و مواجهه با یک اقلیت قومی و دینی تأکید کرد. به باور او، مسائل مطرح‌شده در اثر در قالب کلیشه‌ها نمی‌گنجند و کتاب، مخاطب را پیوسته با پرسش‌هایی درباره رفتار با این جامعه روبه‌رو می‌کند. تعبیر او از کتاب به‌عنوان مجالی برای «اندیشیدن درباره نادانسته‌ها»، بر همین ظرفیت پرسش‌برانگیز تأکید داشت. باغرام در پایان، بازتاب نقش ارمنیان در ظهور مدنیت و مدرنیته در ایران را نیز از وجوه مهم اثر دانست.
نشست با پاسخ‌گویی به پرسش‌های حاضران پایان یافت؛ نشستی که در آن، معرفی یک کتاب به گفت‌وگویی درباره تعلق، حافظه تاریخی، مناسبات قدرت و امکان بازنگری در روایت گذشته تبدیل شد.
عکس‌ها از لیلا ابراهیمی، عکاس خانه هنرمندان ایران است.
نظر شما