ابوالفضل عباسی بانی، پژوهشگر و مدیرعامل بنیاد اراک شناسی در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در اراک دربارهٔ این کتاب گفت: هر شهری، در کنار آنچه در کتاب‌های تاریخ، اسناد رسمی، بناهای تاریخی و آرشیوهای اداری از خود به یادگار می‌گذارد، تاریخی نانوشته نیز دارد؛ تاریخی که در حافظهٔ مردم، نام کوچه‌ها و محله‌ها، مشاغل از میان‌رفته، شیوهٔ زندگی خانواده‌ها، بازی‌های کودکان، بازار، حمام، آب‌انبار، قنات، مدرسه، تاکسی، اتوبوس و حتی قصهٔ آدم‌هایی که شاید نامشان هرگز به کتاب‌های رسمی راه نیافته، همچنان زنده است.
وی اظهار کرد: آنچه در شناخت «گمشده در خاطره‌ها» اهمیت بیشتری دارد، پیوند پیشینهٔ فرهنگی با تجربهٔ زیستهٔ نویسنده در اراک است. نویسنده بخش مهمی از عمر خود را در این شهر گذرانده، سال‌ها در آموزش و پرورش آن تدریس کرده و از نزدیک شاهد دگرگونی‌های اجتماعی، فرهنگی و کالبدی اراک بوده است.از همین منظر، «گمشده در خاطره‌ها» را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از خاطرات شخصی دانست بلکه باید آن را روایتی از بخشی از اراکِ زیستهٔ نویسنده و تلاشی برای نجات پاره‌ای از این گذشته از فراموشی خواند.
وی افزود: کتاب در نگاه نخست مجموعه‌ای از خاطرات شخصی نویسنده از دوران کودکی، نوجوانی و جوانی در اراک است اما با اندکی دقت روشن می‌شود که اهمیت آن از خاطرات فردی فراتر می‌رود. کتاب در بخش‌های متعددی، ناخواسته و گاه آگاهانه، بخشی از تاریخ اجتماعی اراک در دهه‌های میانی قرن چهاردهم خورشیدی را ثبت می‌کند؛ تاریخی که اگر امروز ثبت نشود، فردا شاید دیگر شاهد زنده‌ای برای بازگویی آن باقی نماند.
این پژوهشگر با اشاره به جایگاه کتاب در رده خاطرات و داستان‌های فارسی گفت: همین طبقه‌بندی از ابتدا به خواننده یادآوری می‌کند که با پژوهش دانشگاهی یا تاریخ‌نگاری کلاسیک مواجه نیست، بلکه با متنی روبه‌روست که نقطهٔ عزیمت آن خاطره و تجربهٔ زیسته است. اما ارزش یک خاطره‌نگاری خوب دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود.
خاطره، وقتی از «من» عبور می‌کند
بانی ادامه داد: نویسنده در بخش‌هایی از کتاب، خود به ماهیت خاطراتش اشاره می‌کند. او می‌نویسد خاطرات گاه چنان به سراغ انسان می‌آیند که نمی‌توان نادیده‌شان گرفت و تصریح می‌کند که این‌ها فقط خاطره نیستند، بلکه «زندگی گذشته» هستند.
وی معتقد است این جمله را می‌توان کلید فهم کتاب دانست. اگر نویسنده صرفاً از زندگی خودش سخن می‌گفت، اثر در حد زندگی‌نامه یا خاطرات شخصی باقی می‌ماند؛ اما در بسیاری از صفحات، «منِ نویسنده» به دریچه‌ای برای مشاهدهٔ «ما» تبدیل می‌شود؛ یعنی جامعه‌ای که نویسنده در آن بزرگ شده است.
وی بیان کرد: وقتی نویسنده از کار کردن نوجوانان در تابستان سخن می‌گوید، در واقع از اقتصاد خانواده، تربیت اجتماعی و مفهوم کار در آن دوره حرف می‌زند. وقتی از خرید روزانهٔ نان، گوشت، قند، چای و حبوبات یا آوردن آب از آب‌انبارها می‌گوید، تصویری از سبک زندگی و امکانات شهری آن روزگار ارائه می‌کند.
بانی افزود: وقتی از شب‌های تابستان، پهن کردن فرش و گلیم جلوی اتاق، سماور ذغالی، غذای ساده، دورهمی همسایه‌ها و حتی مشکل استفادهٔ مشترک از یک توالت در خانه‌های چندخانواری می‌نویسد، در حقیقت بخشی از جامعه‌شناسی زندگی روزمرهٔ اراک را ثبت کرده است.
این پژوهشگر تأکید کرد: این‌ها شاید در نگاه نخست جزئیات کوچکی باشند، اما برای آیندگان دقیقاً همین جزئیات است که تصویر یک دورهٔ تاریخی را زنده می‌کند.
تاریخ رسمی و تاریخ زندگی مردم
بانی در ادامه گفت: به نظر من مهمترین ارزش «گمشده در خاطره‌ها» این است که تاریخ اراک را فقط از زاویهٔ مدیران، بناهای مشهور، تحولات سیاسی یا وقایع بزرگ نمی‌نگرد. تاریخ شهر فقط تاریخ شهرداران، استانداران، کارخانه‌ها، خیابان‌ها و ساختمان‌های شاخص نیست؛ تاریخ واقعی هر شهر، تاریخ مردمی است که در آن زندگی کرده‌اند.
بازار؛ مهمترین بخش تاریخی کتاب
این پژوهشگر با اشاره به بخش‌های مربوط به بازار در کتاب اظهار کرد: به نظر می‌رسد مهمترین و در عین حال حساس‌ترین بخش کتاب، مطالب مربوط به بازار و سازه‌های زیرزمینی آن باشد.
وی افزود: البته گام بعدی ضروری است؛ این خاطرات باید با اسناد، نقشه‌ها، عکس‌ها، روایت‌های دیگر و مطالعات تخصصی تطبیق داده شوند تا از دل آن‌ها، تاریخی مستندتر و جامع‌تر از زندگی اجتماعی و کالبدی اراک شکل بگیرد.
بانی در پایان خاطرنشان کرد: در چنین نگاهی، «گمشده در خاطره‌ها» نه پایان تاریخ‌نگاری این بخش از اراک، بلکه یکی از مواد اولیهٔ مهم برای آغاز آن است.
وی تصریح کرد: شاید منصفانه‌ترین داوری دربارهٔ این کتاب آن باشد که «گمشده در خاطره‌ها» اثری صمیمی و خاطره‌محور، با کاستی‌های طبیعی یک خاطره‌نگاری شخصی است، اما در عین حال ظرفیت قابل‌توجهی برای تبدیل شدن به یکی از منابع تاریخ شفاهی و اجتماعی اراک به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند زندگی روزمره، مشاغل، محله‌ها، حمل‌ونقل، بازار، آب، حمام‌ها، قنات‌ها، فاضلاب و میراث کالبدی از دست‌رفتهٔ شهر دارد.
نظر شما