سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - یوسف ملایی: «نوروز دریا» درک، دانش و دانایی است؛ یک درک عمیق از اقلیم، اتمسفر و جغرافیا؛ نمادی از فرهنگ عامه، میراثفرهنگی و اصالت یک سرزمین است. جشنی که صرفا یک جشن و تن به دریا زدن نیست. یک راز است. کُهن آیینی ماندگار و یک سرآغاز برای زندگی که به نام هرمزگان سند زده شده است. یک رسم که در دامان خلیجفارس نیله پوش، زاده و جاودان شده است. باور و اندیشهای الهی و انگیزشی برای مانایی و پایایی است.
«بهار دریا» دَلُنکی (دروازهای) از دانایی به دیارهای دوردست در زنگبار آفریقا، در بمبئی هندوستان، اروپا و آنسوی مرزهای آبی است. این روز فرخنده، قطعا دانشی خلاقانه و یکی از اسناد عملیاتی ساکنان شمال خلیجفارس برای پیشگامی و ابداع فنون و مهارت دریانوردی و سفرهای دریایی در دنیا میباشد.
آغاز آرامش آبها، روزی برای جشن زمان
ایرانیان، همواره مردمانی مبتکر، کوشا و کارآفرین بودهاند و هر آغاز و پایانی را جشن میگرفتند و محترم میشمردند. از دیرباز نیز بر اساس محاسبات دقیق، یکی از روزهای « تیر یا مرداد ماه» هر سال را به نام «نوروز دریا» باشکوه به شادی مینشستند و این روز را که آغاز آرامش آبها، بهار دریا و وزش بادهای موسمی است را شروع دریانوردی میدانستند و با شاخه درختان نخل، تن به دریا میزدند و پس از شکر و سپاس به درگاه خداوند که دریا را برای آنها آفریده و آن را رام و مُسخّر آنان ساخته است، گل و گیاه و میوهها را به نذر فرشته آب و دریا به پیشگاه خداوند هدیه میکردند و به آبهای بیکران دریای پارس که به اعتقاد ایرانیان شامل دریای سرخ، دریای فارس، دریای مکران، دریای هند و دریای چین میشد، میریختند و به شادی میپرداختند. پس از یک روز شادمانی به بنادر و جزایر و سواحل محل سکونت خود باز میگشتند و از فردای آن روز با امید فراوان به عنایت خداوند، سفرهای دور و دراز دریایی خود را آغاز میکردند. بدین منظور، برای واکاوی این روز زیبا، به سراغ پژوهشگران و مولفان فرهنگ عامه هرمزگان رفتیم و با آنها به گفتوگو نشستیم.
بنیامین انصاری نسب، مولف آثار پژوهشی مانند انسانشناسی آیینهای دریایی؛ چکاندن دیریا در چشم، درآمدی بر انسان شناسی فرهنگی هرمزگان؛ در جستجوی شهر: جستاری در هویت شهری بندرعباس معاصر؛ مطبوعات، منصفی، کازابلانکا: (مجموعه مقالات) و کتاب عصر مجازی؛ تأملی بر کارکردها و رویکردهای جامعهی مجازی اثر مشترک با سید رضا هاشمی زاده؛ از نوروز دریا در گذر تاریخ با ما سخن گفت.
چهار تقویمی که در هرمزگان کاربرد دارد
وی گفت: در سواحل و بنادر خلیجفارس بین دریانوردان باسابقه و کشتکاران آفتابسوخته و دریاورزان کارکشته، علاوه بر تقویم عادی که در تمام کشور مورد استفاده قرار میگیرد، تقویمهای زراعی، دریایی و سهیلی نیز معمول است که سابقه آنها به زمانهای دور برمیگردد. معمولاً ضوابط، مقررات و خصوصیات این تقویمها، سینهبهسینه از ناخدایان باتجربه و قدیمی، به دریانوردان و کشاورزان جوانتر و تازهکار منتقلشده و میشود. بنابراین در هرمزگان چهار تقویم کاربردی داریم که در نوع خود قابل ملاحظه است.
وی ادامه داد: جالب است بدانید بر اساس چهار تقویم، مردمان هرمزگان نیز چهار عید و جشن بزرگ را نیز تجربه میکند. حسین نوربخش، در کتاب ایرانیان دریانورد، پیشگام و نوآور در دریاها، آورده است: «درگذشته، اهالی با توجه به تقویمهای مذکور و حسابهای سهگانه، به کشت و زرع، ماهیگیری و سفرهای دریایی میپرداختند و برای هریک از زمانها یکی از حروف الفبا در نظر گرفتهشده است» و در صفحه اول تقویم درباره آنها چنین آمده است: حرف «ب» نشانه نوروز بحری (دریایی) است که وقت سفرهای دریایی را با آن تنظیم کنند و حرف «ز» نشانه نوروز زراعی است که کشاورزان حساب کشت و کار خود را بر اساس آن معلوم سازند و حرف «س» نشانه نوروز سهیلی است که حساب بادها و بارانهای موسمی، بر آن نهادهاند.
مبدع تقویم دریایی که بود؟
این پژوهشگر ادامه داد: حسین وحیدی خنجی، صاحب تقویم وحیدی و دریانوردان بنادرکُنگ و لنگه، معتقد است: «حساب نوروز دریایی بیشتر بین دریانوردان خلیجفارس و دریای عمان، معمول و مرسوم بوده است. اولین روز نوروز دریایی مصادف با روز اوّل ماه اوت میلادی و روز دهم مردادماه و آخرین روز آن برابر با سیویکم ژوئن و نهم مردادماه است». دریانوردان باهوش ایرانی در زمانهای بسیار دور، برای مسافرت در دریاها و اقیانوسها یک نوع تقویم دریایی ابداع کردهاند که نوآوریهای بسیار جالب و منحصربهفرد دریانوردان کشور ما محسوب میشود. این دریانوردان برای آغاز سفرهای دریایی خود که غالباً بیش از ۹ ماه از سال به طول میانجامید، از «تقویم دریایی» یا «حساب نوروز دریایی» استفاده میکردند و بیشتر مواقع، مسافرت خود را از روز اوّل نوروز دریایی که دریا آرامتر از مواقع دیگر است و یا از این روز به بعد رفتهرفته روی به آرامش میگذارد، قرار میدادند و با استفاده از زمانهای دقیق تقویم دریایی، مسافرت مطمئن و امیدبخشی را شروع میکردند.
نوروز دریا در کجا رایج است؟
انصاری نسب گفت: نوروز دریایی هنوز در بین دریانوردان خلیجفارس، دریای سرخ، دریای عمان و حتی بنادر هند و پاکستان متداول و رایج است. نوروز دریایی دارای ۳۶۵ روز و سه فصل ۱۰۰ روزه و یک فصل ۶۵ روزه است و اولین روز این تقویم و نوروز آن بنا به نوشته اسماعیل رائین، از نهم مردادماه و اعتقاد اهالی لنگه و کنگ و برابر تقویم وحیدی، از دهم مردادماه آغاز میشود.
وی گفت: صد روز اوّل نوروز دریایی از نهم یا دهم مردادماه شروعشده و به هفدهم یا هجدهم آبانماه خاتمه مییابد. این صد روز برای دریانوردان و دریا ورزان و همهکسانی که با دریا سروکار دارند، در حکم بهار بوده و به بهار دریا معروف است. چراکه در این ایام، دریا ۶۵ روز پرآشوب را پشت سر گذارده است و روی به آرامش و سکون دارد. بهاصطلاح دریانوردان خلیجفارس، دریا «خواهر» است یعنی مهربان و بامحبت شده و برای کشتیهای بادبانی فصل مناسبی برای آغاز مسافرت در خلیجفارس، دریای سرخ، دریای عمان و حتی آفریقا و چین بوده است.
پیشینه نوروز دریایی
این پژوهشگر ادامه داد: نوربخش در اثر ارزشمند خود همچنین ثبت کرده است که نوروز دریایی در حقیقت یک نوع حساب و یا یک نوع تقویم دقیق دریایی است که پدران باهوش ما از همان روزهایی که جشن نوروز را برگزار میکردند، برای مسافرت بر روی دریاها آن را ابداع کردند و بهطورقطع، این حساب نوروز دریایی که سابقهای به بلندای تاریخ کشورمان دارد، مخصوص ایرانیان است و در حال حاضر نیز دریانوردان قدیمی کموبیش با حساب و یا تقویم نوروز دریایی آشنایی دارند و سفرهای دریایی خود را بر اساس آن آغاز میکنند. همچنین، دریانوردان در بنادر هند و پاکستان در روز اول سال دریایی، نارگیل و موز به دریا میریزند و بهاینترتیب، آغاز سال دریایی را جشن میگیرند و آرزو میکنند که سالی آرام و خوب در پیش داشته باشند.
وی افزود: از آغاز نوروز دریایی، بهطور محسوس طغیان آب دریاها کمتر میشود و از شدت بادها نیز کاسته میشود. دریانوردان باتجربه و قدیمی خلیجفارس، از روی حساب نوروز دریایی، هنگام آرامش دریا و یا موقع وزیدن بادهای شدید و بارانهای موسمی را پیشبینی کرده و با توجه به زمان وزش باد و توفان و بارندگی، وقت مناسب را انتخاب و مسافرت دریایی خود را آغاز میکردند.
ریشه نوروز دریایی در کتب
این نویسنده ادامه داد: اسماعیل رائین در کتاب دریانوردی ایرانیان، جلد اوّل و دوّم، درباره اساس و ریشه نوروز دریایی مینویسد: «دانش نجوم و ستارهشناسی یکی از فنون موردنیاز دریانوردان باستان بوده است. نمیدانیم که دریانوردان، تقویم مخصوص دریایی مدون داشتهاند یا نه؟ امّا اکنون دریانوردان خلیجفارس تقویم محلی مخصوص دارند که آغاز آن روز نهم مرداد (۳۱ ژوئیه) هرسال است. به کار بردن کلمه نوروز در این تقویم، ما را بر آن میدارد تا بگوییم: از روزگارانی که نوروز در ایران متداول شده، نوروز دریایی نیز در بین ناو رانان و ناخدایان معمول گشته است»
انصاری نسب گفت: اسماعیل رائین، همچنین درباره تعیین روز نهم مرداد بهعنوان روز اوّل نوروز دریایی، مینویسد: «طی تحقیقاتی که در بنادر جنوب به عمل آمد، بدین نکته واقف شدیم که روز آغاز نوروز دریا، درست همزمان با روز پایان یافتن توفانهای بسیار شدید شصتروزه (۱۱ خرداد تا ۹ مرداد) است که طی سه قرن اخیر که انگلیسیها در هند مستقر بودند، آن را «جون جولای» نامیدهاند. چنین به نظر میرسد که پس از فرونشستن توفانهای شصتروزه و آغاز کار دریا و شروع سال نو قرار دادهاند و دریانوردان ایرانی آن را «نوروز» یعنی روز آغاز فصل زندگی دریایی و حرکت بر آبهای ژرفدریاهای نقاط مختلف دانستهاند».
اعراب، حساب دریا را از پارسیان گرفتهاند
وی یادآور شد: محمدعلیخان بندرعباسی، معروف به سدیدالسلطنه کبابی، در کتاب صید مروارید (المناص فی احوال الغوص و الغواص)، نیز نوروز دریایی را به ایرانیان نسبت میدهد و معتقد است که اعراب، حساب دریا را از پارسیان گرفتهاند. او مینویسد: «دریانوردان تازی حساب دریا را هم از پارسیان مأخوذ داشته و اوّل سال خود نوروز دریا را در اوّل فروردینماه قدیم گذاشتهاند. حال که سنوات قمری به 1344 رسیده است، اوّل فروردینماه قدیمی، هجدهم برج اسد و بیست و سوّم مرداد جلالی، روز دهم اوت فرنگی و ابتدای نوروز دریا بوده است»
«نیروز» چه ارتباطی با نوروز دریا دارد؟
این مولف ادامه داد: در ارتباط با کلمه «نیروز» که ابنماجد احمد ابن ماجد، شیخ شهابالدین در کتاب «الفوائد»، فی اصول علم البحر و القواعد: آیینهای دریانوردی کهن در اقیانوس هند و خلیجفارس، ترجمه احمد اقتداری، خود بهکاربرده است، مینویسد: «نیروز کلمه فارسی است، یعنی نوروز و توضیح نویسنده نیز مبین آن است که نیروز، اولین روز تقویم دریایی است. یعنی اولین روز آغاز حرکت و فعالیت دریایی در موسم مناسب و اولین روز سال دریایی. امروز هم نزد دریانوردان خلیجفارس، آن را (نوروز دریا) میگویند و بنا بر تحقیق مرحوم محمدعلیخان سدیدالسلطنه کبابی بندرعباسی مینابی، در اواسط تابستان آغاز (نوروز) بوده است».
فصلهای چهارگانه نوروز دریایی
انصاری نسب گفت: حسین نوربخش در کتاب بندرلنگه در ساحل خلیجفارس، دریانوردان و کشاورزان، نوروزهای سهگانه دریایی، کشاورزی و سهیلی را به چهارفصل شامل سه فصل یکصد روزه و یکفصل شصتوپنج روزه تقسیم میکند. فصلهای صدروزه نیز خود به ده قسمت دهروزه، تقسیم میشوند و بدین ترتیب مشخص میگردند:
۱- ده روز اوّل: روز اوّل تا دهم هرماه به ترتیب «یک در ده»، «دو در ده»، «سه در ده»، «چهاردر ده»، تا «نه در ده» و بالاخره روز دهم «دهی» یا بهاصطلاح محلی بندر کنگ «غلگ دهی» (GHALG DAHY) نامیده میشود.
۲- نیم در دهی: پنج روز از ده روز مذکور را «نیم در دهی» و در نیمه دهروزهای بعدی، نیم در بیستی، نیم در سی و الیآخر… میگویند.
۳- ده روز دوّم: برای شمارش ده روز دوّم به ترتیب یک در بیست، دو در بیست، سه در بیستتا نه در بیست و بالاخره «سی» یا «غلگ سی» گفته میشود.
۴- روزهای بعدی: این شمارهها تا نود و نهمین روز از یکصد روز اوّل یعنی «نود در نودونه» ادامهدارند و بالاخره به «صد» میرسند. صد روز دوّم و سوّم و شصتوپنج روز آخر نیز به همین ترتیب شمارش میشود تا سال به پایان برسد
روایتی دیگر از نوروز دریایی
وی بیان کرد: اسماعیل رائین نیز، همهجا نوروز دریایی را ۳۶۰ روز و اولین روز آن را ۹ مرداد اعلام کرده است و درباره خصوصیات این تقویم مینویسد: «در بنادر دَیر، طاهری (سیراف)، بُستانه، کُنگ و لنگه که سابقه ساکنان آن در کار دریانوردی، کشتیسازی و مسافرت به دریاها از سایر بنادر بیشتر است، سال دریایی را سیصد و شصت روز حساب میکنند. آنان سال را به سه صد روز و یک شصت روز تقسیم میکنند».
صد روز اوّل: از نهم مرداد آغازشده و به هفدهم آبان خاتمه مییابد. این صد روز برای دریانوردان در حکم (بهار دریا) و فصل آغاز مسافرت به اقیانوس هند، بحر احمر، سواحل آفریقا و حتی تا سواحل چین است.
صد روز دوّم: از هجدهم آبان آغازشده و در بیست و هفتم بهمنماه پایان میپذیرد. سواحل شمالی خلیجفارس و حتی نزدیک به ثلث عرض خلیج در این منطقه که عمق ۹۰ متری در آن واقعشده، دستخوش انقلابات جوی میشود، ولی باوجوداین، دریانوردان ایرانی خلیجفارس با شجاعت و شهامت فراوان در این فصل نیز به دریا میروند.
صد روز سوّم: در صد روز سوّم که از بیست و هشتم بهمن آغاز میشود و در چهارم خرداد خاتمه میپذیرد، چند انقلاب هوا و توفان دریایی روی میدهد و دریانوردان در این فصل، از رفتن به دریا پرهیز میکنند.
شصت روز آخر: در شصت روز آخر سال که از پنجم خرداد آغاز و به سوّم مرداد خاتمه مییابد، خلیجفارس و بحر عمان با انقلابات شدید دریایی اقیانوس هند مصادف است، رفتن به دریا بهکلی ممنوع بوده و ناخدایان و صاحبان کشتیها با کشیدن سفاین خود به خشکی، به تعمیر کشتی و استراحت میپردازند».
همچنین احمدنـور دریایـی محقق و مولف کتاب«مراسـم آیینـی و فولکلـور مـردم کُنـگ» و پژوهشگر فرهنگ عامه هرمزگان، نیز در خصوص عید سال نو دریایی به خبرنگار ایبنا گفت: مجاوران دریا و ساکنان ساحل، همانند امواج دریا، پویا هستند و با ایستایی میانهای ندارند. این بستگی و وابستگی با دریا را میتوان در کُنگیها به وضوح مشاهده کرد. آنها نمایی انسانی از دریا و دریا در خویش نمودی از آنان است. آنها هرچه دارند را از دریا ستانده و دریا هر آنچه را دارد، صادقانه به آنها پیشکش مینماید. به سبب این دادودهش و پیوند و پیوستگی، مردمان شکیبای بندر باستانی کُنگ؛ رسمی به یادگار مانده از نیاکان، به نام سال نو دریایی را به طور غیر رسمی جشن میگیرند و در یکی از روزهای فصل تابستان به دریا میروند. اما نوروز دریا در این شهر، به طور رسمی برگزار نشده است زیرا در مبداء و شروع سال نو اختلاف نظر وجود دارد. برخی، ۲۹ تیر، عدهای دیگر اول مرداد و بعضی نیز ۲مرداد را شروع سال نو دریا میدانند.
وی بیان کرد: سالها پیش نیز در روز نوروز دریا، مردان پیش از رفتن به دریا، مقداری پیش (برگ درخت خرما) را بر روی در منازل خود نصب میکردند. بُز، گاو، گوسفند، شتر و... خود را به دریا میبردند. آنها در ساحل به یکدیگر رنگ میپاشیدند، شاخ حیوانات را رنگ میزدند، بچهها ساعتها در دریا به شنا کردن و بازیهای گروهی میپرداختند. زنان نیز دسته جمعی بعد از غروب آفتاب به دریا میرفتند.
باور کُنگیها درباره نوروز دریا
این پژوهشگر بیان کرد: حتی در گذشته مردمانی از روستاهایِ دورتر از ساحل، مانند گزیر، نیز برای به دریا رفتن به بندرکُنگ میآمدند. مردمانی که عید سال نو تن به دریا میزدند، اعتقاد دارند که در این روز، آب دریا شفا دهنده و پاک کننده است و از این طریق رنج و بلا و مصیبت تا یک سال دیگر از تن و بدنشان دور میشود. هرچند برخی از افراد چنین عملی را متعلق به آیینهای هندو دانسته و مردم را از این کار منع میکردند.
باور سَلخیها درباره نوروز دریا
دریایـی بیان کرد: از جمله توتمهای ساحل نشینان در این مراسم، توتم تطهیر با آب دریا است. انجام عمل غسل و تطهیر در همه ادیان، جایگاه ویژهای دارد. آیین شستشوی مقدس در کیش الهه گان بزرگ باروری و برزیگری صورت میگرفته است. باور مردم سَلخ بر این است که تطهیر و فرو کردن کامل بدن در آب باعث دفع شر، وفور نعمت و خیر و برکت در رزق و روزی افراد خواهد شد. در جزیره قشم و روستای سَلخ به دلیل اینکه از اوایل دهه ۸۰ شمسی صیادان روستای سلخ قشم دوباره این سنت را احیاء کرده و در برگزاری این مراسم مشارکت داشتهاند به آن به اشتباه، نوروز صیاد گفتهاند. در صورتی که در هیچ کدام از منابع تاریخی و پژوهشی این اصطلاح نیامده و همه جا نوروز دریا، نوروز اهل البحر و سال نو دریایی آمده است. این نوروز بر اساس تقویم دریای کهن تنظیم شده که امروزه علی رغم استفاده از وسایل و ادوات مدرن دریایی در میان دریانوردان و صیادان همچنان مورد استفاده قرار میگیرد.
تقویم دریایی و ویژگیهای خاص آن
وی در خصوص ویژگیهای تقویم دریایی نیز چنین گفت: تقویم دریایی، دارای ۳۶۵ روز و چهار فصل به نامهای شهریما، زمستون، جوا و گرما است. سه فصل اول آن صد روز و فصل پایانی آن شصت و پنج روز است. هر کدام از فصلها به مقیاس زمانی ده روز(دهه) تقسیم میشود. یعنی؛ دهی، بیستی، سی یی، چهلی، پنجاهی، شصتی، هفتادی، هشتادی، نودی و صدی، فصل پایانی سال که شصت و پنج روز بود پس از سپری کردن شصتی، پنج روز پایانی را نیم در هفتادی مینامند.
در تقویم دریایی از اصطلاحات خاصی استفاده میشود. در این مبحث به سه اصطلاح: دشر، نیم دَر و غلق، میپردازیم.
دَر(Dar) به معنای آغاز شدن؛ ورود به هر دهه را دَر میگویند و شمارش روزهای آن به این صورت است: مثلاً، به روزهای اوّل: یک در ده، هفتم: هفت در ده، هجدهم: هشت در بیست، سی و دوم: دو در چهل، نود و نهم: نه۹ در صد میگویند.
نیم در؛ به روزهای ۵، ۱۵، ۲۵، ۳۵، ۴۵ و ... وسط هر دهه، نیم در میگویند. مثلاً روز چهل و پنجم را نیم در پنجاه میگویند.
غلق(Ghalq) به معنی بسته شدن؛ به روز پایانی هر دهه گفته میشود. مثلاً روز دهم: غلق دهی، روز بیستم: غلق بیستی، روز سیام: غلق سیی و .... بود.
اهمیت مبدا و شروع سال نو دریایی
وی همچنین گفت: آنچه از پیشینه مردمان دریاپیشه بنادر و جزایر خلیج فارس به چشم میخورد این است که همزیستی با دریا و طبیعت، از آنها انسانهای سخت کوش و پرتحرک ساخته که تجارب خود را سینه به سینه حفظ کردهاند. شیوه صید و صیادی و روش دریانوردی این افراد برای رفتن به سواحل دور حاکی از این مسئله است که آنها برای رسیدن به مقصد حتماً میبایست شرایط جوی و آب و هوایی هر منطقه را مد نظر قرار دهند که این مسائل خود نقش تقویم دریای قدیم را برای ما پررنگ میکند. از این سبب شروع و مبداء این گاهشماری که معروف به نوروز دریاست و این سال نو را با آداب و سنن خاص جشن میگیرند، از اهمیت ویژهای برخوردار است. همچنین شروع و مبداء سال نو دریا بسیار مهم است چون وقایع و اتفاقات آن به هم میریزد، یعنی محاسبات در مورد دهی، بیستی و... را که تقسیمبندی ده روزه این تقویم بوده صورت نمیپذیرد.
وی گفت: افرادی همچون شهاب الدین احمد بن ماجد جلفاری، محمدعلی خان سدیدالسلطنه، ذبیح الله بهروز، اسماعیل رائین، احمد اقتداری، حسین نوربخش و ... در آثار و کتابهای خود اشاراتی هرچند مختصر و گاهاً همراه با تناقض به نوروز و تقویم دریایی داشتهاند.
به گزارش ایبنا، آیین «نوروز دریا» در حال حاضر، هر ساله مانند عید نوروز با زدن گِلَکِ سُرخ به درب خانهها، کُنده درختان و بر پیشانی حیوانات، با اجرای مراسم سنتی شوشی و رزیف، در روستای سَلَخ جزیره قشم با شکوه و استقبال گردشگران و مردم محلی برگزار میشود. قابل ذکر است، به رسم سنت کهن و طبق محاسبات، امسال شروع سال نو دریایی ۲۵ تیرماه ۱۴۰۵ بوده است.
نظر شما