به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در اصفهان، هفدهمین نشست در محضر با موضوع مرور زندگی، اندیشه و کارنامه علمی، فرهنگی و دینی استاد جلالالدین همایی، با حضور جمعی از استادان دانشگاه، پژوهشگران، علاقهمندان تاریخ و فرهنگ و فعالان حوزه میراث فرهنگی در باغ طوبی مجموعه تاریخی و فرهنگی تخت فولاد اصفهان برگزار شد.
در این نشست، اصغر منتظرالقائم، استاد رشته تاریخ اسلام دانشگاه اصفهان، محمدحسین ریاحی، استاد دانشگاه، محقق و پژوهشگر و حسین مسجدی، دانشیار ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور، هر یک از زاویهای متفاوت به ابعاد شخصیت علمی، فرهنگی و دینی این اندیشمند برجسته پرداختند و جایگاه وی را در تاریخ فرهنگ ایران و به ویژه اصفهان مورد بررسی قرار دادند.
مزار همایی، نقطه تلاقی حافظه تاریخی و میراث فرهنگی اصفهان
اصغر منتظرالقائم، استاد رشته تاریخ اسلام دانشگاه اصفهان، سخنان خود را با اشاره به آرامگاه استاد جلالالدین همایی در تخت فولاد آغاز کرد و اظهار کرد: در گوشه شرقی تکیه لسانالارض، آرامگاه یکی از بزرگترین دانشمندان معاصر ایران قرار دارد؛ شخصیتی که نام وی با هویت تاریخی و فرهنگی اصفهان گره خورده و آثارش همچنان از مهمترین منابع شناخت این شهر به شمار میرود.
وی با اشاره به اهمیت مطالعات مزارشناسی در جهان افزود: پژوهش درباره آرامستانها امروز یکی از شاخههای میانرشتهای علوم انسانی است که حوزههایی همچون باستانشناسی، تاریخ، مردمشناسی، هنر، میراث فرهنگی، ادیان، جامعهشناسی و مطالعات فرهنگی را به یکدیگر پیوند میدهد و از رهگذر آن میتوان به لایههای عمیق فرهنگ و تمدن ملتها دست یافت.
منتظرالقائم با بیان اینکه آرامستانها تنها محل دفن افراد نیستند، بلکه بخشی از حافظه تاریخی جوامع محسوب میشوند، اظهار کرد: در بسیاری از تمدنها، مطالعه گورستانها اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه زندگی، باورها، آیینها، فرهنگ مادی و میراث ناملموس ملتها در اختیار پژوهشگران قرار میدهد و همین مسئله اهمیت علمی این حوزه را دوچندان کرده است.
وی ادامه داد: در فرهنگ اسلامی نیز اگرچه اشیای مادی همراه متوفیان دفن نمیشود، اما حضور در کنار آرامگاه بزرگان، فرصتی برای مطالعه میراث معنوی آنان فراهم میکند؛ میراثی که در قالب آثار علمی، اندیشه، اخلاق، سیره و خدمات فرهنگی آنان باقی مانده و نسلهای بعد از آن بهره میبرند.
استاد تاریخ اسلام دانشگاه اصفهان با اشاره به نقش آرامگاهها در زنده نگه داشتن یاد بزرگان گفت: اندیشمندان بسیاری بر این باورند که اگرچه جسم انسان به طبیعت بازمیگردد، اما خاطره، اندیشه و آثار وی به واسطه سنگ مزار و یادمانهای فرهنگی برای همیشه در حافظه جامعه ماندگار میشود و تخت فولاد اصفهان نمونهای شاخص از چنین میراثی است.
وی استاد جلالالدین همایی را از برجستهترین چهرههای مدفون در این مجموعه تاریخی دانست و اظهار کرد: همایی در سال ۱۲۷۸ خورشیدی در اصفهان دیده به جهان گشود و با نگارش آثار متعدد، به ویژه کتاب تاریخ اصفهان، سهمی ماندگار در معرفی فرهنگ، تمدن، رجال، بناها و هویت تاریخی این شهر ایفا کرد؛ اثری که همچنان یکی از منابع اصلی پژوهشگران اصفهانشناسی محسوب میشود.
منتظرالقائم افزود: خدمات علمی استاد همایی تنها به معرفی زادگاه نیاکانش محدود نشد، بلکه وی با نگاهی عمیق، ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی اصفهان را به گونهای مستند و علمی ثبت کرد و نام این شهر را در تاریخ پژوهشهای ایرانشناسی جاودانه ساخت.
وی با اشاره به جایگاه اصفهان در تاریخ تمدن ایران گفت: رهبر معظم انقلاب اسلامی، ویژگیهای متعددی همچون علم، هنر، ایمان، صنعت و جهاد را برای اصفهان برشمردهاند و استاد همایی نمونهای برجسته از تجلی بخش مهمی از این ویژگیها در یک شخصیت علمی بود؛ شخصیتی که دانش، هنر، ایمان و روحیه مجاهدت علمی را در کنار یکدیگر داشت.
این استاد دانشگاه با اشاره به پیشینه خانوادگی استاد همایی اظهار کرد: خاندان وی اصالتاً از شیراز به اصفهان مهاجرت کردند، اما این شهر به محل رشد و شکوفایی استعدادهای آنان تبدیل شد و همایی نیز در فضایی سرشار از فرهنگ دینی، هنر و ادب پرورش یافت؛ فضایی که تأثیر آن را میتوان در سراسر آثار علمی و ادبی وی مشاهده کرد.
منتظرالقائم با بیان اینکه همایی از آغاز زندگی با معارف اهل بیت علیهمالسلام مأنوس بود، افزود: وی در خانوادهای اهل علم و ادب رشد کرد و این دلبستگی تا واپسین لحظات عمر ادامه یافت؛ به گونهای که آخرین اشعار وی نیز رنگ و بوی توسل و ارادت به اهل بیت علیهمالسلام داشت.
وی ادامه داد: استاد همایی در تیرماه سال ۱۳۵۹ دار فانی را وداع گفت و بنا بر وصیتش، پیکر وی به اصفهان منتقل و در تخت فولاد به خاک سپرده شد تا در کنار دیگر بزرگان این شهر آرام گیرد.
استاد تاریخ اسلام دانشگاه اصفهان با تشریح ابعاد علمی این اندیشمند اظهار کرد: همایی را نمیتوان تنها ادیب یا مورخ دانست؛ وی در حوزههای حدیث، تاریخ، کلام، فلسفه، عرفان، ادبیات، شعر، نسخهشناسی، خوشنویسی، موسیقی، نجوم، ریاضیات و علوم اسلامی صاحبنظر بود و در هر یک از این عرصهها آثار ارزشمندی از خود بر جای گذاشت.
وی یکی از مهمترین ویژگیهای علمی استاد همایی را پشتوانه عمیق حوزوی وی دانست و گفت: نزدیک به دو دهه تحصیل مستمر در حوزه علمیه اصفهان، حضور طولانی در محضر استادانی همچون آیتالله سیدمحمدباقر درچهای و دستیابی به مرتبه اجتهاد، بنیان علمی شخصیت وی را شکل داد؛ بنیانی که بعدها در آثار دانشگاهی و پژوهشهای وی به روشنی نمایان شد.
منتظرالقائم افزود: استاد همایی در سالهای تحصیل، زندگی بسیار ساده و سختی را پشت سر گذاشت و خود بارها از روزهایی یاد کرده است که با حداقل امکانات معیشتی، تمام توان خود را صرف فراگیری علم میکرد؛ تجربهای که نقش مهمی در شکلگیری شخصیت علمی و اخلاقی وی داشت.
وی با اشاره به جایگاه ممتاز استاد همایی در میان اندیشمندان معاصر اظهار کرد: وی نمونهای از حکیمان جامعالاطراف ایران بود؛ شخصیتی که دانش فقه، فلسفه، عرفان، تاریخ، ادبیات، هنر و علوم عقلی را در کنار یکدیگر آموخت و در عرصه دانشگاه نیز به یکی از برجستهترین استادان کشور تبدیل شد.
منتظرالقائم در پایان سخنان خود خاطرنشان کرد: استاد همایی هیچگاه صرفاً در چارچوب یک رشته علمی باقی نماند، بلکه با نگاهی جامع، میراث علمی و فرهنگی ایران را روایت کرد و به همین دلیل آثار وی همچنان از معتبرترین منابع پژوهشی در حوزه تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران و به ویژه اصفهان به شمار میرود.
همایی، جامعترین روایتگر تاریخ و هویت فرهنگی اصفهان
محمدحسین ریاحی، استاد دانشگاه، محقق و پژوهشگر، در ادامه این نشست با قدردانی از برگزارکنندگان برنامه، برگزاری چنین نشستهایی را گامی مؤثر در پاسداشت مفاخر علمی ایران دانست و اظهار کرد: تخت فولاد تنها یک آرامستان تاریخی نیست، بلکه بخشی از حافظه فرهنگی و تمدنی اصفهان است و پرداختن به شخصیتهایی همچون استاد جلالالدین همایی در چنین فضایی، فرصتی ارزشمند برای بازخوانی بخشی از تاریخ علمی این سرزمین به شمار میرود.
وی با اشاره به تأثیر محیط فرهنگی اصفهان بر شکلگیری شخصیت استاد همایی افزود: اصفهان در طول قرنهای متمادی یکی از مهمترین مراکز تولید علم، اندیشه، هنر و فرهنگ ایران بوده است و فضای علمی، دینی و فرهنگی این شهر در پرورش اندیشمندانی که بعدها در عرصههای ملی و بینالمللی درخشیدند، نقشی تعیینکننده داشته است. استاد همایی نیز از جمله شخصیتهایی بود که هم از این بستر فرهنگی تأثیر پذیرفت و هم با آثار و پژوهشهای خود بر غنای آن افزود.
ریاحی اظهار کرد: هنگامی که به زندگی و آثار استاد همایی نگاه میکنیم، به روشنی درمییابیم که میان وی و اصفهان رابطهای دوسویه برقرار بوده است؛ از یک سو، تاریخ، فرهنگ، مدارس علمی و فضای فکری این شهر در شکلگیری شخصیت علمی وی نقش داشت و از سوی دیگر، همایی با پژوهشهای گسترده خود درباره رجال، خاندانها، محلات، بناهای تاریخی، آثار مکتوب و میراث فرهنگی اصفهان، سهم بزرگی در معرفی هویت این شهر ایفا کرد.
وی با تأکید بر جایگاه بیبدیل آثار استاد همایی در مطالعات اصفهانشناسی گفت: در میان نویسندگان و پژوهشگرانی که طی یک قرن گذشته درباره اصفهان قلم زدهاند، کمتر کسی را میتوان یافت که به گستردگی، عمق و دقت استاد همایی به موضوعات مختلف این شهر پرداخته باشد. گستره مطالعات وی به اندازهای وسیع است که هنوز هم بسیاری از پژوهشگران برای بررسی تاریخ محلات، خاندانها، شخصیتهای علمی و تحولات فرهنگی اصفهان، ناگزیر به آثار وی مراجعه میکنند.
این پژوهشگر با بیان اینکه تحقیقات استاد همایی محدود به نقل اطلاعات تاریخی نبود، اظهار کرد: آنچه آثار وی را ممتاز میکند، نگاه تحلیلی، مراجعه مستقیم به منابع، بررسی دقیق اسناد و تسلط کمنظیر بر متون فارسی و عربی است؛ ویژگیهایی که موجب شده نوشتههای وی همچنان اعتبار علمی خود را حفظ کنند.
ریاحی بخش مهمی از شخصیت علمی استاد همایی را حاصل سالهای طولانی تحصیل در حوزه علمیه اصفهان دانست و افزود: دوران نوجوانی و جوانی وی با حضور در یکی از مهمترین مراکز علمی آن روزگار، یعنی مدرسه نیمآورد، سپری شد؛ مدرسهای که در دورههای مختلف تاریخ اصفهان از مهمترین مراکز تربیت فقها، حکما، پزشکان، ادیبان و اندیشمندان به شمار میرفت و نقش مؤثری در استمرار سنت علمی این شهر داشت.
وی اظهار کرد: استاد همایی نزدیک به دو دهه از عمر خود را در این مدرسه به تحصیل و پژوهش اختصاص داد و در همین سالها از محضر بزرگترین استادان حوزه علمیه اصفهان بهره برد. اعتماد کمنظیر استادان برجستهای همچون آیتالله سیدمحمدباقر درچهای به وی، نشاندهنده جایگاه علمی و اخلاقی این پژوهشگر در همان سالهای جوانی بود.
این استاد دانشگاه با اشاره به سختیهای دوران تحصیل همایی گفت: زندگی ساده و زاهدانه استاد همایی تنها یک روایت تاریخی نیست، بلکه بخشی از شخصیت علمی وی را شکل داده است. وی بدون استفاده از وجوهات شرعی و با اتکا به تلاش شخصی، کتابت نسخههای خطی و فعالیتهای علمی، مسیر تحصیل خود را ادامه داد و سالها با کمترین امکانات معیشتی، همه توان خود را صرف فراگیری دانش کرد.
ریاحی ادامه داد: خاطرات استاد همایی از سالهای حضور در مدرسه نیمآورد، تصویری روشن از روحیه قناعت، سختکوشی و اخلاص وی ارائه میدهد؛ روحیهای که بعدها در آثار ماندگار علمی وی نیز بازتاب یافت و موجب شد پژوهشهایش بر پایه دقت، امانت و وسواس علمی استوار باشد.
وی با اشاره به استادان برجسته همایی اظهار کرد: بهرهگیری از محضر شخصیتهایی همچون آیتالله سیدمحمدباقر درچهای، حاجآقا رحیم ارباب، میرزا علیآقا شیرازی و دیگر بزرگان حوزه علمیه اصفهان، سرمایهای ارزشمند برای استاد همایی بود و همین پشتوانه علمی، وی را به اندیشمندی جامعالاطراف تبدیل کرد که توانست میان سنت علمی حوزه و پژوهشهای دانشگاهی پیوندی استوار برقرار کند.
ریاحی با بیان اینکه همایی همواره نسبت به هویت فرهنگی ایران حساسیت ویژهای داشت، افزود: در دورهای که جریانهایی در پی تضعیف زبان فارسی و دگرگون کردن خط این زبان بودند، استاد همایی با صراحت از هویت فرهنگی و زبانی ایران دفاع کرد و حفظ زبان فارسی را یکی از ارکان استمرار فرهنگ و تمدن ایرانی دانست.
وی ادامه داد: تعلق خاطر استاد همایی به قرآن کریم، پیامبر اسلام صلیالله علیه و آله و اهل بیت علیهمالسلام نیز از دیگر ابعاد برجسته شخصیت وی بود. انس دائمی با قرآن، اهتمام به قرائت زیارت عاشورا و پایبندی به آموزههای دینی، در کنار فعالیتهای گسترده علمی، تصویری جامع از شخصیت این اندیشمند برجسته ارائه میدهد.
این محقق با اشاره به جایگاه استاد همایی در عرصه آموزش اظهار کرد: شاگردان فراوانی در اصفهان و تهران از محضر وی بهره بردند و بسیاری از آنان بعدها به استادان برجسته دانشگاه، پژوهشگران و چهرههای ماندگار فرهنگ ایران تبدیل شدند؛ موضوعی که نشان میدهد تأثیر استاد همایی تنها به آثار مکتوب وی محدود نبود، بلکه در تربیت نسل جدید پژوهشگران نیز تداوم یافت.
ریاحی افزود: نامهایی همچون محمد معین، ذبیحالله صفا، محمد خوانساری، ضیاءالدین سجادی و شماری دیگر از استادان برجسته دانشگاه، بخشی از شاگردان وی هستند که هر یک در حوزه تخصصی خود منشأ خدمات علمی فراوان شدند.
وی بخش دیگری از سخنان خود را به نقش استاد همایی در حفظ میراث فرهنگی اختصاص داد و اظهار کرد: یکی از ویژگیهای کمتر شناختهشده این اندیشمند، اهتمام جدی وی به ثبت، خوانش و مستندسازی کتیبههای تاریخی بود. همایی برای مطالعه و ثبت کتیبههای بناهای تاریخی، بارها دشواریهای فراوان را به جان خرید و حتی در شرایطی که خطر سقوط وجود داشت، از فراز بناهای تاریخی بالا رفت تا بتواند متن کتیبهها را با دقت ثبت و بررسی کند.
ریاحی این تلاشها را نمونهای از مسئولیتپذیری علمی استاد همایی دانست و افزود: بسیاری از اطلاعاتی که امروز درباره برخی بناها، کتیبهها و آثار تاریخی اصفهان در اختیار پژوهشگران قرار دارد، نتیجه همین تلاشهای میدانی و دقت علمی وی است؛ پژوهشهایی که در زمان خود با امکانات بسیار محدود انجام شد، اما امروز ارزش آنها بیش از گذشته آشکار شده است.
وی همچنین با اشاره به تسلط استاد همایی بر تاریخ خاندانهای علمی اصفهان اظهار کرد: اشراف وی بر منابع فارسی و عربی سبب شد بتواند بسیاری از شخصیتهای علمی و فرهنگی اصفهان را که در سرزمینهایی چون مصر، اندلس، هند، ترکستان و دیگر مناطق جهان اسلام فعالیت کرده بودند، شناسایی و معرفی کند؛ اقدامی که افق تازهای در مطالعات تاریخ فرهنگ ایران گشود.
این پژوهشگر در پایان سخنان خود تأکید کرد: شناخت جایگاه استاد جلالالدین همایی هنوز نیازمند پژوهشهای گستردهتر است و ابعاد مختلف شخصیت علمی، فرهنگی و تمدنی وی باید بیش از گذشته مورد توجه دانشگاهها، مراکز پژوهشی و نهادهای فرهنگی قرار گیرد؛ زیرا آثار و اندیشههای این اندیشمند همچنان ظرفیت پاسخگویی به بسیاری از پرسشهای پژوهشی در حوزه تاریخ، فرهنگ و هویت ایران را دارد.
تاریخ رجال اصفهان، دانشنامهای ماندگار برای شناخت فرهنگ و تمدن این شهر
حسین مسجدی، دانشیار ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور، در بخش پایانی این نشست با اشاره به جایگاه کمنظیر استاد جلالالدین همایی در تاریخ فرهنگ ایران اظهار کرد: سخن گفتن درباره این شخصیت بزرگ، در حقیقت سخن گفتن درباره بخشی از هویت علمی و فرهنگی اصفهان است؛ چرا که زندگی، آثار و اندیشههای وی پیوندی ناگسستنی با این شهر دارد.
وی با اشاره به سالهای طولانی تحصیل استاد همایی در حوزه علمیه اصفهان افزود: همایی در یکی از درخشانترین دورههای تاریخ علمی اصفهان رشد کرد؛ دورهای که هنوز سنتهای اصیل آموزشی حوزههای علمیه این شهر زنده بود و بزرگترین استادان علوم عقلی، نقلی، ادبی و فلسفی در آن حضور داشتند. همین محیط علمی، زمینه پرورش شخصیتی را فراهم کرد که بعدها به یکی از جامعترین اندیشمندان معاصر ایران تبدیل شد.
مسجدی با اشاره به سختکوشی استاد همایی در مسیر تحصیل اظهار کرد: آنچه شخصیت علمی وی را از بسیاری از همعصرانش متمایز میکند، تنها گستردگی دانش نیست، بلکه پشتکار و ریاضت علمی کمنظیر وی است. استاد همایی خود نقل کرده است که نزدیک به ۲۰ سال، به جز شب عید غدیر، هیچ شب را در بستر استراحت سپری نکرد و بیشتر شبها تا سحر به مطالعه، نسخهنویسی، تحقیق و نگارش مشغول بود.
وی افزود: بخش قابل توجهی از یادداشتهایی که امروز در حاشیه نسخههای خطی و آثار استاد همایی مشاهده میشود، نشان میدهد که بسیاری از این نوشتهها در ساعات پایانی شب یا پیش از طلوع آفتاب ثبت شدهاند؛ موضوعی که از نظم، جدیت و تعهد علمی این پژوهشگر بزرگ حکایت دارد.
دانشیار ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور با اشاره به فعالیتهای نسخهنویسی استاد همایی گفت: نسخههایی که وی برای تأمین هزینههای زندگی یا از سر علاقه شخصی کتابت کرده، هنوز در کتابخانهها و مجموعههای نسخههای خطی کشور نگهداری میشود و بخش مهمی از این میراث ارزشمند، همچنان نیازمند پژوهش و معرفی علمی است.
وی بخش دیگری از سخنان خود را به جایگاه ادبی استاد همایی اختصاص داد و اظهار کرد: هرچند بسیاری، همایی را بیشتر به عنوان مورخ، محقق و مصحح متون میشناسند، اما وی در عرصه شعر نیز جایگاهی ممتاز داشت. دیوان اشعار وی با تخلص ثنا منتشر شده و قصاید، غزلها و مادهتاریخهای وی از نمونههای ارزشمند شعر کلاسیک معاصر به شمار میرود.
مسجدی افزود: مهارت استاد همایی در سرودن مادهتاریخ تا اندازهای بود که بسیاری از آنها امروز نیز از شاهکارهای این حوزه محسوب میشوند. حتی مادهتاریخی که بر سنگ مزار وی نقش بسته، از سرودههای خود اوست و نشان میدهد که این اندیشمند با ذهنی دقیق و نگاه ادبی ویژه، به آینده آثار خویش نیز میاندیشید.
وی با تأکید بر اینکه نثر استاد همایی هنوز آنگونه که شایسته است مورد بررسی قرار نگرفته، اظهار کرد: بیشتر پژوهشها بر جنبههای تاریخی و ادبی آثار وی متمرکز بوده، در حالی که شیوه روایت، ساختار نگارش و سبک قلم استاد همایی نیز ظرفیت انجام پژوهشهای مستقل و عمیق را دارد.
مسجدی ادامه داد: در برخی آثار وی، به ویژه مجموعه تاریخ رجال اصفهان، میتوان شیوهای از روایت را مشاهده کرد که علاوه بر نقل اطلاعات تاریخی، تجربههای شخصی، مشاهدات میدانی و خاطرات نویسنده نیز در متن حضور دارد و همین ویژگی، آثار وی را از بسیاری از نوشتههای همدوره خود متمایز کرده است.
وی مجموعه تاریخ رجال اصفهان را فراتر از یک کتاب رجالی دانست و گفت: این اثر در حقیقت یک دانشنامه جامع برای شناخت اصفهان است؛ زیرا خواننده در کنار شرح حال شخصیتها، با تاریخ محلات، خاندانها، مدارس، بناهای تاریخی، جریانهای فکری، عرفانی، فرهنگی، اجتماعی و حتی تحولات زبانی این شهر نیز آشنا میشود.
این استاد دانشگاه اظهار کرد: یکی از مهمترین ویژگیهای استاد همایی، دقت و وسواس علمی در نقل مطالب بود. وی تنها به گردآوری اطلاعات اکتفا نمیکرد، بلکه با مراجعه به منابع متعدد، مقایسه روایتها، تحلیل اسناد و ارائه دیدگاه مستند، تصویری دقیق از شخصیتها و رویدادهای تاریخی ارائه میداد.
وی افزود: در بسیاری از مدخلهای تاریخ رجال اصفهان، مطالبی وجود دارد که هر یک میتواند موضوع یک پایاننامه دانشگاهی یا پژوهشی مستقل باشد. گستردگی موضوعات مطرحشده در این مجموعه، نشان میدهد که استاد همایی تنها یک رجالینویس نبود، بلکه با نگاهی دانشنامهای به معرفی تاریخ و فرهنگ اصفهان پرداخته است.
مسجدی با اشاره به شیوه شخصیتنگاری استاد همایی اظهار کرد: یکی از امتیازهای مهم آثار وی، نگاه واقعبینانه به شخصیتهای تاریخی است. همایی در شرح احوال رجال، تنها به بیان فضایل آنان اکتفا نمیکند، بلکه تلاش دارد تصویری مستند، منصفانه و نزدیک به واقعیت از فراز و فرود زندگی آنان ارائه دهد؛ رویکردی که اعتبار علمی آثار وی را دوچندان کرده است.
وی ادامه داد: استاد همایی در معرفی خاندانهای علمی، هنری و فرهنگی اصفهان نیز روشی متفاوت در پیش گرفت. وی ضمن بررسی پیشینه این خاندانها، ارتباط آنان با تحولات تاریخی، فرهنگی و اجتماعی شهر را نیز تبیین کرد و از این رهگذر، تصویری جامع از سیر تحول جامعه علمی اصفهان به دست داد.
دانشیار ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور با اشاره به ارزش پژوهشی این مجموعه اظهار کرد: تاریخ رجال اصفهان امروز یکی از معتبرترین منابع برای مطالعه محلات تاریخی، خاندانهای علمی، عرفان، تصوف، کتیبهها، نامهای کهن، ریشهشناسی مکانها و بسیاری از موضوعات مرتبط با اصفهانشناسی به شمار میرود و کمتر پژوهشی در این حوزه بدون مراجعه به این اثر قابل انجام است.
وی افزود: استاد همایی با بهرهگیری از دانش گسترده خود در تاریخ، ادبیات، زبان عربی، فقه، فلسفه و عرفان، توانست اثری خلق کند که مرز میان تاریخنگاری، فرهنگنگاری و دانشنامهنویسی را درنوردد و الگویی ماندگار برای پژوهشگران نسلهای بعد بر جای بگذارد.
مسجدی در پایان اظهار کرد: امروز بیش از هر زمان دیگری لازم است آثار استاد جلالالدین همایی بار دیگر خوانده، تحلیل و بازشناسی شود؛ زیرا بخش مهمی از ظرفیتهای علمی این آثار هنوز ناشناخته مانده و میتواند مبنای پژوهشهای تازه در حوزه تاریخ، ادبیات، فرهنگ و تمدن ایران قرار گیرد.
نظر شما