سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، با وجود توسعه دسترسی‌ دانشجویان رشته‌های مختلف، کتاب را می‌توان همچنان یکی از مهم‌ترین منابع آموزشی ازجمله علوم پزشکی دانست، منبعی که کیفیت محتوای آن به‌طور مستقیم بر آموزش دانشجویان و حتی سلامت جامعه اثرگذار است. با این حال، تولید و انتشار کتاب در شاخه پزشکی در ایران با مشکلاتی روبه‌رو است که بخشی از آن‌ها به فرایند تألیف و ترجمه و بخش دیگر به نظام داوری، ویراستاری، حمایت حقوقی و نظارت بر بازار نشر بازمی‌گردد اما نبود متولی مشخص برای سامان‌دهی کتاب‌های پزشکی و نبود آیین‌نامه‌های جامع برای پالایش این آثار، از مهم‌ترین چالش‌های این حوزه عنوان می‌شود.

سال‌هاست، دانشجویان و استادان دانشکده‌های پزشکی از کتاب‌های تألیف‌شده دانشمندان و استادان خارجی، به‌ویژه منابع آمریکایی، استفاده می‌کنند. هرچند این منابع از نظر علمی، معتبر هستند، اما بخشی از محتوای آن‌ها براساس شرایط اقلیمی، اجتماعی، نظام سلامت و تجربه‌های بالینی جامعه‌ای که در آن تولید شده‌اند، شکل گرفته، تالیف و تولید کتاب با نگاه بومی نیازی است که ناشران پزشکی شاید کمتر به آن توجه کرده‌اند.

به مناسبت یکم شهریور، روز بزرگداشت ابوعلی‌سینا و روز پزشک، در گفت‌وگو با ناشران و فعالان حوزه نشر پزشکی، نگاهی داشتیم به وضعیت تولید کتاب‌های این حوزه؛ در این گفت‌وگوها موضوعات مختلف مرتبط با حوزه نشر پزشکی از تالیف و انتشار کتاب تا تکثیرغیرقانونی آثار بررسی شد.

نبود سازوکار مشخص برای بررسی علمی پیش از چاپ

یکی از مشکلات اساسی در زمینه تولید و تالیف منابع پزشکی، مشارکت صوری برخی افراد در طرح‌های تالیفی است. استاد یا پژوهشگری که مسئولیت تألیف یک اثر را برعهده می‌گیرد، شخصاً باید در تولید محتوای علمی آن نقش داشته باشد؛ نه اینکه بخش‌هایی از کتاب را به دانشجویان یا رزیدنت‌ها واگذار کند، یا ترجمه بخشی از یک منبع خارجی را به‌عنوان تألیف ارائه دهد.

بهرام قاضی جهانی، نویسنده و ناشر کتاب‌های پزشکی، با اشاره به چالش‌های متعدد نشر کتاب‌های پزشکی معتقد است؛ مشکلات دسترسی به منابع خارجی، افزایش سریع هزینه‌های چاپ و کاهش قدرت خرید مخاطبان، در کنار نبود نظارت تخصصی کافی بر محتوای کتاب‌های پزشکی، از مهم‌ترین مشکلات این حوزه است.

وی در گفت‌وگو با خبرنگار ایبنا درباره وضعیت دسترسی به کتاب‌های پزشکی، اظهار کرد: به دلیل مسائل ناشی از تحریم‌ها و مشکلات دسترسی، تهیه نسخه اصل کتاب‌ها و منابع معتبر، با دشواری‌هایی همراه است.

به گفته قاضی جهانی، افزایش قیمت‌ها و مشکلات اقتصادی موجب شده، قیمت کتاب‌های پزشکی به شکل قابل توجهی افزایش پیدا کند؛ به‌گونه‌ای که نه ناشر توان تولید انبوه دارد و نه خریدار قدرت خرید.

این نویسنده و مترجم کتاب‌های پزشکی ادامه داد: به همین دلیل، در یکی دو سال اخیر، کتاب‌های مرجع بیشتر سفارشی چاپ می‌شوند؛ یعنی ناشر ابتدا سفارش دریافت می‌کند و سپس به چاپ کتاب اقدام می‌کند. این شرایط موجب افزایش قیمت تمام‌شده کتاب می‌شود.

قاضی جهانی، با اشاره به کاهش امکان چاپ شمارگان زیاد گفت: کمتر ناشری در شرایط فعلی می‌تواند یک‌هزار، دو هزار یا حتی پنج‌هزار نسخه از یک کتاب را چاپ کند و در انبار نگه دارد، ناشران سرمایه لازم برای چنین کاری ندارند.

وی افزود: افزایش قیمت کاغذ و خدمات چاپ، طی یکی دو سال اخیر فشار زیادی، به حوزه نشر وارد کرده و این مسئله به‌طور مستقیم بر قیمت کتاب‌های پزشکی و میزان دسترسی مخاطبان به منابع علمی اثر گذاشته است.

وی در ادامه با اشاره به یکی دیگر از چالش‌های مهم حوزه نشر کتاب‌های پزشکی، اظهار کرد: متأسفانه درباره کتاب‌های علمی، دانشگاهی، فنی و به‌ویژه پزشکی، سازوکار مشخص و کافی برای بررسی و رسیدگی علمی پیش از چاپ وجود ندارد.

این نویسنده و ادیتور کتاب‌های پزشکی افزود: متولی صدور مجوز کتاب در کشور وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است و این مجموعه زحمات خود را انجام می‌دهد، اما حساسیت و تمرکز بیشتر بر حوزه‌هایی مانند ادبیات، تاریخ و سیاست است و در زمینه کتاب‌های پزشکی و به‌طور کلی علوم تجربی، نظارت تخصصی محتوایی به شکل کافی وجود ندارد.

قاضی جهانی، ادامه داد: حتی در مقطعی تلاش شد، برای مترجمان کتاب‌های پزشکی، مدرک دانشگاهی مرتبط مطالبه شود تا مشخص باشد، فردی که به ترجمه یک کتاب پزشکی اقدام می‌کند، چه میزان تخصص و دانش مرتبط با آن حوزه دارد، اما این رویه درحال حاضر وجود ندارد.

وی گفت: در شرایط فعلی هر فردی می‌تواند ادعا کند که یک کتاب پزشکی را ترجمه کرده و برای انتشار آن اقدام کند، در حالی که در حوزه پزشکی، تخصص مترجم و کیفیت علمی منبع اصلی، بسیار با اهمیت است.

کتاب‌های پزشکی عمومی و نبود تخصص

چالش‌های نشر پزشکی تنها به کتاب‌های دانشگاهی و تخصصی محدود نمی‌شود. می‌دانیم بسیاری از مردم، در بازه‌های زمانی مختلف، برای درمان بیماری‌های خود، به سراغ کتاب‌های پزشکی عمومی می‌روند و با اتکا به نسخه‌های ساده این کتاب‌ها عمل می‌کنند. کتاب‌هایی که برای عموم مردم با موضوع سلامت و پزشکی منتشر می‌شوند، نیز با مشکلاتی مواجه هستند. در این حوزه، آثار عامه‌پسند و به اصطلاح «زرد» در کنار آثار علمی و معتبر قرار می‌گیرند؛ در حالی که مخاطب غیرمتخصص، امکان تشخیص محتوای معتبر از محتوای غیرعلمی را ندارد.

یکی از مشکلات اساسی این است که بخشی از کتاب‌های پزشکی عمومی را پزشکان یا متخصصان حوزه سلامت تألیف نمی‌کنند و افرادی بدون پشتوانه علمی و آکادمیک، به تولید چنین آثاری اقدام می‌کنند. کمبود کارشناسان متخصص برای بررسی این کتاب‌ها نیز بر پیچیدگی مسئله افزوده است.

قاضی‌ جهانی، درباره پیامدهای انتشار کتاب‌های پزشکی به قلم افراد غیرمتخصص، هشدار داد و افزود: همان آسیبی که امروزه در نتیجه مراجعه مردم به اطلاعات غیرتخصصی در اینترنت و شبکه‌های اجتماعی شاهد هستیم، می‌تواند از طریق کتاب‌های پزشکی غیراستاندارد نیز ایجاد شود.

وی در این زمینه توضیح داد: وقتی فردی تخصص لازم را ندارد و صرفاً به ترجمه یک کتاب اقدام می‌کند، باید پرسید اساساً کتاب انتخاب‌شده از چه منبعی است؟ آیا منبع اصلی، از پایه علمی مناسبی برخوردار است؟ آیا محتوای آن با دانش روز پزشکی مطابقت دارد یا خیر؟

قاضی‌جهانی، با تأکید بر اهمیت به‌روز بودن منابع پزشکی اظهار کرد: علم پزشکی به‌خصوص در بسیاری از حوزه‌ها به سرعت در حال تغییر است؛ بنابراین انتشار اطلاعات نادرست یا غیراستاندارد در حوزه سلامت می‌تواند آسیب‌های جدی به همراه داشته باشد.

وی افزود: امروزه شبه‌علم در حوزه سلامت بسیار رواج پیدا کرده و برای مردم عادی تشخیص اطلاعات علمی معتبر از مطالب غیرعلمی و شبه‌علمی دشوار و گاهی حتی غیرممکن است.

این نویسنده و مترجم کتاب‌های پزشکی با اشاره به جایگاه کتاب در میان مردم گفت: مردم از گذشته کتاب را به عنوان یک منبع معتبر می‌شناخته‌اند و تصور می‌کنند کتابی که چاپ شده، حتماً مراحل بررسی و تأیید را پشت سر گذاشته است.

قاضی جهانی خاطرنشان کرد: همین تصور در حوزه پزشکی می‌تواند مشکل‌ساز باشد، زیرا ممکن است مخاطب صرفاً به دلیل اینکه یک مطلب در قالب کتاب منتشر شده، آن را معتبر و علمی تلقی کند؛ در حالی که کیفیت و اعتبار علمی کتاب لزوماً تضمین نشده باشد.

وی بر ضرورت توجه جدی‌تر به نظارت تخصصی بر محتوای کتاب‌های پزشکی و همچنین حمایت از نشر علمی تأکید کرد و گفت: تضمین دسترسی جامعه پزشکی و مردم به منابع معتبر، به‌روز و علمی، نیازمند توجه همزمان به مشکلات اقتصادی نشر و ایجاد سازوکارهای دقیق‌تر برای ارزیابی علمی این آثار است.

داوری و ویراستاری؛ دو حلقه ضعیف در تولید کتاب

تولید کتاب پزشکی تنها به نگارش محتوا محدود نمی‌شود و ویرایش علمی و زبانی آن نیز به تخصص ویژه‌ای نیاز دارد. با این حال، تخصصی و پُرهزینه بودن ویراستاری پزشکی، کمبود ویراستاران متخصص و همچنین غیبت داوران حرفه‌ای و سازوکار ساختارمند برای داوری، از مشکلات مهم این حوزه است. در چنین شرایطی، ممکن است کتابی با محتوای علمی ضعیف یا ایرادات تخصصی وارد بازار شود؛ درحالی که فرآیند ارزیابی پیش از انتشار نتوانسته است این اشکالات را شناسایی و اصلاح کند.

از دیگر مسائل مطرح‌شده در حوزه نشر پزشکی، ورود مترجمانی است که الزاماً تحصیلات و تخصص مرتبط با موضوع کتاب ندارند. فعالیت برخی ناشران کم‌تجربه نیز بر این مشکل افزوده است.

به گفته فعالان این حوزه، برخی ناشران با تصور اینکه بازار کتاب پزشکی بازاری سودآور است، وارد این عرصه شده‌اند و بدون آنکه اثر را به مترجم واجد صلاحیت بسپارند، اقدام به انتشار کتاب‌های تخصصی کرده‌اند؛ اقدامی که می‌تواند به کاهش کیفیت منابع پزشکی منجر شود.

در مواردی نیز برای افزایش اعتبار ظاهری کتاب، از استادان شناخته‌شده برای نگارش مقدمه استفاده می‌شود، در حالی که این استادان الزاماً کتاب را به طور کامل مطالعه و ارزیابی نکرده‌اند و صرفاً نام آن‌ها روی جلد اثر درج می‌شود. چنین رویه‌ای می‌تواند اعتماد مخاطب به عنوان و اعتبار علمی کتاب را تحت تأثیر قرار دهد.

تکثیر غیرقانونی؛ آسیب دیگری بر پیکره نشر پزشکی

مشکل دیگری که دامان کتاب‌های پزشکی را گرفته، تکثیر غیرقانونی آثار است. کتاب‌های پزشکی به دلیل قیمت نسبتاً زیاد و همچنین تقاضای دانشجویان و گروه‌های تخصصی، در معرض کپی و توزیع غیرمجاز قرار دارند. ضعف در برخورد قضایی و حقوقی با این پدیده، از جمله نگرانی‌های ناشران و صاحبان آثار است. ادامه این روند می‌تواند انگیزه ناشران و مؤلفان برای سرمایه‌گذاری در تولید آثار جدید را کاهش دهد.

فرهاد تیمورزاده، مدیرمسئول انتشارات تیمورزاده، با اشاره به چالش‌های پیش‌روی ناشران در حوزه کتاب، معتقد است؛ یکی از مهم‌ترین مشکلات، تکثیر غیرقانونی کتاب‌ها و انتشار نسخه PDF آثار ناشران در فضای مجازی است؛ موضوعی که به گفته او، با وجود گستردگی، هنوز با برخورد مؤثر و بازدارنده مواجه نشده است.

تیمورزاده، در گفت‌وگو با ایبنا درباره مهم‌ترین چالش‌های موجود در حوزه نشر، اظهار کرد: چالش‌های اصلی را می‌توان در مسئله به‌اصطلاح عامیانه «قاچاق کتاب» و دقیق‌تر «تکثیر غیرقانونی آثار»، به‌ویژه انتشار نسخه PDF کتاب‌های ناشران در فضای مجازی، دانست.

وی ادامه داد: این فایل‌ها به‌راحتی در فضای مجازی منتشر می‌شوند، بدون اینکه پیگرد قانونی مؤثری در قبال آن‌ها صورت بگیرد. به نظر من، پلیس فتا باید در این زمینه جدی‌تر وارد عمل شود.

مدیرمسئول انتشارات تیمورزاده، با انتقاد از ضعف برخوردهای قضایی با انتشار غیرقانونی آثار، گفت: شعار زیاد داده می‌شود و درباره این موضوع حرف زیاد است. اتحادیه هم هر از گاهی اقداماتی انجام می‌دهد، اما چون حمایت کاملی از اتحادیه و اقدامات آن عملی نمی‌شود و از نظر قضایی نیز برخوردها ضعیف است، این معضل همچنان ادامه دارد.

تیمورزاده، بیان کرد: پلیس فتا، باید جدی‌تر وارد عمل شود و قوه قضاییه نیز باید یک شعبه مستقل و آگاه به مسائل حوزه کتاب در نظر بگیرد تا بتوان با این موارد به شکل تخصصی برخورد کرد.

وی که از اعضای هیئت مؤسس انجمن فرهنگی ناشران کتاب علوم پزشکی دانشگاهی است، همچنین گفت: به نظر من، اگر به این موارد توجه شود، مقابله با تکثیر و انتشار غیرقانونی کتاب‌ها شدنی است.

ضرورت تدوین سازوکار جامع

سامان‌دهی نشر پزشکی نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ است؛ از تعریف دقیق معیارهای تألیف و ترجمه و احراز صلاحیت مترجمان گرفته تا ایجاد شبکه‌ای از داوران متخصص، تقویت ویراستاری علمی و تخصصی و تدوین مقررات روشن برای مقابله با تخلفات. همچنین ایجاد سازوکاری مشترک میان نهادهای متولی فرهنگ و سلامت، می‌تواند به تعیین دقیق مسئولیت‌ها و جلوگیری از خلأ نظارتی کمک کند.

نگاهی به صحبت‌های کارشناسان و فعالان این حوزه نشان می‌دهد، نشر پزشکی زمانی می‌تواند نقش واقعی خود را در آموزش دانشجویان و ارتقای سواد سلامت جامعه ایفا کند که کتاب نه صرفاً به‌عنوان یک محصول تجاری، بلکه به‌عنوان یک منبع علمی اثرگذار بر سلامت جامعه مورد توجه قرار گیرد، در این میان ناشران در نقش واسط‌ بین دانشجویان رشته پزشکی و متون علمی، نقش مهم و بی‌بدیلی است که با دقت نظر، وسواس و نگاه حرفه‌ای مدیر یک موسسه انتشارات گره خورده است.