به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) به نقل از عربنیوز، این کتیبه که بهتازگی در محوطه باستانی السدریه کشف شده، نمونهای از کتیبههای شخصی دوران آغازین اسلام است و علاوه بر آشکار کردن شیوه ثبت رویدادها و باورهای مردم، تصویری روشن از تحول خط کوفی ارائه میدهد.
«سلمی محمد الحساوی»، استاد تاریخ باستان دانشگاه ملک سعود و کارشناس میراث فرهنگی، درباره این کشف گفت: این کتیبه روی صخرهای به ابعاد تقریبی ۱۱۵ در ۶۰ سانتیمتر در سه سطر حک شده و متن آن چنین است: «اللهم اغفر لنزال بن حسین ولقارئه آمین»؛ یعنی «خدایا نزال بن حسین و خواننده این نوشته را بیامرز، آمین.»
وی توضیح داد که آغاز کتیبه با عبارت «اللهم» نشان میدهد نویسنده آن را با هدف دعا و طلب آمرزش برای خود، پدرش و همه خوانندگان نوشته است؛ موضوعی که به گفته او، بازتابدهنده روح همبستگی، مهربانی و مشارکت اجتماعی در جامعه اسلامی آن روزگار است.
الحساوی با اشاره به اینکه این اثر متعلق به سده دوم هجری (قرن هشتم میلادی) است، افزود: این نوشته در زمره کتیبههای یادبود شخصی قرار میگیرد. ثبت نام نویسنده و پدرش نشان میدهد که حفظ نسب و معرفی افراد از طریق نام پدر، حتی در آن دوران نیز برای اعراب اهمیت داشته و در عین حال اطلاعات ارزشمندی درباره نامهای رایج آن دوره در اختیار پژوهشگران میگذارد.
به گفته این استاد دانشگاه، احتمال میرود نویسنده کتیبه یکی از کارگران محل یا تاجری بوده باشد که از این مسیر عبور میکرده است؛ زیرا عربستان مرکزی در آن دوران یکی از مهمترین مسیرهای کاروانی به شمار میرفت و وجود چنین کتیبههایی در امتداد راههای تاریخی امری رایج بوده است.
الحساوی تأکید کرد که کتیبههای عربی از معتبرترین منابع برای مطالعه زندگی روزمره در گذشته به شمار میروند؛ زیرا نویسندگان آنها باورها، تجربهها و نام خود را مستقیماً ثبت کردهاند، برخلاف برخی تمدنهای باستانی که عمدتاً رویدادهای سیاسی و نظامی را ثبت میکردند.
وی همچنین روند تحول خط عربی را در سه مرحله توصیف کرد: مرحله پیدایش در سدههای نخست میلادی، مرحله شکلگیری و تکامل از قرن سوم تا پنجم میلادی و در نهایت مرحله استقلال و تثبیت که در آن، خط عربی به نظام نوشتاری مستقلی با ویژگیهای منحصربهفرد تبدیل شد.
این پژوهشگر درباره شیوه تاریخگذاری کتیبههای کهن نیز گفت: پژوهشگران از روشهایی مانند تطبیق با رویدادهای تاریخی، ثبت تاریخ با عبارات عربی، استفاده همزمان از چند شیوه تاریخگذاری و نیز بهرهگیری از نمادهای عددی نبطی استفاده میکنند؛ روشهایی که امکان تعیین زمان نگارش کتیبهها را با دقت قابل توجهی فراهم کرده است.
الحساوی یادآور شد که خط عربی در آغاز فاقد نقطه و اعراب بود و خواندن صحیح آن نیازمند آشنایی قبلی با زبان عربی محسوب میشد. به گفته او، ابوالاسود دؤلی نخستین نظام اعرابگذاری را ابداع کرد و با استفاده از نقطههای رنگی برای فتحه، کسره، ضمه و تنوین، امکان قرائت صحیح متون را فراهم ساخت.
وی با تأکید بر جایگاه خوشنویسی عربی در تمدن اسلامی گفت: خط عربی، بهویژه خط کوفی، از مهمترین عناصر میراث فرهنگی اسلام است؛ زیرا افزون بر نگارش قرآن کریم، در تزیین بناهای مذهبی، مساجد، خانهها، سکهها، پوشاک، مبلمان و دیوارنگارهها نیز کاربرد داشته و بهتدریج به هنری مستقل و نمادی از هویت فرهنگی جهان اسلام تبدیل شده است.
به گفته این استاد دانشگاه، خط کوفی از کهنترین شیوههای نگارش عربی ـ اسلامی است که در سده نخست هجری و پس از بنیانگذاری شهر کوفه در سال ۶۳۸ میلادی به دست سعد بن ابیوقاص، در دوران خلافت عمر بن خطاب، شکل گرفت و همزمان با گسترش تمدن اسلامی تکامل یافت.
وی افزود: امروزه نیز گونههای مختلف این خط، از جمله کوفی مُورَّق با الهام از نقوش گیاهی و کوفی مربعی با ساختار هندسی، همچنان در هنر و معماری اسلامی مورد استفاده قرار میگیرند.
الحساوی در پایان، نامگذاری سال ۲۰۲۱ به عنوان «سال خوشنویسی عربی» در عربستان سعودی را نشانه توجه این کشور به حفاظت از این میراث فرهنگی دانست و گفت: این اقدام با هدف انتقال هنر خوشنویسی عربی به نسلهای آینده و حفظ آن به عنوان نمادی از هویت فرهنگی و خلاقیت هنری در عصر تحولات فناوری انجام شده است.
نظر شما