به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در اصفهان، کتاب «جریده‌های کاشان» نوشته علی‌اصغر شاطری همزمان با برگزاری بیست‌وسومین دوره جشنواره هنر در ساحت عاشورا رونمایی شد؛ اثری پژوهشی که با تمرکز بر پیشینه، ساختار، کارکرد آیینی و نمونه‌های موجود جریده در منطقه فرهنگی کاشان، بخشی از میراث مذهبی و آیینی این منطقه را مستند کرده است.

این کتاب با هدف معرفی جریده به عنوان یکی از عناصر شاخص عزاداری سنتی در کاشان تدوین شده و علاوه بر بررسی مفاهیم، خاستگاه و ویژگی‌های این عنصر آیینی، نمونه‌های متعددی از جریده‌های محلات کاشان و برخی مناطق پیرامونی را معرفی می‌کند. نویسنده در تدوین اثر، در کنار بهره‌گیری از منابع مکتوب، به مطالعات میدانی، مشاهده مستقیم و گفت‌وگو با صاحبان جریده و آگاهان حوزه آیین‌های عزاداری سنتی نیز تکیه کرده است.

علی‌اصغر شاطری در این پژوهش با اشاره به جایگاه آیین‌های عاشورایی در فرهنگ منطقه کاشان، جریده را در پیوند با مجموعه‌ای از سنت‌های مذهبی این منطقه بررسی کرده است؛ سنت‌هایی که در طول زمان در قالب آیین‌هایی همچون چاوش‌خوانی، سقاخوانی، خیمه‌کوبی، توغ‌برداری، نخل‌گردانی و تعزیه‌خوانی استمرار یافته‌اند.

بخش نخست کتاب به طرح کلیات درباره جریده اختصاص دارد. نویسنده در این بخش به معنای واژه جریده، مفهوم آن، خاستگاه تاریخی، جریده حضرت عباس بن علی، شیوه جریده‌گردانی، جریده‌شویی در نوش‌آباد و نمونه‌هایی از این آیین در مناطق مختلف ایران پرداخته است.

در ادامه، جایگاه جریده در مجالس عزاداری، آیین عزاداری در پای جریده، سنج‌زنی، جایگاه بابای جریده، شرایط دریافت اجازه جریده، موقوفات و نذورات مرتبط با آن، پیوند جریده با برخی آیین‌های مذهبی و همچنین اجزای تشکیل‌دهنده این سازه آیینی بررسی شده است.

یکی از بخش‌های اصلی کتاب به معرفی جریده‌های موجود در کاشان اختصاص دارد. در این بخش نمونه‌هایی همچون جریده بابا قربانی، بابا مهدی مشهور به جریده فولادی، جریده زیارت بی‌بی فاطمه، بابا اسماعیل، بابا حسن مسگر، بابا سیف‌الله ترک‌آبادی، جریده‌های بابایی‌ها، بابا محمد، حاج بابا علی‌جان، میرزا آقا خدادوست، حاج تقی عطابخشی، میرزا حبیب‌الله سعادت، حاج بابا عباسعلی الحمی، بابا رضا صالحون، بابا علی میدان امیر، حاج بابا مشهدی، میدان کهنه، بابا ابراهیم زیارت پانخل، جریده‌های پانخل، بابا قاسم، جریده‌های بی‌بی مرضیه خاتون، بابا علی چاکری، جریده‌های مشته، کلهر، مسجد آقابزرگ، مسجد میرعبدالباقی، زیارت امامزاده زید، بلال و زیارت پنجه‌شاه معرفی شده‌اند.

نویسنده همچنین نمونه‌هایی از جریده‌های مناطق پیرامونی کاشان را نیز مورد توجه قرار داده است که از جمله آنها می‌توان به جریده حسینیه محله توی ده بیدگل، بابا سلیمان بیدگلی و بابا ابراهیم حسینیه درب ریگ بیدگل اشاره کرد.

اهمیت این پژوهش از آن جهت است که جریده در ساختار عزاداری سنتی کاشان تنها یک عنصر تزئینی یا نماد تشریفاتی محسوب نمی‌شود، بلکه در پیوند با مجموعه‌ای از باورها، آیین‌ها، نذورات، موقوفات، نظام مشارکت اجتماعی و حافظه مذهبی محلات شکل گرفته و در طول نسل‌ها منتقل شده است. از این منظر، ثبت نمونه‌های موجود می‌تواند در مستندسازی بخشی از میراث فرهنگی ناملموس منطقه کاشان نقش داشته باشد.

شاطری در بخش تاریخی پژوهش، روند تحول جریده را در دوره‌های مختلف مورد بررسی قرار داده و به تغییرات این عنصر در ساختار عزاداری سنتی اشاره کرده است. بر اساس مطالب کتاب، جریده در دوره صفویه به تدریج در میان دیگر عناصر آیینی عزاداری جایگاه مشخص‌تری پیدا کرد و در دوره‌های زندیه و قاجاریه، ساختار و تزئینات آن توسعه یافت.

در این روند، جریده‌ها با استفاده از عناصر هنری و اشیای ارزشمند ساخته و تزئین شدند و در تکیه‌ها و حسینیه‌ها جای گرفتند. با تغییر شرایط اجتماعی و سیاسی در دوره‌های بعد، حضور جریده در برخی آیین‌های عزاداری کاهش یافت و به تدریج در بسیاری از مناطق، دیگر عناصر همچون علامت جایگزین آن شدند.

با این حال، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که بخشی از این سنت در کاشان همچنان از طریق خانواده‌ها، هیئت‌ها و صاحبان جریده حفظ شده است. تداوم نگهداری این آثار و برگزاری آیین‌های مرتبط با آنها، زمینه انتقال بخشی از دانش، مهارت و خاطره جمعی مرتبط با عزاداری سنتی را فراهم کرده است.

از ویژگی‌های قابل توجه کتاب، استفاده از تصاویر جریده‌ها و ثبت نمونه‌های مشخص از این آثار است. نویسنده در مقدمه کتاب با اشاره به فرآیند گردآوری اطلاعات و تصاویر، از افرادی که امکان مشاهده و تصویربرداری از جریده‌های موجود در منازل و مجموعه‌های شخصی را فراهم کرده‌اند، قدردانی کرده است.

کتاب جریده‌های کاشان در ۱۲۰ صفحه مصور منتشر شده است. این اثر در نخستین چاپ خود در سال ۱۴۰۱ با شمارگان ۳۰۰ نسخه توسط مجمع متوسلین به آل محمد منتشر و چاپ و صحافی آن در مرکز چاپ و نشر بوستان کتاب انجام شده است. فاطمه نقشی ویراستاری اثر را برعهده داشته و سید علیرضا خورشیدی‌فرد نیز در آماده‌سازی کتاب همکاری کرده است.

موضوع کتاب در رده مطالعات مربوط به شعائر و مراسم مذهبی، سوگواری‌های اسلامی، آداب و رسوم عزاداری و جنبه‌های نمادین و مذهبی علائم و نشانه‌ها قرار می‌گیرد و از این منظر می‌تواند برای پژوهشگران حوزه فرهنگ عامه، مطالعات آیینی، میراث فرهنگی ناملموس، تاریخ اجتماعی و مطالعات عاشورایی مورد توجه قرار گیرد.