پیام شمسالدینی، نویسنده، پژوهشگر و ویراستار و سردبیر «کتاب سال ویرایش ۱۴۰۵» در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، بیان کرد: کتاب سال، باید بیش از آنکه صرفاً مجموعهای از مقالههای پراکنده درباره ویرایش باشد، نوعی کارنامه سالانه این حرفه باشد؛ یعنی نشان دهد ویراستاران در یک سال مشخص با چه مسائل، پرسشها، دشواریها و تغییراتی روبهرو بودهاند.
وی افزود: از این منظر، هم مسائل زبانی و نظری اهمیت دارند، هم تجربههای روزمره ویراستاران، مسائل صنفی و حرفهای و همچنین تغییراتی که فناوری و فضای نشر در کار ایجاد کردهاند.
شمسالدینی، با اشاره به انتشار «کتاب سال ویرایش ۱۴۰۵» به همت انجمن صنفی ویراستاران اظهار کرد: این مجموعه با اشراف هیئتمدیره انجمن صنفی ویراستاران و با سردبیری و ویراستاری او منتشر میشود و کنار موضوعات عمومی حوزه ویرایش، پروندهای ویژه با عنوان هوش مصنوعی و ویرایش متون فارسی خواهد داشت.
ضرورت ثبت تحولات حرفه ویرایش
وی درباره اهمیت ثبت تجربههای حرفه ویرایش در سال ۱۴۰۵ گفت: ویرایش در سالهای اخیر با سرعت زیادی در حال تغییر است. شیوه تولید و انتشار متن، رابطه نویسنده با ناشر، حضور رسانههای دیجیتال و اکنون ابزارهای هوش مصنوعی، همه بر کار ویراستار اثر گذاشتهاند.
شمسالدینی افزود: اگر خود ویراستاران این تغییرات را ثبت نکنند، بخش مهمی از تاریخ معاصر نشر ایران از دست خواهد رفت. به نظرم هر دورهای باید روایت خودش را از حرفه ویرایش داشته باشد. کتاب سال میتواند یکی از اسناد این روایت باشد؛ سندی که بعدها نهفقط برای ویراستاران، بلکه برای پژوهشگران تاریخ نشر و زبان فارسی نیز ارزش پیدا کند.
سردبیر کتاب سال ویرایش ۱۴۰۵ در پاسخ به این سوال که آیا نویسندگان این مجموعه حتماً باید پژوهش دانشگاهی انجام داده باشند، گفت: نه. یکی از تأکیدهای ما در این دوره همین است که کتاب سال ویرایش را به مقالههای دانشگاهی محدود نکنیم. پژوهش علمی جایگاه خودش را دارد، اما تجربه حرفهای ویراستار نیز دانش ارزشمندی است.
وی ادامه داد: ویراستاری که سالها با متنهای مختلف کار کرده، با نویسندگان و مترجمان گوناگون همکاری داشته و با مسائل واقعی نشر روبهرو بوده است، تجربههایی دارد که الزاماً در کتابهای دانشگاهی ثبت نشدهاند. میخواهیم این دانش تجربی هم وارد کتاب شود.
استقبال از جستار، یادداشت و روایت تجربه
شمسالدینی همچنین درباره قالب نوشتههای مناسب برای این مجموعه توضیح داد: در فراخوان، علاوه بر مقالههای پژوهشی، از جستارهای تحلیلی، یادداشتهای حرفهای، گزارش تجربه و روایتهای شخصی نیز استقبال کردهایم.
وی افزود: موضوعات کتاب نیز از نظریه و پژوهش در ویرایش و مسائل زبان فارسی تا گونههای مختلف ویرایش، اخلاق حرفهای، مسائل صنفی، تجربه و خاطره، معرفی پیشکسوتان و نقد و بررسی آثار را دربر میگیرد. مهم این است که نوشته حرفی برای گفتن داشته باشد و تجربه یا دیدگاهی را روشن و دقیق با خواننده در میان بگذارد.
این پژوهشگر و ویراستار درباره اهمیت تجربههای روزمره ویراستاران گفت: بسیاری از ویراستاران تصور میکنند تجربههای روزمرهشان ارزش نوشتن ندارد، درحالی که به نظرم بخش مهمی از دانش حرفهای ویراستاران در همین تجربههای روزمره پنهان است.
وی افزود: مثلاً یک ویراستار ممکن است بارها با این مسئله روبهرو شده باشد که چگونه با نویسندهای درباره تغییر یک جمله به توافق برسد، یا چگونه میان حفظ لحن نویسنده و اصلاح متن تعادل برقرار کند. اینها مسائل کوچک و بیاهمیتی نیستند.
شمسالدینی ادامه داد: حتی یک تجربه ناموفق، یک اختلاف نظر با نویسنده، یک تصمیم دشوار در جریان ویرایش یا یک خطای رایج که بارها با آن مواجه شدهایم، اگر درست روایت و تحلیل شود، میتواند برای دیگر ویراستاران آموزنده باشد.
وی درباره موضوعات پیشنهادی در این زمینه گفت: رابطه ویراستار با نویسنده و مترجم، مرز دخالت ویراستار در متن، حفظ لحن و سبک نویسنده، تجربه ویرایش یک متن دشوار، ویرایش ترجمه، برخورد با خطاهای محتوایی، دشواریهای کار با ناشر، قرارداد و دستمزد و حتی تجربههای مربوط به کار از راه دور و ارتباطات دیجیتال، از جمله موضوعاتی هستند که میتوان به آنها پرداخت.
او تأکید کرد: گاهی یک پرونده کاری میتواند از یک مقاله نظری کلی آموزندهتر باشد؛ به شرط آنکه نویسنده فقط خاطره تعریف نکند و از تجربه خود به یک تحلیل حرفهای برسد.
هوش مصنوعی؛ مسئله امروز ویراستاران
شمسالدینی با اشاره به پرونده ویژه هوش مصنوعی و ویرایش متون فارسی گفت: هوش مصنوعی دیگر موضوعی مربوط به آینده نیست؛ وارد زندگی حرفهای ما شده است. به همین دلیل فکر میکنم امسال باید به جای پیشبینیهای کلی، تجربه واقعی استفاده از این ابزارها را ثبت کنیم.
وی افزود: برای مثال، برای ما مهم است بدانیم یک سامانه هوش مصنوعی در مواجهه با نیمفاصله، نشانهگذاری، نحو، واژگان، زبان معیار یا لحن یک متن فارسی چه میکند و کجاها دچار خطا میشود. حتی بهتر است یک متن مشخص را هم ویراستار حرفهای و هم یک یا چند سامانه هوش مصنوعی ویرایش کنند و خروجیها با هم مقایسه شوند.
وی درباره موضوعات مورد استقبال در پرونده هوش مصنوعی اظهار کرد: از نوشتههایی که به تجربه واقعی و بررسی مستند تکیه داشته باشند، بیشتر استقبال میکنیم. مثلاً مقایسه ویرایش انسانی و ماشینی، بررسی خطاهای هوش مصنوعی در متن فارسی، تجربه استفاده یک ویراستار از ابزارهای هوش مصنوعی، طراحی پرامپت برای ویرایش یا بررسی مسائل اخلاقی و حقوقی استفاده از این ابزارها.
شمسالدینی افزود: موضوعاتی مانند محرمانگی آثار منتشرنشده، مالکیت فکری، مسئولیت ویراستار در برابر خطای هوش مصنوعی و تأثیر این فناوری بر اقتصاد حرفه ویراستاری نیز برای ما اهمیت دارد.
وی تأکید کرد: به نظرم نباید نه شیفته هوش مصنوعی باشیم و نه از آن بترسیم. باید آن را بشناسیم، امتحان کنیم و بر اساس تجربه و شواهد درباره تواناییها و محدودیتهایش حرف بزنیم.
ویرایش؛ حرفهای فراتر از قواعد خشک زبانی
شمسالدینی درباره تجربه خود در حوزه ویرایش و تأثیر آن بر شکلگیری ایده کتاب سال ویرایش ۱۴۰۵ گفت: فعالیت من در ویراستاری بیش از بیست سال پیش شروع شده و از ابتدا تلاش کردهام ویرایش را فقط مجموعهای از قواعد خشک زبانی نبینم؛ بلکه آن را حرفهای زنده و مرتبط با زندگی واقعی متن بدانم.
وی افزود: در این سالها، گاهی یک نکته بسیار کوچک در املا یا نشانهگذاری، گاهی یک مسئله مربوط به سبک و زبان و گاهی معرفی یک ویراستار یا سند تاریخی درباره این حرفه، موضوع یک یادداشت شده است.
او ادامه داد: همین تجربه به من نشان داده است که تاریخ و دانش ویرایش فقط در کتابهای نظری نوشته نشده؛ بخشی از آن در همین تجربههای کوچک و پراکنده حرفهای وجود دارد.
شمسالدینی اظهار کرد: از این رو، دوست دارم کتاب سال هم چنین تنوعی داشته باشد: هم پژوهش جدی، هم تحلیل، هم تجربه، هم خاطره و هم ثبت مسائل روز.
دعوت به ثبت تاریخ حرفهای ویرایش
سردبیر کتاب سال ویرایش ۱۴۰۵ در پایان گفت: دعوت من خیلی ساده است: اگر در کار خود با مسئلهای روبهرو شدهاید که فکر میکنید فقط تجربه شخصی شماست، کمی بیشتر به آن فکر کنید؛ شاید همین تجربه برای دیگری آموزنده و برای تاریخ حرفه ما مهم باشد.
وی افزود: کتاب سال ویرایش ۱۴۰۵ قرار نیست فقط تصویری از نظر چند صاحبنظر شناختهشده ارائه کند. میخواهیم صدای طیف گستردهای از کسانی را بشنویم که با متن و نشر سروکار دارند.
شمسالدینی ادامه داد: از پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی تا ویراستار یک انتشارات کوچک، از مترجم و نویسنده تا ویراستار رسانه و فضای دیجیتال، هرکدام بخشی از واقعیت امروز ویرایش را میبینند.
وی تأکید کرد: اگر این تجربهها امروز ثبت نشوند، فردا بخش مهمی از تاریخ شفاهی و حرفهای ویرایش معاصر ایران در دسترس نخواهد بود. به همین دلیل، مشارکت در کتاب سال فقط فرستادن یک مقاله نیست؛ کمک به ثبت تاریخ حرفهای است که خودمان در حال ساختن آن هستیم.
شمسالدینی همچنین از همه علاقهمندان دعوت کرد مقاله، جستار، یادداشت، تجربه یا پژوهش خود را تا ۳۰ مهر ۱۴۰۵ برای بررسی و انتشار در کتاب سال ویرایش ۱۴۰۵ به دبیرخانه انجمن صنفی ویراستاران ارسال کنند.
نظر شما