به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) در اصفهان، «کتاب راز نو» حاصل مشارکت 18 نویسنده، پژوهشگر، معمار، هنرمند و روزنامهنگار است که هر یک در قالب جستاری مستقل، یکی از مساجد معاصر اصفهان را روایت کردهاند؛ مسجدهایی که عمدتاً پس از سال ۱۳۲۰ ساخته شدهاند و اگرچه بسیاری از آنها هنوز در زمره آثار ثبتشده ملی قرار ندارند، اما بخشی از هویت معماری، فرهنگی و اجتماعی اصفهان را شکل میدهند.
از حفاظت منفعلانه تا ضرورت مطالبهگری برای نجات میراث معاصر
نخستین سخنران این مراسم، مهدی جمالینژاد، استاندار اصفهان بود که سخنان خود را با قدردانی از پدیدآورندگان کتاب آغاز کرد و انتشار چنین آثاری را اقدامی ارزشمند برای افزایش حساسیت عمومی نسبت به میراث فرهنگی دانست.
وی با اشاره به تجربه سالهای فعالیت خود در مدیریت شهری اصفهان و یزد اظهار کرد: یکی از مهمترین ضعفهای سالهای گذشته، کمتوجهی به حفاظت از میراث تاریخی و معماری بوده است.
جمالینژاد با مقایسه رویکرد دو شهر اصفهان و یزد گفت: یزد توانست با اهتمام عمومی و مدیریتی، بسیاری از آثار تاریخی خود را حفظ کند، اما در اصفهان طی سالیان گذشته بناهای ارزشمند متعددی به حال خود رها شدند؛ برخی در اثر فرسودگی از میان رفتند و برخی نیز با تصمیمهای نادرست یا نگاه صرفاً اقتصادی تخریب شدند.
وی افزود: بسیاری از ساختمانها، حمامها، خانهها و حتی مسجدهای ارزشمند اصفهان میتوانستند با مرمت و احیا همچنان بخشی از هویت شهر باقی بمانند، اما در مواردی نه تنها اقدامی برای حفظ آنها صورت نگرفت، بلکه اجازه داده شد این بناها به تدریج نابود شوند.
استاندار اصفهان تأکید کرد: امروز نیز تعداد قابل توجهی از بناهای تاریخی و مذهبی استان نیازمند مرمت فوری هستند و اگر برای آنها تصمیم جدی گرفته نشود، در آینده نزدیک بخش دیگری از سرمایه فرهنگی شهر از دست خواهد رفت.
وی با اشاره به ظرفیتهای قانونی برای تأمین منابع مالی حفاظت از میراث فرهنگی، ماده ۲۰ قانون مالیاتها را نمونهای از فرصتهای مغفول دانست و گفت: این امکان وجود دارد که بخشی از مالیات صنایع، شرکتها و بنگاههای اقتصادی در مسیر پروژههای عامالمنفعه از جمله مرمت آثار تاریخی هزینه شود، اما تاکنون از این ظرفیت به اندازه کافی استفاده نشده است.
جمالینژاد با انتقاد از فاصله میان ظرفیتهای موجود و عملکرد دستگاهها اظهار کرد: اگرچه امکان جذب هزاران میلیارد تومان اعتبار از مسیر مسئولیت اجتماعی صنایع وجود دارد، اما تاکنون تنها بخش بسیار اندکی از این ظرفیت بالفعل شده است.
وی در ادامه، نقش مطالبهگری رسانهها، دانشگاهیان و فعالان فرهنگی را در این زمینه تعیینکننده دانست و گفت: جامعه نباید تنها هنگام تخریب یک اثر تاریخی واکنش نشان دهد، بلکه باید پیش از وقوع بحران، مطالبهگر حفاظت و مرمت بناهای ارزشمند باشد.
راز نو؛ کتابی که از دل یک زخم تاریخی متولد شد
پس از سخنان استاندار اصفهان، کوروش دیباج، دبیر مجموعه و گردآورنده کتاب راز نو، پشت تریبون قرار گرفت و سخنان خود را با روایتی شخصی از شکلگیری این اثر آغاز کرد؛ روایتی که نشان میداد انتشار این کتاب نتیجه یک پروژه صرفاً پژوهشی نبوده، بلکه پاسخی فرهنگی به یک دغدغه اجتماعی است.
دیباج گفت: گاه ارزشمندترین آثار فرهنگی در دشوارترین روزها متولد میشوند و راز نو نیز حاصل همان روزهایی است که نگرانی درباره سرنوشت مسجد کازرونی عباسآباد ذهن بسیاری از دوستداران میراث فرهنگی را به خود مشغول کرده بود.
وی توضیح داد: تخریب بخشی از این مسجد، که یکی از نمونههای شاخص معماری معاصر اصفهان به شمار میرود، تنها تهدید یک ساختمان نبود، بلکه هشداری درباره از دست رفتن بخشی از حافظه جمعی شهر محسوب میشد.
به گفته وی، مسجد کازرونی عباس آباد اصفهان فقط یک بنای مذهبی نبود؛ این مسجد بخشی از تاریخ اجتماعی اصفهان، خاطرات نسلهای مختلف و هویت یک محله را در خود جای داده بود و همین مسئله سبب شد جمعی از فعالان میراث فرهنگی برای جلوگیری از نابودی کامل آن وارد میدان شوند.
دبیر مجموعه و گردآورنده کتاب راز نو تأکید کرد: مقاومت مردم، پیگیری فعالان میراث فرهنگی و همراهی گروهی از دلسوزان سبب شد این مسجد از تخریب کامل نجات پیدا کند و در نهایت در فهرست آثار ملی ایران به ثبت برسد؛ رخدادی که جرقه شکلگیری کتاب راز نو را نیز در ذهن پدیدآورندگان آن روشن کرد.
راز نو؛ تلاشی برای ثبت حافظهای که هنوز به میراث تبدیل نشده است
وی ادامه داد: شکلگیری کتاب راز نو را حاصل دغدغهای مشترک میان جمعی از پژوهشگران، معماران، روزنامهنگاران و فعالان میراث فرهنگی دانست و گفت پس از رخداد مسجد کازرونی، این پرسش جدی شکل گرفت که اگر امروز درباره بناهای ارزشمند معاصر اصفهان ننویسیم، فردا شاید دیگر اثری از بسیاری از آنها باقی نمانده باشد.
دبیر مجموعه و گردآورنده کتاب راز نو اظهار کرد: همین دغدغه موجب شد در سال ۱۴۰۳ ایده تدوین مجموعهای درباره مساجد معاصر اصفهان با پیشنهاد علی عطریان شکل بگیرد؛ ایدهای که به جای تمرکز بر معماری صرف، تلاش داشت مسجد را به عنوان بخشی از زندگی اجتماعی، حافظه شهری، فرهنگ عمومی و هویت معاصر اصفهان روایت کند.
وی با اشاره به نقش مجتبی شاهمرادی در هدایت این پروژه افزود با پذیرفتن مسئولیت راهبری مجموعه از سوی وی، مسیر تدوین کتاب انسجام بیشتری پیدا کرد و تجربه و نگاه پژوهشی او، روند شکلگیری کتاب را سرعت بخشید.
دیباج تأکید کرد: آنچه بیش از هر چیز برای او اهمیت دارد، نه نامهای درج شده بر جلد کتاب، بلکه روح همکاری و مسئولیت اجتماعی است که در سراسر این اثر جریان دارد.
وی خاطرنشان کرد: هجده نویسنده کتاب، بدون هیچ چشمداشت مالی و تنها از سر عشق به اصفهان و احساس مسئولیت نسبت به میراث فرهنگی، روایتهای خود را نگاشتند تا بخشی از حافظه معاصر این شهر ثبت شود؛ حافظهای که هنوز بسیاری از مصادیق آن در فهرست آثار ملی قرار نگرفتهاند، اما در زندگی مردم ریشهای عمیق دارند.
دبیر مجموعه و گردآورنده کتاب راز نو با تأکید بر اینکه میراث فرهنگی تنها به بناهای چندصد ساله محدود نمیشود، گفت: گاهی ساختمانی که کمتر از یک قرن از عمر آن میگذرد، به اندازه یک بنای تاریخی در حافظه مردم حضور دارد و نابودی آن به معنای حذف بخشی از هویت جمعی یک شهر است.
وی اظهار کرد: راز نو برای او تنها یک کتاب نیست، بلکه ادای دینی به شهری است که دوستش دارد؛ کتابی که میکوشد یادآور شود حفاظت از میراث فرهنگی، پیش از آنکه وظیفه یک دستگاه اجرایی باشد، مسئولیتی اجتماعی و عمومی است.
معماری معاصر؛ حلقه گمشده روایت فرهنگی اصفهان
سپس علی عطریان، مدیر برنامهریزی و اتاق فکر کتاب راز نو، با نگاهی تحلیلی به جایگاه معماری معاصر در مطالعات شهری پرداخت و گفت: اصفهان همواره با آثار شاخصی همچون میدان نقش جهان، مسجد جامع، مسجد شیخ لطفالله و دیگر بناهای تاریخی شناخته شده است و این آثار بیتردید شایسته جایگاه جهانی خود هستند، اما همین درخشش سبب شده بخش مهمی از معماری معاصر شهر در سایه قرار گیرد.
وی اظهار کرد: معماری معاصر اصفهان هنوز آن گونه که باید مطالعه، تحلیل و معرفی نشده و همین مسئله موجب شده بسیاری از بناهای ارزشمند این دوره در وضعیتی از ناشناختگی باقی بمانند.
مدیر برنامهریزی و اتاق فکر کتاب راز نو افزود: معماری معاصر نیز همچون معماری تاریخی، حامل فرهنگ، هویت و سبک زندگی جامعه است و نمیتوان ارزش آن را صرفاً با مقایسه با بناهای چندصد ساله سنجید.
وی با اشاره به ویژگیهای معماری معاصر گفت: این آثار، بازتابی از فناوری، شیوههای نوین ساخت، ترکیببندیهای تازه، مصالح جدید و نیازهای متفاوت جامعه امروز هستند و به همین دلیل باید با معیارهای متناسب با زمانه خود ارزیابی شوند.
شناخت معماری امروز، پیششرط حفاظت از میراث فرداست
مدیر برنامهریزی و اتاق فکر کتاب راز نو با استناد به دیدگاه استادان حوزه معماری و میراث فرهنگی اظهار کرد: هر آنچه ارزشمند است، شایسته حفاظت است؛ خواه متعلق به چند قرن پیش باشد و خواه محصول دوران معاصر.
وی یکی از مهمترین آسیبهای موجود را مقایسه نادرست معماری امروز با معماری گذشته دانست و گفت: وقتی یک اثر معاصر را تنها با شاخصهای معماری صفوی یا قاجاری میسنجیم، طبیعی است که بسیاری از ارزشهای آن دیده نشود.
عطریان برای تبیین این موضوع، تحول عناصر معماری همچون پلکان، فضاهای عمودی و شیوههای دسترسی در ساختمانها را نمونهای از تغییر نیازهای جامعه دانست و گفت: همانگونه که معماری تاریخی پاسخگوی نیازهای زمان خود بوده، معماری معاصر نیز محصول سبک زندگی امروز است و باید با همین نگاه تحلیل شود.
وی تأکید کرد: شناخت معماری معاصر تنها از مسیر تولید کتاب امکانپذیر نیست و نیازمند مجموعهای از فعالیتهای فرهنگی شامل تولید فیلم، عکس، نمایشگاه، نشستهای تخصصی، پژوهشهای دانشگاهی، گزارشهای رسانهای و مستندسازی مستمر است.
عطریان راز نو را آغاز چنین مسیری دانست و اظهار کرد: این کتاب صرفاً درباره هجده مسجد نیست، بلکه تلاشی برای جلب توجه جامعه به ضرورت مطالعه و حفاظت از معماری معاصر اصفهان است.
بازاندیشی در تاریخنگاری معماری معاصر ایران
در ادامه این نشست، وحید آقایی، معمار و یکی از نویسندگان کتاب، با نگاهی نظری به مسئله تاریخنگاری معماری پرداخت و گفت: یکی از خلأهای جدی مطالعات معماری ایران، نحوه روایت معماری مدرن و معاصر است.
وی اظهار کرد: بسیاری از روایتهای رایج درباره معماری معاصر ایران بر تجربه تهران استوار شده و همین مسئله موجب شده تجربههای ارزشمند دیگر شهرها، از جمله اصفهان، کمتر مورد توجه قرار گیرد.
آقایی با تأکید بر ضرورت بازنگری در واژگان و مفاهیم مورد استفاده در این حوزه گفت: حتی مفهوم معماری معاصر نیز نیازمند بازتعریف است و نباید هر بنایی که امروز ساخته میشود، بدون تحلیل دقیق، در این دسته قرار گیرد.
وی افزود: معماری معاصر تنها به زمان ساخت یک بنا مربوط نمیشود، بلکه محصول اندیشه، فرهنگ، تحولات اجتماعی و شیوه زندگی جامعه معاصر است و فهم درست آن، مستلزم مطالعه زمینههای فرهنگی و تاریخی شکلگیری آن است.
این پژوهشگر معماری با اشاره به جستار خود در کتاب راز نو، که به بررسی چند مسجد معاصر اختصاص دارد، اظهار کرد: این بناها علاوه بر ارزشهای معماری، اسناد مهمی برای شناخت تحولات اجتماعی اصفهان در دهههای اخیر به شمار میروند.
وقتی توسعه جای مرمت را میگیرد
از دیگر سخنرانان این مراسم، مهدی تمیزی، هنرمند هنرهای تجسمی و از نویسندگان کتاب بود که سخنان خود را به نقد برخی رویکردهای مدیریتی در برخورد با بافت تاریخی اصفهان اختصاص داد.
وی با بیان اینکه توسعه شهری نباید به بهای حذف هویت تاریخی شهر تمام شود، اظهار کرد: یکی از مشکلات جدی سالهای گذشته، جایگزین شدن مفهوم نوسازی به جای مرمت بوده است.
تمیزی گفت: در بسیاری از موارد، به جای حفاظت از عناصر تاریخی، سادهترین راه یعنی تخریب انتخاب شده و سپس سازهای جدید جایگزین آن شده است؛ اقدامی که اگرچه ممکن است ظاهر مسئله را حل کند، اما در عمل بخشی از اصالت تاریخی شهر را از میان میبرد.
وی با اشاره به تخریب برخی سردرها، مسجدها و عناصر شاخص بافت تاریخی اصفهان افزود: در مواردی حتی پس از تخریب، سازهای جدید با مصالح امروزی ساخته شده که هیچ نسبتی با هویت تاریخی اثر ندارد.
این هنرمند هنرهای تجسمی با انتقاد از روند تخریب برخی مساجد معاصر اظهار کرد: مسجدها از مظلومترین بناهای تاریخی کشور هستند، زیرا در بسیاری از موارد، بدون آنکه حساسیت عمومی نسبت به آنها شکل بگیرد، دستخوش تغییرات اساسی میشوند.
وی تأکید کرد: حذف تدریجی عناصر اصیل معماری، تنها از بین رفتن یک بنا نیست، بلکه پاک شدن بخشی از حافظه فرهنگی محلهها و شهر محسوب میشود.
مسجد؛ جایی که روایتهای شخصی به حافظه جمعی پیوند میخورند
در ادامه آیین رونمایی، مصطفی حیدری، فیلمساز و یکی از نویسندگان کتاب راز نو، از تجربه شخصی خود در نگارش جستار مربوط به مسجد باب الرحمه اصفهان سخن گفت؛ تجربهای که به گفته وی، از دل زندگی روزمره شکل گرفت و به شناخت دوباره یکی از بناهای ارزشمند اصفهان انجامید.
وی اظهار کرد: سالها تصور نمیکرد روزی محل کارش در مجموعه جهاننما، او را به کشف دوباره یکی از مساجد شاخص معاصر اصفهان برساند. حضور روزانه در محدوده ارگ جهاننما و رفتوآمد به مسجد بابلرحمه، به تدریج نگاه او را نسبت به این بنا تغییر داد و سبب شد معماری، فضای داخلی و تاریخ آن را از زاویهای متفاوت ببیند.
حیدری گفت: آنچه بیش از هر چیز توجهش را جلب کرده، معماری متفاوت شبستان، ستونهای بلند، تناسبات فضایی و گنبد مسجد بوده؛ ویژگیهایی که در نگاه نخست شاید کمتر مورد توجه قرار گیرند، اما درک آنها نیازمند حضور مستمر در بنا و تجربه زیستن در فضای مسجد است.
وی افزود: گفتوگو با متولیان و روحانی مسجد، مطالعه تاریخچه خاندان شفتی و مرور روایتهای شفاهی محله، باعث شد متن او تنها یک توصیف معماری نباشد، بلکه به روایتی از زندگی، خاطره و هویت تبدیل شود.
این فیلمساز تأکید کرد: بسیاری از مسجدهای معاصر اصفهان هنوز ناشناختهاند و اگر روایت آنها ثبت نشود، بخش مهمی از حافظه فرهنگی شهر نیز به تدریج از میان خواهد رفت.
مسجد انقلاب؛ روایتی از وقف، انقلاب و حافظه جنگ
زینب تاجالدین، روزنامهنگار و از نویسندگان کتاب راز نو، دیگر سخنران این مراسم بود که درباره جستار خود با موضوع مسجد انقلاب سخن گفت.
وی اظهار کرد: تاریخ این مسجد تنها به معماری آن محدود نمیشود، بلکه سرگذشت آن، روایتگر بخشی از تحولات اجتماعی و سیاسی معاصر ایران است.
تاجالدین توضیح داد: این مسجد با وقف بانویی نیکوکار شکل گرفت و از همان ابتدا علاوه بر کارکرد مذهبی، نقش فرهنگی و اجتماعی مهمی در محله ایفا کرد.
وی افزود: مسجد که در ابتدا با نام مسجد عبایی شناخته میشد، پس از پیروزی انقلاب اسلامی و همزمان با دوران دفاع مقدس، به مسجد انقلاب تغییر نام داد و به یکی از مراکز مهم فعالیتهای فرهنگی، اجتماعی و پشتیبانی از جبههها تبدیل شد.
به گفته این نویسنده، بسیاری از فعالیتهای هنری، فرهنگی، تولید آثار مرتبط با شهدا، آموزش و گردهماییهای مردمی در این مسجد شکل میگرفت، اما امروز بخش مهمی از آن خاطرات و اسناد از میان رفته و نشانی از آن روزها در فضای مسجد باقی نمانده است.
وی تأکید کرد: معماری، موقعیت جغرافیایی و پیشینه اجتماعی این مسجد، آن را به یکی از مهمترین نمونههای معماری مذهبی معاصر اصفهان تبدیل کرده است؛ اما حفظ این بنا تنها به معنای نگهداری از کالبد آن نیست، بلکه باید خاطره جمعی شکلگرفته در آن نیز ثبت و مستندسازی شود.
هشدار درباره آینده معماری اصفهان
در ادامه مراسم هادی امامی، معمار و یکی دیگر از نویسندگان کتاب راز نو، سخنان خود را از زاویهای متفاوت آغاز کرد و گفت: گاهی موضوع اصلی یک جستار، بنایی است که دیگر وجود ندارد یا در معرض تهدید قرار گرفته است.
وی با اشاره به دغدغههای موجود درباره اجرای خط دوم متروی اصفهان اظهار کرد امروز یکی از مهمترین مسئولیتهای جامعه علمی، توجه به سرنوشت بناهای تاریخی و معاصر در مسیر پروژههای عمرانی است.
امامی با استناد به مطالعات انجامشده توسط دانشگاه علم و صنعت ایران گفت: بر اساس برخی پژوهشهای تخصصی، دهها اثر تاریخی در محدوده اجرای این پروژه نیازمند بررسیهای دقیقتر هستند و هرگونه تصمیمگیری باید بر پایه مطالعات علمی و با رعایت اصول حفاظت از میراث فرهنگی انجام شود.
وی افزود: تجربههایی همچون ماجرای مسجد کازرونی عباس آباد اصفهان نشان داده است که حساسیت عمومی و مشارکت متخصصان میتواند در حفاظت از بناهای ارزشمند نقش تعیینکنندهای داشته باشد.
این معمار تأکید کرد: امروز بیش از هر زمان دیگری لازم است جامعه دانشگاهی، رسانهها، مدیران و مردم نسبت به آینده میراث معماری اصفهان حساس باشند، زیرا از دست رفتن هر بنا، صرفاً نابودی یک ساختمان نیست، بلکه حذف بخشی از هویت فرهنگی شهر است.
راز نو؛ آغاز راهی برای روایت همه مسجدهای معاصر اصفهان
آخرین سخنران مراسم، مجتبی شاهمرادی، مدیر مجموعه و سرمایهگذار کتاب راز نو بود.
وی ضمن قدردانی از حضور نویسندگان، پژوهشگران، هنرمندان و مسئولان استان، انتشار این اثر را نتیجه همراهی داوطلبانه گروهی از دغدغهمندان فرهنگ و میراث فرهنگی دانست.
شاهمرادی با اشاره به دشواریهای مسیر انتشار کتاب گفت: شرایط مختلف کشور موجب شد رونمایی این اثر با تأخیر برگزار شود، اما امروز راز نو به دست مخاطبان رسیده و این آغاز یک مسیر تازه است، نه پایان آن.
وی از مشارکت هجده نویسنده کتاب قدردانی کرد و افزود: این اثر نشان داد که اگر دغدغه مشترکی وجود داشته باشد، میتوان بدون اتکا به منافع شخصی، پروژهای فرهنگی و ماندگار را به سرانجام رساند.
شاهمرادی همچنین با اشاره به ظرفیتهای پژوهشی موجود اظهار کرد: برنامهریزی شده است که مجموعه راز نو در جلدهای بعدی ادامه یابد و در آینده همه مسجدهای معاصر اصفهان دارای روایت، مستندات و جستارهای مستقل شوند.
وی این مجموعه را پایهای برای پژوهشهای گستردهتر در حوزه معماری معاصر، میراث فرهنگی و مطالعات شهری دانست و ابراز امیدواری کرد دانشگاهیان، پژوهشگران و نویسندگان نیز در ادامه این مسیر همراه شوند.
کتاب«راز نو»، توسط نشر اسپانه منتشر و در آن روایتهایی از وحید آقایی، هادی امامی، زینب تاجالدین، سهیلا دیباجی، کوروش دیباج، مصطفی حیدری، احسان راطبی، الهه رضایی، محمدرضا رهبری، مجتبی شاهمرادی، علی شجاعی اصفهانی، شهاب شهیدانی، محمود فرزوبخش، فاطمه کلباسی، مسیح مسجدی، مریم نوری و علی عطریان منتشر شده است.
نظر شما