سرویس کودک و نوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سایه برین: ادبیات کودک و نوجوان، برای نزدیک کردن مفاهیم دینی به ذهن و جهان کودکان، راهی متفاوت از ادبیات بزرگسال در پیش میگیرد. در این ادبیات، مفاهیمی مانند زیارت، امام، حرم و شهادت، کمتر با زبان مستقیم و خطابهای روایت میشوند و بیشتر از مسیر تصویر، خیال، بازی، طبیعت و تجربههای آشنای کودک به مخاطب میرسند. شاید به همین دلیل است که در شعرهای کودکانه درباره امام رضا(ع)، «آهو»، «کبوتر»، «گنبد طلایی»، «حرم» و «سفر» بارها تکرار میشوند.
در میان شاعران کودک و نوجوان ایران، چهرههای مختلفی به موضوع امام رضا(ع) پرداختهاند؛ برخی در قالب شعرهای مستقل و برخی در مجموعههای شعر رضوی. یکی از مهمترین نمونهها، مجموعه «مهمان خراسان» است که با اهتمام سعید بیابانکی و همکاری ۱۰ شاعر کودک و نوجوان منتشر شده و شعرهایی درباره امام رضا(ع) را در خود جای داده است. در میان شاعران این مجموعه نامهایی مانند افسانه شعباننژاد، اسدالله شعبانی، جعفر ابراهیمی، مریم اسلامی، کمال شفیعی، محمدکاظم مزینانی، بابک نیکطلب، حمید هنرجو، منیره هاشمی و غلامرضا بکتاش دیده میشود. این کتاب را انتشارات بهنشر منتشر کرده است.
در کنار این مجموعه، شاعرانی مانند سیداحمد میرزاده نیز آثار مستقلی درباره امام رضا(ع) برای کودکان منتشر کردهاند. در ادامه نگاهی داریم به هشت شاعر که در شعر کودک و نوجوان، سهمی در شکل دادن به تصویر ادبی امام رضا(ع) برای نسل کمسنوسال داشتهاند.
افسانه شعباننژاد؛ امام رضا(ع) از نگاه یک بچهآهو
افسانه شعباننژاد یکی از شناختهشدهترین شاعران ادبیات کودک و نوجوان است که در شعرهای رضوی خود نیز به زبان و تخیل کودک وفادار مانده است. یکی از شعرهای مشهور او با مطلع «کاش من یک بچهآهو میشدم» شناخته میشود؛ شعری که با استفاده از داستان معروف ضمانت آهو، امام رضا(ع) را از دریچه نگاه یک کودک تصویر میکند.
در این شعر، کودک خود را جای بچهآهو میگذارد و آرزو میکند امام رضا(ع) را ببیند و با او دوست شود. همین جابهجایی زاویه دید باعث میشود مفهوم «ضامن آهو» برای کودک نه به شکل یک روایت تاریخی، بلکه به شکل تجربهای عاطفی و خیالانگیز قابل لمس شود.
شعباننژاد همچنین از شاعران مجموعه «مهمان خراسان» است؛ بنابراین شعر رضوی او تنها به یک تجربه منفرد محدود نمیشود و در جریان شعر کودکانهای قرار میگیرد که تلاش کرده است شخصیت و سیره امام رضا(ع) را با زبان کودکان روایت کند.
شکوه قاسمنیا؛ گنبدی که در شعر کودک میدرخشد
شکوه قاسمنیا از نامهای باسابقه ادبیات کودک و نوجوان ایران است. او فعالیت ادبی خود برای کودکان را از دهه ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ آغاز کرده و طی سالها آثار متعددی در حوزه شعر و ترانه کودک منتشر کرده است.
در میان آثار او، شعر معروف «گنبد زرد رضا» جایگاه ویژهای دارد. تصویر اصلی شعر، گنبد طلایی حرم امام رضا(ع) است؛ تصویری که برای کودک هم آشناست و هم امکان تبدیل شدن به یک تصویر شاعرانه را دارد. در این شعر، حرم با نور، طلا، گل و گلاب پیوند میخورد و امام رضا(ع) از خلال همین تصاویر به جهان کودک وارد میشود.
قاسمنیا از شاعرانی است که در شعرهای مذهبی خود، به جای استفاده از زبان سنگین و مفاهیم انتزاعی، از عناصر ساده و ملموس استفاده میکند؛ روشی که باعث شده شعر رضوی او برای خردسالان نیز قابل فهم و بهیادماندنی باشد.
سیداحمد میرزاده؛ سه کتاب با محور امام رضا(ع)
اگر بخواهیم از میان شاعران کودک و نوجوان، نمونهای را پیدا کنیم که حضور پررنگتری در شعر رضوی داشته باشد، سیداحمد میرزاده یکی از مهمترین گزینههاست.
میرزاده چند اثر شعر با محور امام رضا(ع) منتشر کرده است؛ از جمله «کبوترها و آهوها»، «با کبوترهای گنبد» و «فرشتههای مجروح» که توسط انتشارات بهنشر منتشر شدهاند.
کتاب «کبوترها و آهوها» در مجموعه «امام رضا(ع) و بچهها» قرار دارد و بهطور مشخص برای مخاطب کودک طراحی شده است. نسخههای منتشرشده این کتاب ۳۲ صفحه دارند و بهنشر ناشر آن است.
در این آثار، عناصر آشنای حرم رضوی ــ از کبوترها و آهوها تا گنبد و زائر ــ به عناصر اصلی شعر تبدیل میشوند. میرزاده در «فرشتههای مجروح» نیز سراغ یکی از تلخترین اتفاقات تاریخ معاصر حرم رضوی رفته است؛ حادثه بمبگذاری سال ۱۳۷۳ که به شهادت تعدادی از زائران امام رضا(ع) انجامید. این اثر، منظومهای نسبتاً بلند برای مخاطب کودک و نوجوان است.
به این ترتیب، کارنامه رضوی میرزاده از شعرهای لطیف و کودکانه درباره کبوتر و آهو تا روایت یک واقعه تلخ تاریخی گسترده شده است.
اسدالله شعبانی؛ شاعر کودکی که به خراسان رسید
اسدالله شعبانی از شاعران و نویسندگان شناختهشده شعر کودک و نوجوان است. او سالها در حوزه ادبیات کودک فعالیت داشته و سابقه همکاری با کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را نیز در کارنامه خود دارد. از آثار او میتوان به «خرمن شعر خردسالان»، «پولک ماه»، «دختر باغ آرزو» و مجموعههای مختلف شعر کودک اشاره کرد.
شعبانی یکی از شاعران حاضر در مجموعه «مهمان خراسان» است؛ کتابی که بهطور ویژه برای آشنایی کودکان و نوجوانان با شخصیت و سیره امام رضا(ع) تهیه شده است.
حضور او در چنین مجموعهای اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا زبان شعبانی در شعر کودک معمولاً بر موسیقی کلام، تصویرهای ساده و ارتباط مستقیم با دنیای کودک تکیه دارد. بنابراین موضوع رضوی در شعر او نیز در قالبی قرار میگیرد که برای مخاطب کودک قابل دریافت و همذاتپنداری است.
جعفر ابراهیمی؛ روایت رضوی با زبان شعر کودک
جعفر ابراهیمی، معروف به «شاهد»، از شاعران باسابقه ادبیات کودک و نوجوان ایران است که سالها در این حوزه فعالیت کرده است. او نیز در مجموعه «مهمان خراسان» حضور دارد؛ مجموعهای که شعرهای رضوی ۱۰ شاعر کودک و نوجوان را گردآوری کرده است.
اهمیت حضور ابراهیمی در این مجموعه را باید در سابقه طولانی او در سرودن برای کودکان جستوجو کرد. وقتی موضوعی مذهبی مانند زندگی و شخصیت امام رضا(ع) به شعر کودک وارد میشود، یکی از مهمترین چالشها این است که شاعر بتواند میان آموزش، عاطفه و تخیل تعادل برقرار کند؛ مسئلهای که اساساً از دغدغههای اصلی شعر کودک است.
در مورد «مهمان خراسان» نیز بهتر است از نسبت دادن عنوان مستقلی به ابراهیمی خودداری کنیم و حضور او را همانطور که منابع کتابشناختی ثبت کردهاند، به عنوان یکی از شاعران این مجموعه معرفی کنیم.
مریم اسلامی؛ پیوند شعر کودک با ادبیات رضوی
مریم اسلامی متولد ۱۳۵۵ در نیشابور و دانشآموخته کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی است. او فعالیت حرفهای خود را در شعر از دوران دانشگاه آغاز کرد و در حوزه شعر کودک و نوجوان ادامه داد. اسلامی همچنین در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و حوزه آفرینشهای ادبی فعالیت داشته و در چند دوره جشنواره شعر فجر در بخش کودک و نوجوان برگزیده شده است.
او نیز یکی از شاعران «مهمان خراسان» است. حضور شاعری با سابقه فعالیت در شعر کودک در این مجموعه، به این معناست که موضوع امام رضا(ع) در بستری از ادبیات تخصصی کودک و نه صرفاً شعر مناسبتی، روایت شده است.
این نکته درباره شعر رضوی اهمیت دارد؛ چراکه برای کودک، صرفاً قرار دادن نام امام در یک شعر کافی نیست. شعر باید بتواند تجربهای عاطفی و تصویری ایجاد کند تا شخصیت مذهبی برای مخاطب کودک از حالت یک مفهوم دور و انتزاعی خارج شود.
محمدکاظم مزینانی؛ از ادبیات کودک تا شعر رضوی
محمدکاظم مزینانی نیز از نویسندگان و شاعران حوزه کودک و نوجوان است که نامش در میان شاعران مجموعه «مهمان خراسان» آمده است. این مجموعه در واقع یکی از نمونههای مهم گردآوری شعر رضوی برای مخاطب کودک و نوجوان به شمار میرود و مزینانی نیز یکی از شاعران حاضر در آن است.
در معرفی آثار رضوی مزینانی، دقیقترین شکل استناد این است که به شعر او در همین مجموعه اشاره کنیم و عنوان مستقلی را بدون منبع معتبر به او نسبت ندهیم. «مهمان خراسان» با گردآوری سعید بیابانکی تلاش کرده مجموعهای از صداهای متفاوت شاعران کودک و نوجوان را کنار هم قرار دهد؛ به همین دلیل شعرهای آن از نظر لحن و تصویرسازی نیز یکدست نیستند و هر شاعر از زاویه خود به امام رضا(ع) نزدیک شده است.
کمال شفیعی؛ یکی دیگر از صداهای «مهمان خراسان»
کمال شفیعی نیز از شاعران حاضر در مجموعه «مهمان خراسان» است. نام او در کنار افسانه شعباننژاد، اسدالله شعبانی، مریم اسلامی، جعفر ابراهیمی و محمدکاظم مزینانی در فهرست شاعران این کتاب آمده است.
قرار گرفتن شفیعی در چنین مجموعهای نشان میدهد که شعر رضوی کودک در سالهای اخیر تنها به چند شاعر شناختهشده محدود نبوده و طیف متنوعی از شاعران کودک و نوجوان در پرداختن به این موضوع مشارکت داشتهاند.
در این میان، «مهمان خراسان» از این جهت اهمیت دارد که شعر رضوی را از حالت تکاثر خارج کرده و به یک مجموعه چندصدایی تبدیل کرده است؛ مجموعهای که در آن هر شاعر با زبان و جهان شعری خود به موضوع امام رضا(ع) پرداخته است.
مرور این آثار نشان میدهد که شاعران کودک و نوجوان برای نزدیک شدن به شخصیت امام رضا(ع)، بیش از هر چیز از تصویر و عاطفه استفاده کردهاند. آهو در شعر افسانه شعباننژاد بهانهای برای شکل دادن به رابطهای صمیمی میان کودک و امام میشود؛ گنبد طلایی در شعر شکوه قاسمنیا تصویری آشنا و درخشان از حرم میسازد و در آثار سیداحمد میرزاده، کبوترها، آهوها، گنبد و زائران به اجزای یک جهان شاعرانه تبدیل میشوند.
در سوی دیگر، مجموعههایی مانند «مهمان خراسان» نشان میدهند که شعر رضوی کودک در ایران به یک جریان جمعی نیز تبدیل شده است. این کتاب با حضور ۱۰ شاعر کودک و نوجوان، از جمله افسانه شعباننژاد، اسدالله شعبانی، جعفر ابراهیمی، مریم اسلامی، کمال شفیعی و محمدکاظم مزینانی، تلاش کرده است موضوع امام رضا(ع) را از زاویههای مختلف به مخاطب کودک عرضه کند.
شاید راز ماندگاری شعر رضوی برای کودکان نیز همین باشد: کودک لزوماً با یک مفهوم پیچیده تاریخی یا کلامی ارتباط برقرار نمیکند؛ او با آهو، کبوتر، گنبد، سفر، آغوش، مهربانی و یک دوست ارتباط میگیرد. شاعر کودک وقتی امام رضا(ع) را در چنین جهانی قرار میدهد، در واقع پلی میان جهان معنوی و جهان روزمره کودک میسازد.
در سالروز شهادت امام رضا(ع)، مرور این شعرها یادآور یک نکته مهم است؛ اینکه ادبیات کودک میتواند مفاهیم مذهبی را نه با زبان آموزش مستقیم، بلکه با زبان قصه، تصویر، موسیقی و خیال به نسل تازه منتقل کند. از همین منظر، شعرهای رضوی شاعران کودک و نوجوان تنها شعرهایی مناسبتی نیستند؛ بخشی از تلاش ادبیات معاصر برای ساختن تصویری عاطفی، انسانی و قابل فهم از امام هشتم(ع) برای کودکان و نوجواناناند.
نظر شما