به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) در زنجان، اکبر ایرانی در مراسم رونمایی و امضای کتاب «سخن ثبوتی» اظهار کرد: برگزاری چنین نشستهایی فرصتی است تا دوستان و همدلانی که دغدغه فرهنگ و تاریخ دارند، در کنار یکدیگر قرار بگیرند و درباره شخصیتهایی گفتوگو کنند که بخشی از هویت علمی و فرهنگی این شهر را شکل دادهاند.
وی با اشاره به جایگاه زنجان افزود: زنجان به واسطه حضور شخصیتهای علمی و فرهنگی برجسته، ظرفیتهای فراوانی برای معرفی در سطح کشور دارد و باید تلاش کنیم این ظرفیتها را به گنجینهای ماندگار تبدیل کنیم. اگر شخصیتهایی مانند استاد ثبوتی در این شهر حضور نداشتند و برای توسعه علمی آن تلاش نمیکردند، شاید زنجان امروز چنین جایگاهی در عرصه علمی کشور نداشت.
مدیرعامل مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب ادامه داد: رنجها و زحماتی که بزرگان علمی و فرهنگی برای اعتلای جامعه متحمل شدهاند، نباید فراموش شود. یکی از وظایف ما این است که این تجربهها را ثبت کنیم تا نسلهای آینده بدانند پیشرفتهای امروز حاصل چه تلاشهایی بوده است.
ایرانی با اشاره به فعالیتهای فرهنگی و رسانهای در فضای مجازی گفت: در سالهای اخیر تلاش کردهام بخشی از مطالب و روایتهای مربوط به شخصیتهای علمی و فرهنگی را در قالب کلیپ و محتوای کوتاه با مخاطبان به اشتراک بگذارم. گاهی دوستان درباره این فعالیتها بازخوردهایی ارائه میکنند و همین موضوع نشان میدهد که جامعه نسبت به روایت درست از شخصیتهای علمی و فرهنگی علاقهمند است.
وی تصریح کرد: ما نباید فقط از خوبیها و موفقیتهای افراد سخن بگوییم، بلکه باید دشواریها، رنجها و موانعی را که آنها پشت سر گذاشتهاند نیز روایت کنیم؛ زیرا همین بخش از زندگی بزرگان است که میتواند برای نسل جوان آموزنده باشد.
مدیرعامل مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب با اشاره به اهمیت کتاب و پژوهش در انتقال این میراث گفت: گاهی کتابهایی با محتوای بسیار ارزشمند منتشر میشوند، اما از نظر نمایه، تصویر، مستندات و شیوه ارائه، میتوانند وضعیت بهتری داشته باشند. برای اینکه کتاب بتواند با نسل امروز ارتباط برقرار کند، باید علاوه بر محتوای علمی، به شیوه ارائه و دسترسی مخاطب به اطلاعات نیز توجه شود.
ایرانی با تأکید بر اهمیت پیوند میان تفکر، مشاهده و تجربه در تاریخ علم اظهار کرد: در سنت فکری ما، تفکر و تعقل جایگاه بسیار والایی داشته است، اما برای اطمینان از درستی اندیشهها، مشاهده و تجربه نیز اهمیت فراوانی دارد. اگر اندیشه و مشاهده در کنار یکدیگر قرار بگیرند، زمینه برای پیشرفت علمی بیشتر فراهم خواهد شد.
وی افزود: در تاریخ علم و تمدن اسلامی، دانشمندانی همچون ابنسینا، خوارزمی و بسیاری دیگر از اندیشمندان بزرگ، میراث ارزشمندی برای ما برجای گذاشتهاند. مطالعه آثار و اندیشههای آنان میتواند به نسل امروز نشان دهد که دانش و تفکر در این سرزمین چه پیشینه عمیقی داشته است.
ایرانی با اشاره به نقش زبان فارسی در تداوم هویت ایرانی گفت: یکی از مهمترین عواملی که در طول تاریخ به حفظ هویت ایرانی کمک کرده، زبان فارسی است. زبان تنها ابزار ارتباط نیست؛ بلکه حامل تاریخ، فرهنگ، ادبیات، اندیشه و خاطره جمعی یک ملت است و بخش مهمی از میراث فرهنگی ما در همین زبان حفظ شده است.
وی ادامه داد: بسیاری از متون تاریخی و ادبی فارسی، علاوه بر ارزش ادبی، اسناد مهمی برای شناخت گذشته ایران محسوب میشوند. بنابراین حفظ، تصحیح، انتشار و معرفی این آثار باید با جدیت دنبال شود.
مدیرعامل مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب همچنین بر اهمیت روایتهای تاریخی در انتقال فرهنگ تأکید کرد و گفت: داستانها و روایتهای تاریخی و ادبی میتوانند ارتباط نسل جدید را با گذشته برقرار کنند. تجربه آثار تصویری و داستانهایی که درباره شخصیتهای تاریخی ساخته شدهاند نیز نشان میدهد که اگر تاریخ به شیوه درست روایت شود، میتواند مخاطب گستردهای پیدا کند.
ایرانی با اشاره به ضرورت ثبت تاریخ شفاهی زنجان اظهار کرد: یکی از مهمترین اقداماتی که باید انجام شود، ثبت تاریخ شفاهی این شهر است. بسیاری از استادان، دانشمندان و شخصیتهای فرهنگی زنجان خاطرات و تجربههایی دارند که اگر امروز ثبت نشود، ممکن است برای همیشه از دست برود.
وی افزود: زندگی استادانی مانند یوسف ثبوتی فقط زندگی یک دانشمند نیست، بلکه بخشی از تاریخ علمی و فرهنگی زنجان و ایران است. بنابراین باید خاطرات، تجربهها، آثار و فعالیتهای آنان ثبت و مستند شود تا پژوهشگران آینده بتوانند به این منابع دسترسی داشته باشند.
ایرانی خاطرنشان کرد: هر یک از این خاطرات و روایتها میتواند برای ما یک گنجینه باشد. گاهی یک گفتوگوی چندساعته با یک استاد یا یک شخصیت فرهنگی، اطلاعاتی را در اختیار پژوهشگر قرار میدهد که در هیچ کتابی نمیتوان آن را پیدا کرد.
در این مراسم مؤسس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان گفت: پیشرفت جامعه در گرو تلاش آدمهای معمولی و متوسط است و اگر به آنها فرصت رشد بدهیم، شکوفا خواهند شد.
یوسف ثبوتی با تأکید بر نقش انسانهای معمولی در پیشرفت جامعه گفت: نباید همیشه از آدمها انتظار داشته باشیم که افراد استثنایی و نابغه باشند؛ بسیاری از دستاوردهای زندگی اجتماعی و علمی ما حاصل تلاش انسانهایی است که در ظاهر، آدمهای معمولی هستند، اما اگر فرصت پیدا کنند، میتوانند به شکوفایی و آفرینندگی برسند.
وی اظهار کرد: اگر به زندگی خودم نگاه کنم، نمیتوانم بگویم برای خودم یک مسیر کاملاً استثنایی و خاص ساختهام. من هم تا حد زیادی مدیون آدمهای متوسط و معمولی هستم؛ آدمهایی مثل بسیاری از ما که زندگی عادی دارند، صبح زود سر کار میروند، سالها کار میکنند و بدون اینکه لزوماً در شمار افراد مشهور و استثنایی جامعه باشند، چرخ زندگی و جامعه را میگردانند.
مؤسس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان افزود: جامعه در عین حال که به افراد نخبه و برجسته نیاز دارد، به همین آدمهای معمولی نیز وابسته است. اتفاقاً بسیاری از همین افراد، اگر فرصت و آزادی عمل داشته باشند، میتوانند جرات، جسارت و قدرت آفرینندگی پیدا کنند و استعدادهای خود را شکوفا کنند.
وی با انتقاد از محدود کردن افراد در ساختارهای اداری و اجتماعی گفت: اگر به آدمهای معمولی مرتب دستور بدهیم که فقط باید از دستور بالادست خود تبعیت کنند و اجازه ندهیم کاری متفاوت انجام دهند، بهتدریج جرات و جسارت از آنها گرفته میشود. وقتی فرد احساس کند هر حرکت و ابتکار او ممکن است با مانع مواجه شود، دیگر انگیزهای برای خلاقیت و آفرینندگی نخواهد داشت.
ثبوتی ادامه داد: در دانشگاهها، ادارات و مؤسسات مختلف، گاهی آنقدر سازوکارهای کنترلی و نظارتی ایجاد میکنیم که عملاً فرصت ابتکار را از افراد میگیریم. در حالی که باید مسئولان و مدیران از اینکه انسانهای معمولی جامعه فرصت پیدا کنند، خوشحال باشند؛ زیرا همین افراد اگر مجال فعالیت داشته باشند، میتوانند بیش از آنچه تصور میکنیم منشأ آفرینندگی و شکوفایی شوند.
وی با طرح این پرسش که اساساً میزان افراد خطرناک و نابغه در جامعه چقدر است، گفت: فرض کنید در جامعهای با صد هزار نفر جمعیت، تعداد بسیار محدودی فرد خطرناک وجود داشته باشد. آیا درست است به دلیل وجود همان یک یا چند نفر، همه صد هزار نفر را تحت کنترل و مراقبت قرار دهیم؟ این شیوه باعث میشود بخش بزرگی از جامعه که میتوانند زندگی سالم و خلاقانهای داشته باشند، نیز با محدودیت مواجه شوند.
فیزیکدان برجسته ایرانی افزود: همین مسئله درباره افراد نابغه نیز صدق میکند. ما ممکن است در میان صد هزار نفر، تعداد محدودی فرد بسیار بااستعداد و نابغه داشته باشیم. برای شناسایی این افراد، مدرسههای تیزهوشان، مدارس نخبگان و آموزشهای ویژه ایجاد میکنیم و امکانات خاصی در اختیارشان قرار میدهیم؛ اما اگر تمام نظام آموزشی و اجتماعی خود را صرف مراقبت و کنترل کنیم، از پرورش استعدادهای دیگر افراد جامعه غافل خواهیم شد.
ثبوتی تأکید کرد: مراقبت و کنترل بیش از اندازه، لزوماً نتیجه مطلوب ایجاد نمیکند. جامعه سالم جامعهای است که هم بتواند با افراد خطرناک برخورد کند و هم عرصه را برای فعالیت، ابتکار و شکوفایی دیگران باز بگذارد.
مؤسس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان گفت: تجربه نشان داده است که پیشرفت تنها از مسیر افراد استثنایی و نابغه اتفاق نمیافتد؛ بلکه جامعه زمانی شکوفا میشود که انسانهای عادی نیز بتوانند تواناییهای خود را به کار بگیرند و احساس کنند برای ابتکار و انجام کارهای تازه، میدان دارند.
نصیریقیداری: ثبوتی نشان داد علم زمانی ماندگار میشود که با اخلاق و مسئولیت همراه باشد
سعدالله نصیریقیداری، رئیس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان، نیز در این آیین با اشاره به شخصیت علمی و اخلاقی یوسف ثبوتی گفت: آنچه درباره استاد ثبوتی در این مجموعه بیان شده، تنها روایت بخشی از یک زندگی علمی نیست، بلکه بازتابی از منش، سلوک حرفهای، اندیشه و تجربه استادی است که علم را نه صرفاً به عنوان دانشی برای آموختن، بلکه به عنوان بخشی از زندگی و مسئولیت اجتماعی خود دنبال کرد.
نصیریقیداری اظهار کرد: تلاش کردم بدون استفاده از یادداشت سخن بگویم، اما زمانی که قرار است درباره شخصیتی با این حجم از تجربه، اندیشه و اثرگذاری صحبت شود، طبیعی است که حجم مطالب زیاد باشد. یکی از نکاتی که در مقدمه این کتاب آمده و اخیراً نیز درباره آن با دکتر سینایی گفتوگو کردم، برای من بسیار قابل توجه بود.
وی افزود: کتابی که در اختیار من قرار گرفت، حاوی مطالبی ارزشمند است و به تعبیر من، بسیاری از سخنان مطرحشده درباره استاد ثبوتی، سخنان طلایی است. ادبیات بهکاررفته در این مجموعه نیز برای من بسیار آشناست؛ چراکه بخش مهمی از آن به ویژگیهایی بازمیگردد که ما در شخصیت و رفتار استاد ثبوتی در طول سالهای فعالیت علمی شاهد بودهایم.
رئیس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان ادامه داد: اگر بخواهیم ویژگیهای برجسته استاد ثبوتی را برشماریم، میتوان به باور وی به جایگاه دانشمند در جامعه، اعتماد به جوانان، سرمایهگذاری برای آینده ایران و ایراندوستی اشاره کرد؛ البته ایراندوستی استاد تنها در حد سخن نبود، بلکه در عمل و در اقدامات علمی و دانشگاهی ایشان دیده میشد.
وی با اشاره به سابقه آشنایی خود با ثبوتی گفت: از سال ۱۳۵۶ و از زمان ورودم به بخش فیزیک دانشگاه شیراز، با علاقه و اشتیاق و در چارچوب رابطه استاد و شاگردی با ایشان همراه بودم. سالهای شاگردی در محضر استاد از خاطرات فراموشنشدنی و از زیباترین دورههای زندگی علمی من به شمار میرود.
نصیریقیداری عنوان کرد: آنچه در این کتاب آمده، ادعای روایت تمام واقعیت درباره استاد ثبوتی نیست، بلکه بخشی از دریافت و برداشت من از منش، سلوک حرفهای و شخصیت یک استاد است؛ استادی که برای من و بسیاری از شاگردانش همچون چراغی بود که نهتنها مسیر علمی را روشن میکرد، بلکه موجب گرمی و امیدواری دل نیز میشد.
وی گفت: این مجموعه که بخشی از دلنوشتهها، اندیشهها، تجربهها و نگاههای استاد را در خود جای داده، پیش از آنکه چراغی برای خوانندگان باشد، بازتاب نوری است که سالها پیش در دل این سرزمین روشن شد. تدوین این کتاب را باید ادای احترام به استادی دانست که علم را تنها چیزی برای آموختن نمیدانست، بلکه آن را زندگی کرد.
رئیس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان افزود: در نگاه ثبوتی، علم با عشق، معنا، مسئولیت و روشنایی همراه بود. همین ویژگی است که موجب میشود حضور یک استاد در زندگی شاگردان، صرفاً به انتقال دانش و نظریههای علمی محدود نشود و منش و رفتار او نیز به بخشی از فرآیند تربیت علمی و انسانی تبدیل شود.
وی با تشبیه زندگی علمی استاد ثبوتی به رودخانهای آرام و عمیق اظهار کرد: زندگی استاد همچون رودخانهای آرام اما عمیق و پیوسته در جریان بوده است. در وجود ایشان، علم و مهربانی به یکدیگر گره خورده، اندیشه و اخلاق درهم آمیخته و تلاش همواره با مسئولیت همراه بوده است.
نصیریقیداری ادامه داد: هنگامی که آثار و مطالب علمی استاد ثبوتی را مطالعه میکنیم، صرفاً با نظریهها و مطالب خشک علمی مواجه نیستیم. آنچه در آثار و رفتار ایشان دیده میشود، پیوند میان دانش، اخلاق، تجربه و نگاه انسانی است؛ موضوعی که شخصیت علمی استاد را از بسیاری از افراد دیگر متمایز میکند.
وی خاطرنشان کرد: یکی از مهمترین ویژگیهای ثبوتی این است که هیچگاه علم را از زندگی جدا نکرد. او نشان داد که میتوان دانشمند بود و در عین حال ارتباط خود را با جامعه و مردم حفظ کرد؛ میتوان به جوانان اعتماد داشت و برای آینده کشور سرمایهگذاری کرد و در کنار دانش و تخصص، اخلاق، مسئولیت و عشق به ایران را نیز در زندگی علمی و اجتماعی دنبال کرد.
رئیس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان عنوان کرد: میراث استاد ثبوتی تنها مجموعهای از دستاوردهای علمی و دانشگاهی نیست؛ بلکه منش و شیوه زندگی او نیز بخشی از این میراث است و باید تلاش کنیم این تجربه و نگاه را به نسلهای آینده منتقل کنیم.
حسن حسینعلی: زنجان در تاریخ معاصر، رجال اثرگذاری در عرصه فرهنگ و علم داشته است
حسن حسینعلی، پژوهشگر تاریخ زنجان در ادامه این نشست با اشاره به پیشینه تاریخی و فرهنگی زنجان، گفت: این دیار در دورههای مختلف تاریخی، رجال و شخصیتهای برجستهای در عرصههای سیاسی، کشوری، لشکری، دینی و علمی داشته که منشأ خدمات بسیاری در سطح کشور و منطقه بودهاند؛ با این حال، افرادی که بدون ادعا و هیاهو منشأ خدمات ماندگار علمی و فرهنگی شده باشند، چندان پرتعداد نیستند.
وی با تأکید بر ضرورت توجه به میراث علمی و فرهنگی زنجان اظهار کرد: وقتی تاریخ این دیار را بررسی میکنیم، با شخصیتهایی مواجه میشویم که در حوزههای مختلف، از فرهنگ و دانش گرفته تا امور اجتماعی، آثار ماندگاری از خود برجای گذاشتهاند. شناخت این افراد و معرفی درست خدمات آنان میتواند بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی زنجان را برای نسل امروز روشن کند.
وی ادامه داد: در تاریخ زنجان نمونههای متعددی از شخصیتهایی را داریم که نهتنها در توسعه فرهنگی و علمی این منطقه نقش داشتهاند، بلکه آثار و خدمات آنان در سطح کشور نیز قابل توجه است. متأسفانه گاهی این میراث بهدرستی شناخته و معرفی نشده و حتی برخی از چهرههای علمی و فرهنگی این دیار برای نسل جدید ناشناخته ماندهاند.
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به نمونهای از روایتهای تاریخی درباره حاکمان گذشته، گفت: در کتابهای تاریخی، روایتهایی وجود دارد که نشان میدهد برخی حاکمان با خشونت و ایجاد ترس، تلاش میکردند اقتدار خود را تثبیت کنند. در نقطه مقابل، شخصیتهایی را میتوان یافت که بدون تظاهر و ادعا، با فعالیت علمی و فرهنگی خود تأثیری ماندگار بر جامعه گذاشتهاند.
وی افزود: یکی از این چهرههای برجسته، شخصیتی است که در تاریخ معاصر زنجان باید بیش از گذشته به او توجه شود؛ فردی که بخش مهمی از زندگی خود را صرف توسعه علمی و فرهنگی کرد و آثار و فعالیتهای او همچنان قابل بررسی و مطالعه است.
حسینعلی با اشاره به شکلگیری و توسعه مراکز آموزش عالی در زنجان عنوان کرد: در آغاز دهه ۱۳۷۰ شاهد تحولات مهمی در حوزه آموزش عالی زنجان بودیم. شکلگیری و توسعه مراکز دانشگاهی و معرفی دانشگاه علوم پزشکی زنجان در فروردین سال ۱۳۷۱، بخشی از روند توسعه علمی این منطقه را رقم زد و زمینه را برای گسترش فعالیتهای علمی و آموزشی فراهم کرد.
وی با بیان اینکه توسعه فرهنگی از مسیر توجه به نسل جوان و علاقهمند کردن آنان به مطالعه و دانش میگذرد، گفت: در دورهای که دانشآموز بودیم، مجلات علمی و فرهنگی مانند «نجوم» نقش مهمی در آشنایی نوجوانان با دانش و دنیای علم داشتند. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیز در این زمینه ظرفیت مهمی ایجاد کرده بود و بسیاری از نوجوانان از طریق همین مراکز با کتاب، ادبیات و علوم مختلف آشنا میشدند.
این پژوهشگر تاریخ ادامه داد: اگر امروز درباره توسعه علمی و فرهنگی سخن میگوییم، باید به نقش افرادی توجه کنیم که در سالهای گذشته برای ایجاد زمینههای آموزشی، علمی و فرهنگی تلاش کردند. بسیاری از این افراد شاید کمتر شناخته شده باشند، اما آثار فعالیتهایشان در ساختار فرهنگی و علمی جامعه باقی مانده است.
حسینعلی با اشاره به اهمیت ثبت تاریخ شفاهی و خاطرات مربوط به این دوره اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که باید مورد توجه قرار گیرد، ثبت خاطرات و اسناد مربوط به خانهها، خانوادهها و شخصیتهایی است که در شکلگیری هویت فرهنگی زنجان نقش داشتهاند. گاهی یک خانه پدری یا یک نشریه کوچک میتواند بخشی از تاریخ فرهنگی یک شهر را در خود جای داده باشد.
وی افزود: در سالهای گذشته نشریاتی با تلاش دوستان و علاقهمندان حوزه فرهنگ منتشر شد که هرچند ممکن است از نظر شمار صفحات یا امکانات در سطح محدودی بوده باشند، اما همین حرکتهای کوچک در شکلگیری جریان فرهنگی و فکری جامعه مؤثر بودهاند.
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به پیشینه علمی زنجان بیان کرد: وقتی تاریخ این منطقه را مرور میکنیم، با شمار زیادی از رجال و دانشمندان مواجه میشویم. از جمله در حوزه ریاضیات، ادبیات و علوم مختلف، شخصیتهایی از زنجان برخاستهاند که آثار آنان در تاریخ علم و فرهنگ ایران قابل توجه است.
حسینعلی تأکید کرد: در این میان، نام دانشمندانی همچون ابوالفرج زنجانی و عبدالوهاب زنجانی در تاریخ علمی و ادبی این منطقه قابل توجه است و لازم است ابعاد مختلف زندگی، آثار و اندیشههای آنان به شکل علمی بررسی و به جامعه معرفی شود.
وی با بیان اینکه برگزاری برنامههای علمی و فرهنگی میتواند به معرفی این میراث کمک کند، گفت: شایسته است با برگزاری همایشها و نشستهای علمی در سطح ملی و حتی بینالمللی، شخصیتهای علمی و فرهنگی زنجان شناسایی و آثار آنان بازخوانی شود. این اقدام میتواند به معرفی ظرفیتهای تاریخی و علمی این دیار کمک کند.
حسینعلی افزود: امروز اگر ادعا میکنیم زنجان یک مرکز علمی و فرهنگی مهم است، باید ریشههای تاریخی این جایگاه را نیز بشناسیم. وجود شخصیتهای علمی بزرگی که در طول تاریخ از این منطقه برخاستهاند، نشان میدهد که زنجان از گذشته دارای ظرفیتهای قابل توجه علمی و فرهنگی بوده است.
این پژوهشگر تاریخ در پایان گفت: آثار و میراث علمی و فرهنگی این دیار با وجود فراز و فرودهای تاریخی از میان نرفته است و حتی برخی حوادث تاریخی نتوانستهاند این میراث را محو کنند. چهبسا اگر برخی اتفاقات تلخ تاریخی رخ نمیداد، جامعه زودتر به ارزش و اهمیت مراکز و شخصیتهای علمی خود پی میبرد؛ بنابراین امروز وظیفه ماست که این میراث را شناسایی، مستند و به نسلهای آینده منتقل کنیم.
در این آیین کتاب «سخن ثبوتی» اثر حمیدرضا خالصیفرد و سارا بازرگان که مجموعهها سخنها و مصاحبههای یوسف ثبوتی، مؤسس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان و فیزیکدان است، رونمایی شد.
نظر شما