به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، پزشکان و کادر درمان در جریان جنگ تحمیلی، نهتنها در خط مقدم درمان مجروحان، بلکه در کانون پیچیدگیهای روانی و اجتماعی میدان نبرد نیز حضور داشتند. نقش آنان فراتر از ارائه خدمات پزشکی؛ همراهی در لحظات سخت مرگ و زندگی و مشاهده مستقیم تضادهای انسانی در میدان جنگ بود. از این رو، ثبت خاطرات پزشکان جنگ، ابعادی از تاریخ مقاومت را بازمیگرداند که در گزارشهای نظامی یا سیاسی جایگاه چندانی ندارند. روایتهای پزشکان، تاریخِ لمسشده است؛ جایی که درد، امید و اراده در کالبد انسان روایت میشود. اهمیت این کتابشناسی در آن است که با گردآوری این آثار، میتوان به درک عمیقتری از مدیریت بحران در شرایط سخت، روانشناسی جنگ و تبلور ایثار در محیطهای درمانی دست یافت. ثبت این خاطرات، پیشگیری از فراموشی جزئیات حیاتی است که در صورت فقدان، بخشی از حافظه جمعی ملت در مورد انسانیترین ابعاد جنگ از دست خواهد رفت. این گزارش با مروری بر 10 کتاب خاطرات پزشکان در جنگ تحمیلی تلاش میکند تا مسیری برای بازخوانی جامعتر جایگاه کادر درمان در تاریخ دفاع مقدس فراهم شود.
به سوی قاف
مولف/گردآورنده: حمیده طاهری
ناشر: انتشارات ازنو کتاب
سال انتشار: ۱۴۰۳
تعداد صفحات: ۵۱۳ صفحه
به سوی قاف، جلد اول: پزشکان و جراحان یکی از آثار مهم درباره تجربه پزشکان در جنگ است. اهمیت اصلی کتاب در این است که به جای تمرکز بر یک پزشک، مجموعهای از روایتهای پزشکان و جراحانی را که در دوران دفاع مقدس فعالیت کردهاند گرد آورده است. حمیده طاهری این اثر را بر پایه تاریخ شفاهی و گفتوگو با پزشکان تهیه کرده و در جلد نخست، مستقیماً سراغ پزشکان و جراحان رفته است. در میان راویان نامهایی مانند سیاوش صحت، محمدرضا ظفرقندی، عباس ربانی، زرینتاج کیهانیدوست، محمدعلی محققی، اسماعیل جبارزاده، محمدحسین توانا، حسین قدرت، مسعود خاتمی، سعید مرزبان، عباس فروتن، شهرام توفیقی، ایرج فاضل و محمدرضا کلانترمعتمدی دیده میشود.
ارزش کتاب برای پژوهشگر در تنوع تجربههاست؛ پزشکانی که در اورژانسها، بیمارستانهای صحرایی، اتاقهای عمل و مناطق نزدیک خط مقدم کار میکردند، هرکدام تصویری متفاوت از پزشکی جنگ ارائه میکنند. مجموعه «به سوی قاف» در چهار جلد تدوین شده و در مجموع با حدود صد نفر از افراد مرتبط با بهداری جنگ مصاحبه شده است؛ اما جلد اول مشخصاً مربوط به پزشکان و جراحان است.
شرح درد اشتیاق
نویسنده/تدوینگر: راحله صبوری
راوی: دکتر محمدرضا ظفرقندی
ناشر: انتشارات سوره مهر
سال انتشار: ۱۴۰۰/۱۴۰۱
تعداد صفحات: ۳۶۸ صفحه
«شرح درد اشتیاق» از آثار قابل تامل و خاطرات فردی یک پزشک متخصص از دوران جنگ است. کتاب حاصل گفتوگوهای تاریخ شفاهی راحله صبوری با دکتر محمدرضا ظفرقندی است؛ پزشکی که در تیمهای اضطراری جنگ حضور داشت و در مأموریتهای مختلف تا نزدیکی خطوط مقدم رفت. بنا بر معرفی کتاب، مجموع مصاحبهها حدود ۴۰ ساعت بوده و فرآیند مصاحبه، پیادهسازی، تدوین و گردآوری اسناد چند سال طول کشیده است.
اهمیت کتاب در تجربه ظفرقندی از جراحی مجروحان در شرایط دشوار و نزدیک به خط مقدم است. او در جریان یکی از مأموریتهای عملیات والفجر ۴ بر اثر حمله شیمیایی عراق مصدوم شد. همین تجربه شخصی بعدها در مسیر فعالیت علمی او درباره عوارض مصدومان شیمیایی نیز اثرگذار بود.
سرداران سوله:
نویسندگان/راویان: دکتر ابوالقاسم اخلاقی و دکتر ایرج محجوببهروز
تدوین: فاطمه دهقاننیری
ناشر چاپ اول: پالیزان
سال چاپ : ۱۳۹۰
تعداد صفحات: ۳۲۰ صفحه
«سرداران سوله: خاطرات پزشکان از هشت سال دفاع مقدس» یکی از آثار مشخص و مستقیم درباره خاطرات پزشکان در جنگ است؛ نه کتابی کلی درباره بهداری یا مجموعهای درباره همه گروههای درمانی. دو راوی اصلی آن، دکتر ابوالقاسم اخلاقی و دکتر ایرج محجوببهروز، تجربههای خود را از سالهای جنگ بازگو کردهاند و فاطمه دهقاننیری روایتها را تدوین کرده است.
بخش مهمی از ارزش کتاب به تجربه دکتر ایرج محجوب بازمیگردد. او جراح عمومی بود و در بیمارستان شرکت نفت آبادان خدمت میکرد. با شروع جنگ، موقعیت کاری و محل زندگی او باعث شد مستقیماً با پیامدهای جنگ در آبادان و مناطق اطراف روبهرو شود. بنابراین روایت کتاب فقط مربوط به حضور مقطعی یک پزشک در جبهه نیست؛ بلکه تجربه پزشکی است که محیط حرفهای و زندگی روزمرهاش ناگهان به فضای جنگ تبدیل میشود. عنوان «سرداران سوله» به فضای درمانی و بیمارستانی جنگ اشاره دارد و کتاب تصویری از شرایطی ارائه میکند که پزشکان باید در ساختمانها و فضاهایی با امکانات محدود، مجروحان فراوان را درمان میکردند.
نوشدارویی پیش از مرگ سهراب
مولف/گردآورنده: احمد لاجوردی
ناشر: انتشارات نسل روشن
سال انتشار: ۱۳۹۸
تعداد صفحات: ۳۸۲ صفحه
نوشدارویی پیش از مرگ سهراب: خاطرات پزشکان در هشت سال دفاع مقدس» از همان عنوانش مشخص میکند که موضوع اصلی آن پزشکان و تجربه پزشکی در هشت سال دفاع مقدس است. احمد لاجوردی در این اثر به گردآوری و ارائه خاطرات پزشکانی پرداخته که در سالهای جنگ درگیر درمان مجروحان و فعالیتهای پزشکی مرتبط با جبهه بودهاند. اهمیت «نوشدارویی پیش از مرگ سهراب» در چندصدایی بودن آن است. برخلاف کتابهایی که زندگی و خاطرات یک پزشک را دنبال میکنند، در اینجا با مجموعهای از تجربههای پزشکان مواجهیم. به همین دلیل کتاب برای مقایسه روش کار، محیط خدمت، نوع مجروحیتها و مشکلات پزشکی در مناطق مختلف جنگی مفیدتر از یک خاطرات فردی است.عنوان استعاری کتاب نیز به یکی از مسائل اساسی پزشکی جنگ اشاره دارد: بسیاری از مجروحان در شرایطی به مراکز درمانی میرسیدند که زمان، تجهیزات و امکانات محدود بود و تصمیمگیری پزشک میتوانست مستقیماً با مرگ و زندگی بیمار ارتباط داشته باشد
پرسه در دیار غریب!
نویسنده/گردآورنده: احمد لاجوردی
ناشر: بهار کتاب
سال انتشار: ۱۳۸۴
تعداد صفحات: ۴۰۴ صفحه
پرسه در دیار غریب! (خاطرات پزشکان) یکی از آثار قدیمیتر و قابل درنگ در زمینه خاطرات پزشکان جنگ است. این کتاب در سال ۱۳۸۴ توسط انتشارات بهار کتاب منتشر شده و بیش از چهارصد صفحه دارد. عنوان فرعی آن، یعنی «خاطرات پزشکان»، بهروشنی نشان میدهد که موضوع کتاب برخلاف آثار عمومی دفاع مقدس، بر تجربه جامعه پزشکی متمرکز است. اهمیت تاریخی کتاب در زمان انتشار آن نیز قابل توجه است. در دهه ۱۳۸۰ هنوز بخش بزرگی از تجربه پزشکان جنگ در قالب تاریخ شفاهی منتشر نشده بود. بنابراین گردآوری خاطرات پزشکان میتوانست بخشی از تجربههایی را ثبت کند که در روایتهای نظامی معمولاً کمتر دیده میشوند.
پزشک در جنگ فقط یک درمانگر نیست؛ او شاهد مستقیم مجروحیت، مرگ، قطع عضو، سوختگی، آسیبهای ناشی از انفجار و بعدها پیامدهای حملات شیمیایی است. خاطرات پزشکان از این جهت نوعی روایت «از داخل بیمارستان» از جنگ محسوب میشود. این زاویه دید با خاطرات رزمندگان یا فرماندهان تفاوت دارد. برای پژوهش تاریخی، ارزش کتاب در همین تغییر زاویه دید است: به جای اینکه عملیات را صرفاً از منظر نظامی ببینیم، میتوان پرسید بعد از مجروح شدن رزمنده چه اتفاقی افتاد؟ چه کسانی او را درمان کردند؟ پزشکان با چه امکاناتی کار میکردند؟ و تجربه آنان از مرگ و نجات چه بود؟
روایتی از تاریخ پزشکی دفاع مقدس
مولف: دکتر سیدعباس فروتن
ناشر: انتشارات سوره مهر
سال انتشار: ۱۳۹۷
تعداد صفحات: ۵۴۴ صفحه
«روایتی از تاریخ پزشکی دفاع مقدس» از آثاری جامع است که از منظر یک پزشک حاضر در جنگ به تاریخ پزشکی دوران دفاع مقدس نگاه میکند. مولف، دکتر سیدعباس فروتن، پزشک و متخصص فیزیولوژی است و در دوران جنگ حضور مستقیم در فعالیتهای پزشکی داشت. کتاب بر اساس خاطرات و مشاهدات او و مجموعهای از اسناد و روایتهای مرتبط با مجروحان جنگی نوشته شده است.
فروتن در کتاب تنها به خاطرهگویی بسنده نکرده است. او وقایع پزشکی را در بستر تاریخی جنگ قرار میدهد و درباره بیمارستانهای صحرایی، جراحی مجروحان، مصدومان شیمیایی و مشکلات درمانی توضیح میدهد. یکی از ویژگیهای مهم کتاب، اشاره به زندگی و سرگذشت بیش از ۱۲۰ شهید و جانباز است از نظر علمی، این کتاب اهمیت زیادی دارد، زیرا نویسنده تلاش کرده اطلاعات پزشکی مربوط به حوادث و جراحات را حفظ کند. به همین دلیل مخاطب اصلی بخشی از کتاب جامعه پزشکی و دانشجویان پزشکی هستند.
روزی که در اتاق عمل گریستم
مولف: ایرج محجوب
تعداد صفحات: 460 صفحه
سال انتشار: 1398
ناشر: سوره مهر
کتاب «روزی که در اتاق عمل گریستم»، دربرگیرنده خاطرات دکتر ایرج محجوب است. نویسنده در این کتاب با بیانی مستند، به بازگویی خاطرات دوران کودکی، نوجوانی، تحصیل و حضور یک پزشک متعهد در مراکز درمانی مختلف شرکت ملی نفت ایران در خوزستان و بالأخص بیمارستانهای مناطق جنگی برای حفاظت از جان رزمندگان مجروح و ساکنین مناطق درگیر با جنگ تحمیلی پرداخته است. خاطرات مربوط به محاصره آبادان و حضور صاحب خاطره در بیمارستانهای مناطق عملیاتی است.
این کتاب روایت مفصل و بلندی از صبوری و پشتکار یک پزشک پرشور و بااحساس است که طی یک دوره زمانی نزدیک به یک دهه با عزمی راسخ و اراده استوار کوشیده تا پیامرسان از جانگذشتگی و شهامت دوستان و همکارانش در جامعه پزشکی و درمان طی سالهای جنگ تحمیلی بوده و برای تحقق این مهم از هیچ تلاشی فروگذار نکرده است.
جنگ شیمیایی عراق و تجارب پزشکی آن
مولف: سیدعباس فروتن
ناشر: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی تیمورزاده ـ طبیب
سال انتشار: ۱۳۸۲
این اثر از نظر موضوعی با سایر کتابهای فهرست تفاوت دارد، اما همچنان کاملاً در حوزه پزشکان و تجربه پزشکی جنگ قرار میگیرد. موضوع اصلی کتاب، تجربه پزشکی ایران در مواجهه با سلاحهای شیمیایی عراق است. این موضوع بهویژه برای فهم نقش پزشکان در یکی از پیچیدهترین بخشهای جنگ ایران و عراق اهمیت دارد.
دکتر سیدعباس فروتن از پزشکانی بود که در جریان حملات شیمیایی عراق با مسئله درمان مصدومان شیمیایی مواجه شد. بر اساس روایت خود او، در ابتدای حملات گسترده شیمیایی، جامعه پزشکی ایران تجربه قبلی کافی برای درمان چنین بیمارانی نداشت و پزشکان ناچار بودند همزمان با افزایش شمار مصدومان، روشهای تشخیص و درمان را توسعه دهند. بعدها همین تجربهها به شکلگیری دانش پزشکی مربوط به مصدومان شیمیایی در ایران کمک کرد. اهمیت کتاب در این است که جنگ شیمیایی را از منظر سیاسی یا نظامی صرف بررسی نمیکند؛ بلکه سؤال اصلی آن پزشک با مصدوم شیمیایی چه میکند؟ است. علائم بالینی، روشهای تشخیص، درمان و تجربه عملی پزشکان بخشی از این نگاه هستند.
خاطرات سرهنگ پزشک علی انجمشعاع
نویسنده: رامین رامیننژاد
ناشر: کتاب کامیاب، مشهد
سال انتشار: ۱۳۹۵
این کتاب در گروه آثاری قرار میگیرد که تجربه یک پزشک نظامی را در ساختار ارتش و جنگ ثبت میکنند. تفاوت آن با خاطرات پزشکان غیرنظامی این است که شخصیت اصلی آن، سرهنگ پزشک علی انجمشعاع، در فضای پزشکی نظامی فعالیت داشته است. همین مسئله کتاب را برای شناخت تفاوت میان پزشکی نظامی و پزشکی غیرنظامی در دوران جنگ مهم میکند. پزشک نظامی در جنگ با دو وظیفه همزمان مواجه است: از یک طرف مسئولیت حرفهای درمان بیمار و مجروح را دارد و از طرف دیگر در ساختار نظامی فعالیت میکند. بنابراین خاطرات چنین پزشکی میتواند اطلاعاتی درباره سازماندهی خدمات پزشکی ارتش، انتقال مجروحان، رابطه مراکز درمانی با یگانها و نحوه اداره خدمات پزشکی در شرایط جنگی ارائه دهد.
این کتاب در کتابشناسی تخصصی پزشکی جنگ ایران و عراق با مشخصات «خاطرات سرهنگ پزشک علی انجمشعاع»، رامین رامیننژاد، مشهد: کتاب کامیاب، ۱۳۹۵ ثبت شده است.
جراحی در خاکریز
مولف کرامت یوسفی
تعداد صفحات: 104 صفحه
سال انتشار 1393
ناشر: سوره مهر
«جراحی در خاکریز» حاصل مصاحبههای متوالی با راوی آن است و به دلیل در برگرفتن خاطرات او و تطابق آنها با رویدادهای دوران جنگ، میتوان آن را در حوزه تاریخ شفاهی جای داد. «جراحی در خاکریز» در واقع گزیده خاطرات دکتر کرامت یوسفی، جراح ترمیمی کرمانی است که از اولین روزهای جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به صورت پزشک داوطلب در جبهههای جنگ حضور یافته بود.عنوان کتاب نیز برگرفته از یکی از خاطرات اوست که بنا بر روایت دکتر یوسفی در طول حضور وی در بیمارستان زیرزمینی جبهه، گاهی در حین عمل جراحی، خاک روی بدن مجروح زیر عمل میریخت و همین موضوع روند جراحی را دشوارتر میکرد.
نظر شما