سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - حسین معافی، مدرس دانشگاه، نویسنده و پژوهشگر هوش مصنوعی: هوش مصنوعی در سال‌های اخیر با ظهور مدل‌های زبانی بزرگ وارد حوزه‌ای شده که تا چندی پیش کاملا در اختیار انسان بود، مثلا کتابخانه‌ها.
کتابخانه را معمولاً با سکوت، قفسه‌ها و کتاب‌هایی به یاد می‌آوریم که منتظرند خواننده‌ای پیدایشان کند. اما کتابخانه امروز فقط انبار دانش نیست؛ جایی است برای یافتن، سنجیدن و فهمیدن. هوش مصنوعی می‌تواند این مسیر را کوتاه‌تر و دسترسی به منابع را آسان‌تر کند، اما پرسشی اساسی پیش روی ما می‌گذارد: وقتی ماشین دروازه‌بان دانش می‌شود، چه کسی مراقب است که دروازه به روی همه باز بماند؟
تصور کنید خواننده‌ای به کتابخانه می‌رود و به‌جای آنکه میان فهرست‌ها و قفسه‌ها جست‌وجو کند، پرسشی ساده مطرح می‌کند: «برای فهم تاریخ شهرم از کجا شروع کنم؟» سامانه‌ای هوشمند می‌تواند منابع مرتبط را پیدا کند، آنها را بر اساس سطح دشواری مرتب کند و مسیر مطالعه‌ای پیشنهاد دهد. برای پژوهشگر نیز چنین ابزاری می‌تواند در یافتن منابع پراکنده، دسته‌بندی اسناد و جست‌وجو در مجموعه‌های بزرگ یاری‌رسان باشد. تبدیل متن به گفتار، ترجمه و ابزارهای کمکی نیز ممکن است دسترسی افرادی را که با موانع زبانی، جسمی یا آموزشی روبه‌رو هستند، آسان‌تر کند.
این ها فرصت‌هایی واقعی‌اند؛ اما هوش مصنوعی صرفاً یک فهرست‌نویس سریع‌تر نیست. سامانه‌های گفت‌وگومحور می‌توانند پاسخی روان و قانع‌کننده تولید کنند، حتی وقتی پاسخ نادرست است، منبعی را اشتباه معرفی می‌کند یا بخشی از واقعیت را نمی‌بیند. در فضای کتابخانه، چنین خطایی فقط یک لغزش فنی نیست؛ ممکن است مسیر پژوهش را منحرف کند یا خواننده را به این باور برساند که پاسخی قطعی یافته است. بنابراین، ابزار هوشمند باید راه رسیدن به منبع را نشان دهد، نه اینکه جای منبع را بگیرد. پاسخ خوب، پاسخی نیست که فقط مطمئن به نظر برسد؛ پاسخی است که بتوان آن را پیگیری و ارزیابی کرد.
نگرانی دیگر، شیوه انتخاب و برجسته‌کردن اطلاعات است. هر سامانه‌ای بر پایه داده‌ها و معیارهایی کار می‌کند که انسان‌ها در طراحی آن دخیل بوده‌اند. اگر منابعی در داده‌های آموزشی یا مجموعه‌های دیجیتال کم‌رنگ باشند، ممکن است در پاسخ‌ها نیز کمتر دیده شوند. اگر سامانه فقط کتاب‌های پرفروش یا منابع پرارجاع را پیشنهاد کند، آثار کم‌شناخته، دیدگاه‌های محلی و صداهای حاشیه‌مانده چه سرنوشتی پیدا می‌کنند؟ کتابخانه باید جایی باشد که خواننده نه‌فقط با آنچه از پیش محبوب است، بلکه با اندیشه‌های متفاوت و کمتر شنیده شده نیز روبه‌رو شود. توصیه‌گر هوشمند اگر بی‌تأمل طراحی شود، ممکن است به‌جای گشودن افق‌ها، خواننده را در حلقه‌ای از پیشنهادهای شبیه به علایق قبلی‌اش نگه دارد.
مسئله حریم خصوصی نیز در این میان اهمیت دارد. سامانه‌ای که کتاب پیشنهاد می‌کند، ممکن است از پرسش‌ها و انتخاب‌های خواننده تصویری از علایق، باورها یا دغدغه‌های او بسازد. عادت مطالعه بخشی از زندگی خصوصی افراد است؛ همان‌طور که ورود به کتابخانه نباید به معنای واگذاری بی‌قیدوشرط اطلاعات شخصی باشد. هر طرح هوشمند در کتابخانه باید از ابتدا روشن کند چه داده‌ای جمع می‌شود، چرا به آن نیاز است، چه مدت نگهداری می‌شود و چه کسی به آن دسترسی دارد. کمینه‌سازی داده‌ها و شفافیت نباید پیوست فنی پروژه باشند؛ باید بخشی از تعهد کتابخانه به خواننده محسوب شوند.
از سوی دیگر، دسترسی هوشمندانه به دانش تنها با نصب یک سامانه فراهم نمی‌شود. اگر ابزارها به اینترنت پایدار، دستگاه مناسب یا مهارت دیجیتال نیاز داشته باشند، گروهی از خوانندگان ممکن است بیش از پیش از این فرصت‌ها محروم بمانند. کتابخانه‌ای که خدماتش را بر فناوری تازه بنا می‌کند، باید همزمان راه استفاده حضوری، کمک انسانی و دسترسی به منابع پایه را حفظ کند. فناوری زمانی عدالت‌گستر است که مانع تازه‌ای نسازد و کسانی را که پیش‌تر دسترسی کمتری داشته‌اند، پشت در نگذارد.
کتابخانه‌ها برای بهره‌گیری از هوش مصنوعی به چند اصل روشن نیاز دارند: معرفی شفاف منابع و محدودیت‌های سامانه، امکان ارجاع به کتابدار، حفاظت جدی از داده‌های خوانندگان، توجه به زبان و فرهنگ محلی و ارزیابی مستمرِ دقت و عدالت در پیشنهادها. همچنین باید درباره حقوق پدیدآورندگان و استفاده از آثارشان در ابزارهای هوشمند گفت‌وگویی جدی شکل بگیرد. دانش عمومی است، اما تولید آن حاصل کار و خلاقیت انسان‌هایی است که حقشان نباید در مسیر دسترسی آسان‌تر نادیده گرفته شود.
کتابخانه هوشمند، کتابخانه‌ای نیست که انسان را از میان بردارد و تصمیم را به الگوریتم بسپارد. کتابخانه هوشمند جایی است که فناوری به خواننده کمک می‌کند بیشتر ببیند، بهتر بپرسد و آزادانه‌تر انتخاب کند؛ و در همان حال، امکانِ خطا، سوگیری و سوءاستفاده را پنهان نمی‌سازد. هوش مصنوعی می‌تواند درِ دانش را سریع‌تر بگشاید، اما اعتماد خواننده را نمی‌توان با سرعت تولید کرد. اعتماد زمانی شکل می‌گیرد که کتابخانه روشن کند ابزارش چگونه کار می‌کند، از چه چیزی محافظت می‌کند و در کجا انسان را در تصمیم‌گیری نگه می‌دارد. در نهایت، پرسش مهم این نیست که کتابخانه‌ها هوشمند می‌شوند یا نه؛ پرسش این است که هوشمندی را در خدمت چه کسی و با چه مسئولیتی به کار می‌گیرند.
نظر شما