به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، نشست خبری روز کتاب، کتابخوانی و کتابدار نهاد کتابخانههای عمومی کشور، دوشنبه )۱۷ آبانماه(، با حضور آزاده نظربلند، دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی کشور، محمد خلج، دستیار ویژه دبیرکل نهاد و سیامک محبوب، دبیر رویداد «همخوان»، در سالن اجتماعات کتابخانه مرکزی پارک شهر برگزار شد.
در ابتدای این نشست، آزاده نظربلند با ارائه گزارشی از اقدامات نهاد کتابخانههای عمومی کشور در فاصله دیماه ۱۴۰۳ تا آبانماه ۱۴۰۵، درباره رویکردها و برنامههای این نهاد در دوره جدید مدیریتی گفت: جهتگیری کلی نهاد در این دوره را میتوان در گذار از الگوی «کتابخانهمحور» به الگوی «جامعهمحور» خلاصه کرد.
وی افزود: در این رویکرد، صرفاً افزایش تعداد کتابخانهها مبنای عملکرد و ارزیابی اثرگذاری آنها نیست؛ بلکه نیازهای جامعه، دسترسی عادلانه به منابع، کیفیت تجربه مخاطبان و میزان اثرگذاری خدمات، در کانون توجه قرار دارد. در این مسیر، مدیریت دادهمحور و تصمیمگیری مبتنی بر اطلاعات نیز یکی از مهمترین ارکان فعالیت نهاد بوده است.
نظربلند، با اشاره به اینکه این تغییر رویکرد در چهار مسیر اصلی عملیاتی شده است، بیان کرد: نخستین محور، بازتوزیع نقاط خدمت در مناطق جغرافیایی کشور با اولویت مناطق کمبرخوردار و فاقد کتابخانه بوده است. در توسعه فضاهای کتابخانهای تلاش کردهایم مناطقی را در اولویت قرار دهیم که پیش از این از امکانات کتابخانهای محروم بودهاند.
وی ادامه داد: رایگانسازی و یکپارچهسازی دسترسی به خدمات کتابخانهای، دومین محور فعالیت نهاد بوده است. عضویت در کتابخانههای عمومی، امانت کتاب و استفاده از فضاهای عمومی و خدمات رایگان فرهنگی کتابخانهها، امکانپذیر است؛ البته استفاده از برخی خدمات اختصاصی و برنامههای آموزشی ویژه، مستلزم پرداخت هزینه و حق عضویت مربوط به آنهاست. همچنین با اجرای طرح عضویت سراسری، اعضا میتوانند از خدمات کتابخانههای عمومی در سراسر کشور استفاده کنند.
دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی کشور، افزایش نقش کتابداران و مخاطبان در انتخاب منابع کتابخانهای را از دیگر اقدامات این مجموعه برشمرد و گفت: از رویکرد متمرکز خرید کتاب در ستاد مرکزی و ارسال منابع به کتابخانهها فاصله گرفتهایم. اکنون کتابداران براساس فهرستهای ارائهشده، نیازهای شناساییشده اعضا و درخواستهای مخاطبان، منابع موردنیاز کتابخانه خود را انتخاب و خریداری میکنند. در این زمینه تلاش کردهایم بهجای انباشت منابع، گردش و استفاده مؤثر از آنها را در اولویت قرار دهیم.
وی توسعه نقاط خدمت، بهرهبرداری از کتابخانههای سیار، بازطراحی فضاهای کتابخانهای، عضویت سراسری، تقویت زیرساختهای دیجیتال و سرمایه انسانی و گسترش برنامههای فرهنگی و اجتماعی متناسب با نیازهای جامعه را از دیگر محورهای فعالیت نهاد عنوان کرد.
افزایش ۱۵ درصدی نقاط خدمت کتابخانههای عمومی
نظربلند، در ادامه با اشاره به تغییر مفهوم «کتابخانه» و «خدمات کتابخانهای» اظهار کرد: در مدیریت کتابخانهها، پیشتر مفهوم «نقطه دسترسی» یا «اکسس پوینت» مورد استفاده قرار میگرفت که در آن کتابخانه بهعنوان یک فضای ثابت و مکان مشخص برای ارائه خدمات تعریف میشد؛ اما طی چند دهه اخیر، این مفهوم جای خود را به نقطه خدمت داده است.
وی توضیح داد: تفاوت اصلی این دو مفهوم آن است که ارائه خدمات کتابخانهای دیگر به ساختمان ثابت کتابخانه و حضور مخاطب در آن محدود نیست. در رویکرد جدید، تلاش میشود خدمات به سمت مخاطبان هدایت شود و از ظرفیت فضاها و زیرساختهای مختلف برای ارائه خدمات کتابخانهای استفاده شود.
دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی کشور با اشاره به کتابخانههای سیار و طرحهایی مانند پست کتاب و ارسال کتاب به مناطق عشایری، این اقدامات را نمونههایی از توسعه خدمات خارج از فضای فیزیکی کتابخانه دانست و گفت: در حال حاضر، نهاد کتابخانههای عمومی کشور ۴ هزار و ۴۸۶ نقطه خدمت با زیربنای بیش از یکونیم میلیون مترمربع دارد.
وی افزود: از مجموع نقاط خدمت، ۳ هزار و ۲۱۴ نقطه در مناطق شهری و هزار و ۲۷۲ نقطه در مناطق روستایی قرار دارند. به این ترتیب، حدود ۷۲ درصد نقاط خدمت در مناطق شهری و ۲۸ درصد در مناطق روستایی مستقر هستند. همچنین طی ۲۲ ماه گذشته، تعداد نقاط خدمت نهاد ۱۵ درصد افزایش داشته که بخش مهمی از این رشد، ناشی از توسعه کتابخانههای سیار بوده است .
نظربلند با بیان اینکه ۶۸۶ نقطه خدمت از طریق کتابخانههای سیار پوشش داده میشوند، اظهار کرد: کتابخانههای سیار عمدتاً برای خدمترسانی به مناطق محروم و روستاهایی در نظر گرفته شدهاند که فاقد امکانات کتابخانهای هستند. در بسیاری از این مناطق، هیچ مرکز یا خدمت فرهنگی دیگری نیز وجود ندارد. توسعه این کتابخانهها نقش مهمی در افزایش دسترسی، تسهیل بهرهمندی از منابع و تحقق عدالت فرهنگی داشته است.
رونمایی از ۳۴ کتابخانه سیار در هفته کتاب
وی همچنین از راهاندازی ۳۴ کتابخانه سیار همزمان با سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران خبر داد و گفت: این کتابخانهها با اولویت استانهایی راهاندازی میشوند که تاکنون از ظرفیت کتابخانه سیار برخوردار نبودهاند. با اجرای این طرح، تمامی استانهای کشور از خدمات کتابخانههای سیار بهرهمند خواهند شد.
دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی کشور ادامه داد: در حال حاضر، ۱۴۳ کتابخانه سیار در کشور فعال هستند، همچنین برنامهریزی کردهایم تا پایان سال، دستکم ۱۰ کتابخانه سیار دیگر نیز به این ناوگان اضافه شود.
وی بیان کرد: با اضافهشدن این خودروها، حدود ۳۵۰ نقطه خدمت جدید به شبکه خدمات کتابخانهای کشور افزوده خواهد شد. این نقاط عمدتاً مناطقی هستند که تاکنون دسترسی مناسبی به خدمات کتابخانهای نداشتهاند. امیدواریم افزایش ظرفیت کتابخانههای سیار، زمینه مشارکت بیشتر صنایع، نمایندگان مجلس و خیرین را برای توسعه دسترسی هموطنان مناطق محروم به کتاب و کتابخانه فراهم کند.
افتتاح بیش از ۷۰ کتابخانه جدید در کشور
نظربلند، در بخش دیگری از سخنان خود به توسعه کتابخانههای جدید اشاره کرد و گفت: از آبانماه ۱۴۰۳ تا آبانماه ۱۴۰۵، بیش از ۷۰ کتابخانه جدید با زیربنای مجموع بیش از ۲۵ هزار مترمربع در سراسر کشور به بهرهبرداری رسیده است.
وی با اشاره به برخی پروژههای افتتاحشده افزود: کتابخانه فرشتگان شیراز یکی از پروژههای اخیر نهاد است که با زیربنای ۷۰۰ مترمربع و برخورداری از بخشهای متنوع، از جمله بخش کودک و نوجوان و بخش ویژه سالمندان، به بهرهبرداری رسید. این کتابخانه در مدت کوتاهی توانسته است اعضای زیادی جذب کند و با استقبال خوبی از سوی شهروندان شیرازی مواجه شده است.
وی با اشاره به شرایط دشوار کشور و آسیبدیدن برخی کتابخانهها در جریان جنگ تحمیلی گفت: در ماههای گذشته، علاوه بر پیگیری برنامههای توسعهای و ایجاد فضاهای جدید، بازسازی کتابخانههایی را نیز که در جریان جنگ آسیب دیده بودند، دنبال کردهایم. حدود ۶۴ کتابخانه در این حوادث آسیب دیدند که بخشی از آنها با آسیبهای کم و متوسط مواجه بودند و تلاش کردیم هرچه سریعتر به چرخه خدمترسانی بازگردند.
نظربلند بازگشایی کتابخانه شهید باکری در تبریز و کتابخانه مرکزی خرمآباد را از نمونههای این اقدامات برشمرد و تأکید کرد که بازگشت سریع این مراکز به چرخه خدمترسانی، از اولویتهای نهاد بوده است.
بازطراحی کتابخانهها با تأکید بر تعامل اجتماعی و نیاز مخاطبان
وی در ادامه، بازطراحی فضاهای کتابخانهای را یکی دیگر از برنامههای جدی نهاد عنوان کرد و گفت: در قالب نهضت بازطراحی، تلاش میکنیم کتابخانهها را به اکوسیستمی چندلایه تبدیل کنیم که امکان حضور، تعامل اجتماعی و تمرکز عمیق را برای مخاطبان فراهم کند.
دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی کشور افزود: در این بازطراحیها، شادابسازی فضاها مورد توجه ویژه قرار دارد و در کنار فضاهای آرام برای مطالعه، امکاناتی مانند فضاهای مشارکتی، اتاقهای گفتوگو، بخشهای اختصاصی کار، کارگاههای خلاقیت، محیطهای یادگیری تعاملی و فضاهای ویژه کودکان، نوجوانان و سالمندان پیشبینی میشود.
نظربلند، با اشاره به ضرورت شناخت بهتر نیازها و علایق نوجوانان اظهار کرد: یکی از چالشهای جدی، شناخت سلیقه و ذائقه نوجوانان و فراهمکردن زمینه حضور و مشارکت بیشتر این گروه سنی در کتابخانههای عمومی است. در حال حاضر، میزان حضور نوجوانان در برخی کتابخانهها متناسب با انتظارات، نیست و به همین دلیل، پژوهشی را با هدف شناسایی علایق نوجوانان، عوامل مؤثر بر علاقهمندی آنها به کتاب و کتابخانه و راهکارهای افزایش مشارکتشان سفارش دادهایم.
وی در پایان با اشاره به اهمیت نتایج این پژوهش گفت: امیدواریم بهزودی نتایج آن منتشر شود. دادههای حاصل از این تحقیق میتواند در برنامهریزیهای آینده نهاد و طراحی خدمات متناسب با نیازهای نوجوانان نقش مؤثری داشته باشد.
نظربلند همچنین اعلام کرد که در دوره مورد بررسی، بیش از ۶۳ هزار مترمربع از فضاهای کتابخانهای بازطراحی شده است.
رقابت ۹۴۳ اثر برای دریافت نشان «همخوان»
در بخش دیگر این نشست، سیامک محبوب، معاون ترویج و توسعه نهاد کتابخانههای عمومی کشور با تشریح جزئیات دومین دوره نشان «همخوان» و برنامههای پیشبینیشده برای هفته کتاب، با بیان اینکه رسانهها صدای کتابخانهها و کتابخوانی در کشور هستند و با انعکاس فعالیتهای این حوزه، زمینه آشنایی بیشتر مردم با خدمات کتابخانههای عمومی را فراهم میکنند، گفت: دومین دوره نشان «همخوان» در هفته کتاب برگزار خواهد شد.
وی ادامه داد: این رویداد که با عنوان «جایزه ملی کتابخانه عمومی ایران» شناخته میشود، از سال گذشته آغاز شده و هدف آن شناسایی و قدردانی از فعالیتهای جمعی، خلاقانه و اثرگذار کتابداران، فعالان فرهنگی و مجموعههای مرتبط با کتاب و کتابخوانی است.
معاون ترویج و توسعه نهاد کتابخانههای عمومی کشور، با بیان اینکه این جایزه در ۱۳ محور برگزار میشود، افزود: امسال در مجموع ۹۴۳ پرونده از سوی اشخاص حقیقی و حقوقی برای شرکت در این رویداد ارسال شده است.
محبوب، بخش خدمات کتابخانهای به کودکان را دارای بیشترین میزان مشارکت اعلام و بیان کرد: در این بخش ۳۶۰ پرونده دریافت و در حوزه خدمات نوجوانان ۱۳۲ پرونده، سالمندان ۵۰ پرونده و گروههای خاص۷۰ پرونده ثبت شده است.
وی با اشاره به توجه ویژه نهاد کتابخانههای عمومی به مفهوم کتابخانه خانوادهمحور اظهار کرد: در بخش کتابخانههای دوستدار خانواده نیز ۴۸ پرونده دریافت کردهایم.
محبوب، توضیح داد: وقتی از کتابخانه دوستدار خانواده سخن میگوییم، منظور فضایی است که پدر، مادر و فرزندان بتوانند همزمان به آن مراجعه کنند و هر یک متناسب با نیاز و علاقه خود از خدمات کتابخانه بهرهمند شوند.
وی ادامه داد: در کنار این موضوع، خانوادههای کتابخوان نیز برای نهاد کتابخانههای عمومی کشور اهمیت دارند؛ خانوادههایی که مطالعه را به فعالیتی مشترک تبدیل کرده و با حضور جمعی در کتابخانه، فرهنگ کتابخوانی را در زندگی روزمره خود تقویت میکنند.
معاون ترویج و توسعه نهاد کتابخانههای عمومی کشور درباره بخش آموزش کاربران نیز گفت: در این محور ۱۵۶ پرونده دریافت شده که نشاندهنده ظرفیت قابلتوجه کتابخانهها در ارائه آموزشهای عمومی است.
وی افزود: یکی از مزیتهای کتابخانههای عمومی آن است که میتوانند متناسب با تحولات اجتماعی، علمی و فرهنگی، آموزشهای مورد نیاز جامعه را با سرعت بیشتری در اختیار مخاطبان قرار دهند؛ درحالیکه ورود موضوعات جدید به نظام آموزش رسمی معمولاً نیازمند فرایندی طولانیتر است.
محبوب با اشاره به بخش «کتابخانه ارزشآفرین» اظهار کرد: در این محور ۸۰ پرونده دریافت کردهایم. این جایزه به کتابخانههایی اختصاص دارد که فعالیتهای آنها توانسته تأثیر مشخص و مثبتی بر جامعه پیرامونی بگذارد.
وی همچنین از اضافه شدن بخش نوآوری به دومین دوره نشان همخوان خبر داد و گفت: این محور، نخستینبار به جایزه اضافه شده و به ایدههای جدید اختصاص دارد که از مرحله پیشنهاد فراتر رفته و در عمل اجرا شدهاند.
معاون ترویج و توسعه نهاد کتابخانههای عمومی کشور در ادامه به اهمیت خدمات برونکتابخانهای اشاره کرد و گفت: در این بخش ۱۵۴ پرونده دریافت شده که حدود ۱۶ درصد از کل آثار ارسالی را شامل میشود. خدمات برونکتابخانهای تنها به فعالیت کتابخانههای سیار محدود نیست، بلکه طرحهایی مانند «پیک کتاب»، حضور کتابداران در مدارس و اجرای برنامههای فرهنگی در خارج از ساختمان کتابخانه را نیز دربرمیگیرد.
محبوب افزود: هدف از توسعه این خدمات آن است که کتابخانه عمومی صرفاً منتظر مراجعه مخاطب نباشد، بلکه دامنه فعالیت خود را به محیط زندگی مردم گسترش دهد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به جایگاه حامیان کتابخانههای عمومی اشاره کرد و گفت: افراد، گروهها، سازمانها و مجموعههای اقتصادی که در تأمین منابع، تجهیزات و توسعه خدمات کتابخانهها مشارکت میکنند، نقش مهمی در گسترش فرهنگ مطالعه دارند.
معاون ترویج و توسعه نهاد کتابخانههای عمومی کشور تأکید کرد: هیچ حمایتی، حتی کمکهای کوچک، برای نهاد بیارزش نیست و نشان همخوان فرصتی برای قدردانی از همراهی این مجموعهها فراهم کرده است.
محبوب، درباره بخش ترویج خواندن نیز اظهار کرد: این بخش شامل فعالان رسانههای اجتماعی، گروههای مردمنهاد و جهادی و سازمانهای فعال در ترویج کتابخوانی است.
وی افزود: در حوزه فعالان فضای مجازی و معرفی کتاب ۷۹ پرونده، در بخش گروههای مردمنهاد و جهادی ۴۱ پرونده و در بخش سازمانهای فعال در ترویج خواندن ۲۹ پرونده دریافت شده است.
به گفته وی، محور ترویج کتابخانه عمومی نیز به فعالیت خبرنگاران، رسانهها، اعضای کتابخانهها و کنشگران اجتماعی از جمله معلمان و فعالان فرهنگی اختصاص دارد؛ افرادی که با معرفی خدمات کتابخانهها، دیگران را به عضویت و حضور در این مراکز تشویق میکنند.
محبوب با اشاره به فرآیند داوری آثار گفت: پروندههای دریافتی در حال بررسی هستند و برگزیدگان دومین دوره نشان همخوان، همزمان با برنامههای هفته کتاب معرفی و تقدیر خواهند شد.
وی در ادامه به تشریح برنامههای اجرایی سیوچهارمین هفته کتاب پرداخت و اعلام کرد: علاوه بر راهاندازی کتابخانههای سیار جدید که دبیرکل نهاد به آن اشاره کرد، پنج پروژه تازه کتابخانهای با مجموع زیربنای حدود هزار و ۲۵۰ مترمربع افتتاح خواهد شد.
محبوب افزود: همچنین ۱۰ پروژه بازطراحیشده با مجموع مساحت نزدیک به دو هزار و ۲۰۰ مترمربع به بهرهبرداری میرسد که هدف از اجرای آنها ارتقای کیفیت فضاهای کتابخانهای و متناسبسازی محیط با نیاز مخاطبان است.
معاون ترویج و توسعه نهاد کتابخانههای عمومی کشور با اشاره به آغاز برنامههای هفته کتاب اظهار کرد: برنامه تجدید میثاق روز سهشنبه ۱۹ آبانماه، ساعت ۹ صبح، برگزار خواهد شد و از اصحاب رسانه نیز برای حضور در این مراسم دعوت میکنیم.
وی ادامه داد: در روزهای جمعه ۲۲ و ۲۹ آبانماه نیز مدیران کل کتابخانههای عمومی استانها در نمازهای جمعه حضور خواهند یافت و در سخنرانیهای پیش از خطبهها به موضوع کتاب، کتابخوانی و فعالیتهای کتابخانههای عمومی میپردازند.
محبوب از رونمایی کتاب «استاندارد کتابخانههای سیار» بهعنوان یکی دیگر از برنامههای هفته کتاب نام برد و گفت: این اثر با هدف تقویت چارچوبهای تخصصی توسعه و اداره کتابخانههای سیار معرفی خواهد شد.
وی همچنین به برگزاری برنامههایی در حوزه طراحی خدمات کتابخانهای، افتتاح کتابخانههای جدید و تجلیل از برگزیدگان نشان همخوان اشاره کرد.
معاون ترویج و توسعه نهاد کتابخانههای عمومی کشور اجرای پویش اهدای کتاب و طرح بخشودگی جرایم دیرکرد منابع امانتگرفتهشده را از دیگر برنامههای پیشبینیشده برای این هفته عنوان کرد.
محبوب در ادامه از برگزاری نخستین نشست از سلسلهنشستهای تخصصی هوش مصنوعی مولد ویژه کتابداران خبر داد و گفت: این برنامه با همکاری معاونت پژوهش و برنامهریزی نهاد برگزار میشود.
وی افزود: رونمایی از سامانه علمی ـ پژوهشی نهاد، معرفی داشبورد تحلیلی دادهها و برگزاری نشستهای مجازی درباره نقش کتابداران نیز در دستور کار قرار دارد.
معاون ترویج و توسعه نهاد کتابخانههای عمومی کشور با بیان اینکه برنامههای هفته کتاب محدود به رویدادهای ملی نیست، اعلام کرد: در سطح کتابخانههای عمومی سراسر کشور، بیش از ۲۱ هزار برنامه فرهنگی و ترویجی پیشبینی شده است. استانهای فارس، گلستان، اصفهان، همدان و خراسان رضوی بیشترین تعداد برنامههای هفته کتاب را تدارک دیدهاند.
محبوب، در پایان ابراز امیدواری کرد که با اجرای این برنامهها، فرصت بیشتری برای آشنایی مردم با خدمات کتابخانههای عمومی فراهم شود و هفته کتاب به زمینهای برای تقویت مشارکت اجتماعی در حوزه مطالعه و کتابخوانی تبدیل شود.
بازنگری سند ملی خواندن در دستور کار قرار گرفت
بخش سوم این نشست خبری به پرسش و پاسخ خبرنگاران اختصاص داشت.
نظربلند، در پاسخ به پرسش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) درباره آخرین وضعیت اجرای سند ملی خواندن، از بازنگری این سند با نظر وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و برنامهریزی برای برگزاری نخستین جلسه با دستگاههای اجرایی عضو این سند خبر داد.
وی با اشاره به ظرفیت گسترده و شبکه مویرگی کتابخانههای عمومی در سراسر کشور، اظهار کرد: با توجه به ظرفیتهای موجود در نهاد کتابخانههای عمومی کشور، انتظار میرود این مجموعه در اجرای سند ملی خواندن نقش پیشگام داشته باشد. بنابراین با توجه به نظر وزیر محترم، بازنگری سند و بررسی پیشنهادهای جدید با هدف بهرهگیری حداکثری از ظرفیتهای موجود در دستور کار قرار گرفته است.
نظربلند افزود: اعضای مرتبط با این سند مشخص شدهاند و بهزودی نخستین جلسه با حضور دستگاههای اجرایی برای بررسی چگونگی اجرای سند ملی خواندن برگزار خواهد شد.
نخستین جلسه با دستگاههای اجرایی بهزودی برگزار میشود
وی با بیان اینکه بخشهایی از این سند هماکنون نیز درحال اجراست، توضیح داد: ماهیت برخی فعالیتها و خدماتی که در کتابخانههای عمومی ارائه میشود، با مفاد و اهداف پیشبینیشده در سند ملی خواندن همخوانی دارد و این فعالیتها، روزانه در کتابخانهها دنبال میشود.
وی افزود: برای تحقق کامل اهداف سند، باید از ظرفیت دستگاههای اجرایی عضو آن به شکل حداکثری استفاده کرد و این دستگاهها در کنار نهاد کتابخانههای عمومی کشور برای پیشبرد اهداف سند قرار بگیرند.
نظربلند گفت: اجرای مؤثر سند ملی خواندن نیازمند یک عزم ملی و تشکیل کارگروهی ویژه برای پیگیری و هماهنگی اقدامات دستگاههای مختلف است؛ موضوعی که در حال حاضر در دست پیگیری قرار دارد.
نظر شما