به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، کاهش سرانه مطالعه و گسترش استفاده از نمایشگرها، سال‌هاست به یکی از دغدغه‌های اندیشمندان حوزه فرهنگ و رسانه تبدیل شده است؛ اما روزنامه لوموند در یادداشتی تحلیلی، این موضوع را از زاویه‌ای متفاوت بررسی کرده و پرسیده است که آیا افول کتاب‌خوانی می‌تواند به تضعیف دموکراسی بینجامد؟

نویسنده این یادداشت معتقد است آنچه امروز در بسیاری از کشورهای جهان مشاهده می‌شود، صرفاً تغییر عادت‌های مطالعه نیست، بلکه نشانه دگرگونی عمیق در شیوه اندیشیدن، یادگیری و مشارکت شهروندان در زندگی اجتماعی است. به باور او، اگر کتاب جای خود را به محتوای کوتاه، پراکنده و زودگذر فضای مجازی بدهد، توانایی انسان برای تفکر انتقادی نیز به تدریج کاهش خواهد یافت.

لوموند برای توضیح این دیدگاه به کتاب «سرگرم تا سرحد مرگ» اثر نیل پستمن، نظریه‌پرداز آمریکایی رسانه، اشاره می‌کند. پستمن چهار دهه پیش هشدار داده بود که فرهنگ مبتنی بر کتاب، مطالعه و گفت‌وگوی منطقی، به تدریج زیر سلطه رسانه‌های تصویری قرار خواهد گرفت. او معتقد بود رسانه تنها ابزار انتقال پیام نیست، بلکه شیوه اندیشیدن انسان را نیز تغییر می‌دهد؛ بنابراین هرچه جامعه بیشتر به تصویر و سرگرمی وابسته شود، ظرفیت آن برای بحث‌های عمیق و استدلال عقلانی کاهش می‌یابد.

هشدارهای پستمن امروز بیش از هر زمان دیگری موضوعیت یافته است. اگر در دهه ۱۹۸۰ تلویزیون مهم‌ترین نگرانی بود، اکنون تلفن‌های هوشمند، شبکه‌های اجتماعی و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی، زمان و تمرکز کاربران را به شکلی بی‌سابقه در اختیار گرفته‌اند. بسیاری از پژوهش‌ها نیز نشان می‌دهد حتی حضور یک تلفن همراه در کنار فرد، توانایی تمرکز او را کاهش می‌دهد و مطالعه متون طولانی را دشوارتر می‌کند.

این یادداشت همچنین به نظریه «پرانتز گوتنبرگ» اشاره می‌کند؛ مفهومی که بر اساس آن، دوره چندصدساله سلطه کتاب چاپی بر انتقال دانش، ممکن است تنها برهه‌ای کوتاه در تاریخ بشر بوده باشد. نویسنده می‌پرسد اگر بشر پیش از اختراع چاپ بدون کتاب زندگی می‌کرد و اکنون نیز به سمت ارتباطات تصویری و دیجیتال حرکت می‌کند، آیا عصر کتاب در حال پایان یافتن است؟

لوموند در ادامه، به دیدگاه فیلسوف آلمانی فردریش نیچه اشاره می‌کند که خواندن را عملی مبتنی بر صبر، دقت و تأمل می‌دانست. از نگاه نویسنده، مطالعه کتاب برخلاف مرور سریع محتوای شبکه‌های اجتماعی، ذهن را وادار می‌کند میان مفاهیم ارتباط برقرار کند، استدلال‌ها را دنبال کند و در برابر اطلاعات، موضعی انتقادی اتخاذ کند؛ مهارتی که برای بقای جوامع دموکراتیک ضروری است.

در این میان، کتاب «کم‌عمق‌ها» اثر نیکلاس کار نیز یکی دیگر از منابع مورد استناد لوموند است. کار معتقد است اینترنت تنها نحوه دسترسی ما به اطلاعات را تغییر نداده، بلکه ساختار توجه و حافظه انسان را نیز دگرگون کرده است. به باور او، کاربران فضای دیجیتال به دریافت اطلاعات کوتاه و پراکنده عادت می‌کنند و به مرور، توانایی خواندن آثار بلند و پیچیده را از دست می‌دهند.

نویسنده یادداشت با اشاره به آمارهای منتشرشده در فرانسه و آمریکا، از کاهش مستمر میزان مطالعه، به‌ویژه در میان نوجوانان و جوانان، ابراز نگرانی می‌کند. به اعتقاد او، این روند ممکن است به شکل‌گیری آنچه برخی پژوهشگران «جامعه پساسواد» می‌نامند منجر شود؛ جامعه‌ای که در آن خواندن دیگر ابزار اصلی یادگیری و مشارکت فرهنگی نخواهد بود.

با این حال، لوموند تأکید می‌کند مسئله اصلی، رقابت میان کتاب و فناوری نیست. فناوری می‌تواند دسترسی به دانش را آسان‌تر کند، اما زمانی که جایگزین مطالعه عمیق شود، کیفیت اندیشه نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد. از همین رو، نویسنده از سیاست‌گذاران فرهنگی، نظام‌های آموزشی و خانواده‌ها می‌خواهد کتاب‌خوانی را نه صرفاً یک سرگرمی، بلکه ضرورتی برای حفظ تفکر انتقادی و فرهنگ دموکراتیک بدانند.

در پایان این یادداشت آمده است که کتاب طی چند قرن گذشته یکی از مهم‌ترین ابزارهای گسترش سواد، آزادی اندیشه و مشارکت شهروندان در حیات عمومی بوده است. به باور نویسنده، اگر جامعه توانایی خواندن متون عمیق و تحلیل انتقادی را از دست بدهد، بیش از گذشته در معرض اطلاعات نادرست، تبلیغات و دستکاری افکار عمومی قرار خواهد گرفت؛ خطری که شاید مهم‌ترین چالش عصر نمایشگرها برای آینده دموکراسی باشد.