سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - اکرم عباسی: در شهر گرمه واقع در سرزمین گنجینه فرهنگها جایی که قفسههای کتاب نه فقط محل چیدمان منظم کاغذ و مرکب، بلکه ایستگاههای تعامل و خلاقیتاند، کتابخانه تخصصی کودک و نوجوان «هدهد سفید» تعریف تازهای از یک فضای فرهنگی ارائه داده است. اینجا خبری از سکوتهای خشک و فضای سنگین کتابخانههای سنتی نیست؛ در هدهد سفید، کتابخانه بیش از آنکه یک مخزن کتاب باشد، یک مرکز تجربه و گفتوگو است.
مسئول این کتابخانه با درک درست از روحیه نسل امروز دریافته است که اگر کودک و نوجوان را تنها میان قفسههای سردِ کتاب رها کند، دیر یا زود، نور خیرهکننده صفحات متنوع گوشی، جادوی کلمات را برای آنها کمرنگ خواهد کرد.
اما چرا در عصری که فضای مجازی نه یک تهدید موقت، که واقعیتِ جداییناپذیرِ زندگیِ نسل امروز است، باید به سراغ کتاب و کتابخانه رفت؟
واقعیت این است که فضای مجازی، با جذابیتهای بصری و دسترسیهای به موقعاش، بخش بزرگی از زمان و توجه کودکان و نوجوانان را بلعیده است. در چنین شرایطی، کتابخانههایی که این واقعیت را نادیده بگیرند و همچنان با الگوهای دهههای گذشته به فعالیت خود ادامه دهند، بهمرور غبار فراموشی و خاک بر قفسههایشان خواهد نشست. هدهد سفید، با جسارتِ عبور از نگاههای سنتی، پاسخی عملی برای این پرسش یافته است: کتابخانهای که خودش را رقیب فضای مجازی تعریف کند، از همان ابتدا بازنده میدان است.
استراتژیِ موفقِ این کتابخانه، نصیحتگری یا ممنوعیت گوشی نیست؛ بلکه همزیستی هوشمندانه است. آنها یاد گرفتهاند که چگونه از جذابیتهای فضای مجازی الهام بگیرند تا دوباره نوجوان را به سمت قفسههای کتاب بکشانند. در واقع، این کتابخانه موفق شده است فاصله میان دنیای دیجیتال و دنیای کتاب را با بازتعریف نقش خود بهعنوان یک «پاتوقِ هوشمند» پر کند؛ جایی که نوجوان احساس میکند نه به یک محیط خشک، بلکه به فضایی متعلق به خودش وارد شده است.
آنچه میخوانید روایت خبرنگار خبرگزاری کتاب از چالشهای کتابداری در عصر فضای مجازی، فاصله نسل نوجوان با کتابخانهها و راهکارهایی است که «هدهد سفید» برای پر کردن این فاصله به کار گرفته است.
کتابخانهای که با فضای مجازی نمیجنگد
حبیب رویانی، مسئول کتابخانه هدهد سفید در گفتوگو با خبرنگار ایبنا بیان کرد: با توجه به جذابیت و گستردگی فضای مجازی، ما در کتابخانه تلاش نمیکنیم با آن مقابله مستقیم کنیم، بلکه سعی میکنیم از همان ابزارها و جذابیتها به نفع کتابخوانی استفاده کنیم. کتابخانه را از یک فضای صرفاً ساکت و رسمی، به محیطی شاد، تعاملی و دوستداشتنی تبدیل کردهایم؛ جایی که کودک احساس کند حضور در آن، حتی از فضای مجازی هم لذتبخشتر است. برنامههایی مانند قصهگویی و شاهنامهخوانی، مسابقات کتابخوانی و کارگاههای نقاشی، نمایش، نویسندگی و آموزش هوش مصنوعی باعث میشود کودک فعالانه درگیر محتوا شود، نه صرفاً مصرفکننده مانند فضای مجازی.
نوجوان امروز و کتابهای متناسب با دغدغههایش
وی عنوان کرد: اگر کتابخانه بهروز و پویا باشد، نوجوان امروز میتواند کتابهایی متناسب با دغدغههایش پیدا کند؛ اما این موضوع کاملاً به میزان بهروزرسانی منابع و نگاه کتابدار بستگی دارد. ما در کتابخانه هدهد سفید شهر گرمه تمام تلاش خود را میکنیم که کتابهایی برای دغدغههای ذهنی نوجوان امروزی فراهم کنیم.
بزرگترین مانع، نگاه سنتی به کتابداری است
وی افزود: بزرگترین مانع، نگاه سنتی به کتابداری است؛ یعنی وقتی کتابخانه فقط بهعنوان محل نگهداری و امانت کتاب دیده میشود، نه یک فضای پویا برای تجربه و خلاقیت. البته کمبود بودجه هم بیتأثیر نیست، اما مسئله اصلی نیست؛ چون حتی با امکانات محدود، اگر نگرش خلاق و بهروز وجود داشته باشد، میتوان کتابخانه را به یک مرکز فعال و الهامبخش تبدیل کرد.
کیفیت مهمتر از کمیت است
رویانی ادامه داد: در کتابهای کودک و نوجوان، کیفیت مهمتر از کمیت است؛ چون تأثیرگذاری یک کتاب خوب بسیار بیشتر است. در کنار آن، تنوع موضوعی هم ضروری است. در کتابخانه هدهد سفید شهر گرمه، تنوع و بهروز بودن موضوعات هنوز جای تقویت دارد تا پاسخگوی نیازهای متنوع نوجوانان باشد. ما تمام تلاش خود را میکنیم که منابعمان پاسخگوی این نیازها باشد، ولی همچنان جای تقویت و بهروز بودن دارد.
ترکیبی از آرامش و شور و هیجان
وی افزود: بیشترین تغییری که دیده میشود، افزایش کنجکاوی کودکان است؛ معمولاً از حالت پراکنده و پرانرژی به سمت درگیر شدن با کتابها و فعالیتها حرکت میکنند. این کتابخانه ترکیبی از هر دو فضاست: هم آرامش برای مطالعه و خلوت، و هم شور و هیجان در فعالیتهای گروهی و برنامههای خلاقانه و بازی با اسباببازیهای کتابخانه برای کودکان؛ همین تعادل، آن را برای کودکان جذابتر میکند.
زنده نگهداشتن روح کتابخانه با برنامههای متنوع
مسئول کتابخانه هدهد سفید یادآور شد: برای زنده نگهداشتن روح کتابخانه، تلاش کردهایم فضا را از حالت صرفاً امانت کتاب خارج کنیم؛ مثلاً با برگزاری نشستهای قصهخوانی، کارگاههای خلاقانه برای مادران، کودکان و نوجوانان (مانند کارگاه روانشناسی برای مادران، هوش مصنوعی برای نوجوانان، نقاشی و شاهنامهخوانی و بوستانخوانی برای کودکان و نوجوانان)، بازدید منظم مدارس و مهدکودکهای شهر از کتابخانه و فعالیتهای گروهی برای کودکان و نوجوانان. همچنین با بهروز کردن منابع و ایجاد ارتباط صمیمی با مخاطبان، حس تعلق و حضور مداوم در کتابخانه تقویت شده است.
کتابخانه، سرمایهگذاری برای آینده جامعه
وی عنوان کرد: پیام اصلی این است که کتابخانه کودک و نوجوان را فقط یک مخزن کتاب نبینید، بلکه آن را بهعنوان یک فضای تربیتی و خلاقیتمحور و محل سرمایهگذاری برای آینده جامعه جدی بگیرید. برای دگرگونی این فضاها، نیازمند حمایت جدیتر، منابع بهروز، تجهیزات مناسب و توجه به نقش کتابداران متخصص هستیم. سرمایهگذاری فقط در ساختمان و کتاب کافی نیست؛ باید روی محتوا، برنامههای خلاق و نیروی انسانی متخصص تمرکز شود تا کتابخانهها به پایگاه رشد فکری و فرهنگی نسل آینده تبدیل شوند.
ویژگیهای یک کتابخانه تخصصی موفق برای نسل جدید
رویانی بیان کرد: یک کتابخانه تخصصی موفق برای نسل جدید باید فراتر از یک فضای امانت کتاب باشد؛ فضایی پویا، تعاملی و خلاق که کودک و نوجوان در آن احساس تعلق کنند. ویژگیهایی مانند منابع بهروز و متنوع، برنامههای خلاقانه، استفاده از فناوری، توجه به علایق و دغدغههای نسل امروز و حضور کتابداران فعال و خلاق از مهمترین نیازهاست؛ مواردی که هنوز در بسیاری از کتابخانهها نیاز به تقویت بیشتری دارد.
دوره نوجوانی، دوره ریزش اعضا
وی گفت: بیشترین ریزش اعضا معمولاً در دوره نوجوانی، بهویژه سالهای متوسطه اول و دوم اتفاق میافتد؛ زمانی که دغدغههای درسی، فضای مجازی و تغییر علایق، وقت و توجه آنها را کمتر به سمت کتابخانه میبرد. دلیل اصلی این فاصله گرفتن، بیشتر جذاب نبودن برخی فضاها و برنامههای کتابخانه برای نیازهای جدید نوجوانان است؛ بنابراین باید کتابخانهها را به محیطی پویا، تعاملی و متناسب با دنیای امروز آنها تبدیل کرد.
سادهسازی فرآیندهای عضویت و امانت
مسئول کتابخانه هدهد سفید اظهار داشت: در حال حاضر فرآیندهای عضویت و امانت تا حد زیادی ساده شده است، اما هنوز میتوان آنها را کودکمحورتر و کاربرپسندتر کرد.
صدای کودکان و نوجوانان در انتخاب کتاب
وی در مورد خرید کتاب بیان کرد: برای خرید کتابها تلاش میکنیم بر اساس نیاز و علایق مخاطبان، بهروز بودن منابع و تنوع موضوعی اقدام کنیم. خوشبختانه نهاد کتابخانههای عمومی کشور نیز با طراحی طرحهایی مانند «شهرزاد» و «قاصدک» این امکان را فراهم کرده که نظر اعضای کودک و نوجوان درباره کتابهای مورد علاقهشان دریافت شود. این مشارکت باعث میشود انتخاب منابع فقط از نگاه کتابداران انتخاب نشود و صدای واقعی کودکان و نوجوانان در تأمین کتابهای کتابخانه شنیده شود.
فاصله منابع کتابخانه با دنیای امروز مخاطبان
رویانی گفت: با توجه به تغییر سریع علایق و نیازهای نسل امروز، بهروز بودن منابع یک ضرورت است. خوشبختانه با سیاستهای تأمین منابع جدید، بخشی از این مشکل کاهش یافته است؛ اما همچنان در برخی موضوعات نیاز به تقویت و نوسازی مجموعهها وجود دارد. تلاش ما این است که با شناسایی علایق کودکان و نوجوانان و انتخاب کتابهای جذاب و متنوع، فاصله بین منابع کتابخانه و دنیای امروز مخاطبان کمتر شود.
طراحی فضا متناسب با هر گروه سنی
وی اظهار داشت: از نظر فیزیکی و بصری، یک کتابخانه کودک و نوجوان موفق باید متناسب با نیاز هر گروه سنی طراحی شود؛ فضای کودک خردسال باید شاد، رنگی و همراه با عناصر بازی و قصه باشد و فضای نوجوان باید آرامتر، جذاب و متناسب با روحیه استقلالطلبی او طراحی شود. در حال حاضر در بسیاری از کتابخانهها این تفکیک و طراحی تخصصی هنوز بهاندازه کافی دیده نمیشود، اما با خلاقیت در چیدمان، دکور، بخشبندی منابع و ایجاد فضاهای تعاملی میتوان تجربه بهتری برای هر گروه سنی ایجاد کرد.
از «کتابخانه شهدا» تا «هدهد سفید»
رویانی افزود: کتابخانه هدهد سفید گرمه در سال ۱۴۰۴ بازطراحی شد. این مجموعه پیش از آن با نام «کتابخانه شهدا» فعالیت میکرد و شامل منابع کودک، نوجوان و بزرگسال بود. پس از بازطراحی، منابع بزرگسالان از کتابخانه خارج شد و این فضا به صورت تخصصی به کودکان و نوجوانان اختصاص یافت. فلسفه این تغییر، ایجاد محیطی متناسب با نیازهای نسل جدید و فراهم کردن فضایی جذاب و خلاق برای رشد فکری کودکان و نوجوانان بوده است.
مخاطبان هدف و فلسفه انتخاب آنها
وی بیان کرد: مخاطبان هدف کتابخانه هدهد سفید گرمه، کودکان و نوجوانان هستند؛ این گروه با توجه به نیازهای رشدی، علایق، دغدغهها و اهمیت پرورش خلاقیت و تفکر در این سنین انتخاب شدهاند. هدف ما این است که کتابخانه به فضایی تبدیل شود که هر کودک و نوجوان، متناسب با سن و علاقه خود، کتاب و فعالیت مورد نیازش را پیدا کند و احساس تعلق به این محیط داشته باشد.
آمار منابع و زیرساخت فناوری
رویانی عنوان کرد: از نظر کمی، بخش کودک کتابخانه دارای ۳ هزار و ۷۹۸ نسخه کتاب و بخش نوجوان دارای ۸۵۰ نسخه کتاب است که شامل منابع داستانی، آموزشی، علمی و فرهنگی متناسب با گروههای سنی مختلف میشود. از نظر کیفی نیز تلاش شده منابع از نظر تنوع موضوعی، جذابیت محتوا و تناسب با نیازهای مخاطبان انتخاب و بهروزرسانی شوند. در بخش مدیریت منابع، از نرمافزار «سامان» که یک سامانه تحت وب برای مدیریت کتابخانههاست، استفاده میشود و امکان ثبت، جستوجو، سازماندهی و مدیریت فرآیندهای امانت و عضویت را فراهم میکند. همچنین دسترسی به خدمات و پایگاههای اطلاعاتی مرتبط با نهاد کتابخانههای عمومی کشور، زمینه استفاده بهتر مخاطبان از منابع را فراهم کرده است.
پشتوانه مالی و نیاز به حمایت پایدارتر
وی عنوان کرد: طبق قانون، شهرداریها موظفاند نیمدرصد از درآمدهای خود را به حساب نهاد کتابخانههای عمومی کشور اختصاص دهند که بخشی از پشتوانه مالی کتابخانهها محسوب میشود. این مدل تا حدی امکان استمرار فعالیتها را فراهم میکند، اما برای توسعه بیشتر، بهروزرسانی منابع و ایجاد فضاهای خلاقانه، نیازمند حمایتهای مالی پایدارتر و مشارکت بیشتر دستگاههای فرهنگی و اجتماعی هستیم.
کتابخانه هدهد سفید گرمه، تصویری روشن از یک واقعیت ارائه میدهد؛ تبدیلشدن کتابخانه از یک انبار کتاب به یک اکوسیستم زنده فرهنگی، نه به بودجههای کلان که پیش از هر چیز به نگاه و خلاقیت نیاز دارد.
هدهد سفید گرمه ثابت کرد که کتابخانه تخصصی کودک و نوجوان، نه یک ایدهآل دستنیافتنی، که یک مسیر عملی و قابل تکرار است؛ اثبات اینکه پیروزی در برابر فضای مجازی، در تقلید از آن نیست، در فهمیدن آن است. این کتابخانه با امکاناتی محدود، اما با نگاهی که کتاب را رقیب گوشی نمیداند؛ توانسته فاصلهای را که فضای مجازی میان کودک و کتاب انداخته، کمی کوتاهتر کند. جایی که کتابخانه بهجای نصیحت و ممنوعیت، خودش را به زبان امروز نوجوان نزدیک کرده، کودک و نوجوان هم دوباره به سمت کتاب برگشتهاند.
اما این تجربه هنوز ناتمام است. همانطور که مسئول این کتابخانه بارها تأکید کرد، بدون حمایت مالی پایدارتر، منابع بهروزتر و کتابداران متخصصتر، این مسیر تنها یک تجربه ایزوله و دستنخورده باقی میماند، نه یک الگوی سراسری.
شاید بزرگترین دستاورد هدهد سفید این باشد که ثابت کرده «کتابخانه کودک» عنوانی تشریفاتی نیست، بلکه میتواند بهمعنای واقعی، خانه دوم نسل امروز باشد؛ اما فراتر از قصه یک کتابخانه در یک شهر کوچک، این گزارش پرسشی بزرگتر را پیش رو میگذارد: اگر آینده فکری و فرهنگی یک جامعه در کتابخانههای کودک و نوجوان شکل میگیرد، چرا هنوز بسیاری از این فضاها با کمبود منابع، بودجه ناکافی و نگاه سنتی دستوپنجه نرم میکنند؟ تجربه هدهد سفید پاسخی قطعی به این پرسش نیست، اما نشان میدهد راهحل، دور از دسترس هم نیست؛ و اینکه آینده این مسیر، به تصمیم نهادهای فرهنگی گره خورده است.
نظر شما