سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): مردم خرمآباد هر سال در ایام محرم به ویژه در روز نهم، آیین سنتی «چهل منبر» را به یاد ۴۰ منزل طی شده حضرت زینب (س) از کربلا تا شام برپا کرده و حاجات خود را از خداوند طلب میکنند. شاید تعداد منبرها در این مراسم، برگرفته از فرهنگ ایرانی باشد، که در آن عدد چهل برای مردم، معتبر و مقدس بوده و در زوایای مختلف فرهنگی، اجتماعی و مذهبی جامعه، از جایگاه ویژهای برخوردار است.
چهل منبر، آیینی است که در آن از صبح تاسوعا، زنان و دختران سیاهپوش و نقاب زده، در کوچه پس کوچههای قدیمی شهر (محله باغ دختران)، با پای برهنه و بدون آنکه با هم سخن بگویند به یاد اسارت و رنجهای حضرت زینب (س)، با روشن کردن چهل شمع در چهل مجلس به عزاداری میپردازند و یا نذر خود را ادا میکنند.
این بانوان در سقاخانهها و یا هر مجلسی که مراسم روضه خوانی در آن برپاست، اندکی توقف میکنند و شمعی روشن کرده و نُقل و یا قندی نیز در آنجا میگذارند، سپس به مجلس و منبر بعدی میروند و این عمل را تا چهل منزل انجام میدهند و حاجت خود را میخواهند، البته این مراسم توسط زنان برگزار می شود، اما امروزه مردان نیز به برگزاری آن تمایل دارند.
برای حاجتمندان و برگزارکنندگان فرقی نمیکند که این مراسم در چه فصلی از سال برگزار میشود، در تابستانهای گرم و یا در سرمای زمستان، مهم نشان دادن عشق و علاقه به اهل بیت پیامبر(ص) به خصوص حضرت زینب (س) است، گاهی خستگی زیادی بر این عزاداران غالب میشود ولی باز همچنان این منازل را با اشتیاق و یکی پس از دیگری طی میکنند تا به منبر چهلم برسند که گاه این مراسم تا غروب تاسوعا طول میکشد.
مراسم چهل منبر خرم آباد، به شماره ۳۲۶ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
مجتبی رومانی رئیس بنیاد ایرانشناسی لرستان در گفتوگو با ایبنا با تشریح ابعاد تاریخی، فرهنگی و مردمشناختی آیین «چهل منبر» گفت: این آیین یکی از ارزشمندترین جلوههای میراث معنوی ایران و از برجستهترین نمادهای فرهنگ عاشورایی در لرستان است که توانسته طی نسلهای متمادی، پیوند میان باورهای دینی، هویت محلی و حافظه تاریخی مردم را حفظ کند.
وی اظهار کرد: آیین چهل منبر از شناختهشدهترین سنتهای سوگواری ماه محرم در استان لرستان، بهویژه در شهرهای بروجرد و خرمآباد است که هر ساله در روز تاسوعا و شب عاشورا با حضور گسترده مردم برگزار میشود. این آیین در طول زمان نه تنها کارکرد مذهبی خود را حفظ کرده، بلکه به بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی مردم این منطقه تبدیل شده است.
وی افزود: در آیین چهل منبر، روشن کردن شمعها نمادی از تداوم نور ایمان، زنده نگه داشتن یاد عاشورا و تجدید عهد با آرمانهای نهضت حسینی است.
رئیس بنیاد ایرانشناسی لرستان با اشاره به جایگاه عدد چهل در فرهنگ ایرانی و اسلامی افزود: عدد چهل در فرهنگ دینی و سنتهای ایرانی نماد بلوغ، کمال و تکامل معنوی است. اربعین حسینی، چلهنشینی عارفان، چهل شب مناجات حضرت موسی(ع) و دهها نمونه دیگر، اهمیت این عدد را در نظام فکری و فرهنگی ایرانیان نشان میدهد. به همین دلیل، حضور عدد چهل در این آیین نیز واجد مفاهیم عمیق نمادین و معنوی است.
رومانی با بیان اینکه بروجرد یکی از مهمترین کانونهای تاریخی این آیین به شمار میرود، گفت: براساس روایتهای تاریخی، چهل منبر در بروجرد سابقهای طولانی دارد و در محلات کهن این شهر همچون صوفیون، رازان، قدقون، جعفری، حافظیه و یخچال برگزار میشود. عزاداران در این مراسم، غالباً با صورت پوشیده، پای برهنه و در سکوتی آمیخته با احترام و معنویت، مسیر چهل منبر را طی میکنند و با روشن کردن شمع در سقاخانهها و مجالس عزاداری، یاد شهدای کربلا را گرامی میدارند.
وی ادامه داد: یکی از ویژگیهای مهم چهل منبر بروجرد، حضور همزمان زنان و مردان در این آیین است. همچنین سنت روشن کردن نخستین شمع در خانه تاریخی آقا و آخرین شمع در امامزاده شاهزاده ابوالحسن، به این مراسم هویت ویژهای بخشیده است. در فرهنگ محلی بروجرد نیز رسم بر این است که کسانی که حاجت خود را از این آیین گرفتهاند، در سال بعد به جای چهل شمع، چهل و یک شمع روشن کنند که به آن «چهل و یک منبر» گفته میشود.
رئیس بنیاد ایرانشناسی لرستان درباره آیین چهل منبر در خرمآباد نیز اظهار کرد: این مراسم در خرمآباد بیش از هر نقطهای با محله تاریخی باغ دختران شناخته میشود. در این آیین، زنان و دختران سیاهپوش با پای برهنه و در سکوت کامل، مسیر چهل منزل یا چهل مجلس عزاداری را طی میکنند و در هر مکان شمعی روشن میسازند.
وی افزود: در باور عمومی مردم خرمآباد، این حرکت نمادی از رنجها، سختیها و استقامت حضرت زینب کبری(س) و کاروان اسرای کربلا است. به همین دلیل چهل منبر خرمآباد علاوه بر جنبه سوگواری، بازتابی از فرهنگ مقاومت، صبر و پایداری در مکتب عاشورا نیز محسوب میشود.
رومانی با اشاره به نقش زنان در استمرار این سنت گفت: چهل منبر خرمآباد را میتوان یکی از مهمترین جلوههای مشارکت زنان در حفظ و انتقال میراث فرهنگی عاشورایی دانست. زنان لرستان طی دههها و بلکه سدههای گذشته، نقش اصلی را در زنده نگه داشتن این سنت ایفا کردهاند و این آیین را نسل به نسل منتقل کردهاند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به پیشینه تاریخی این مراسم اشاره کرد و گفت: هرچند زمان دقیق شکلگیری چهل منبر مشخص نیست، اما اسناد تاریخی نشان میدهد که این آیین دستکم از دوره قاجار در نقاط مختلف ایران رواج داشته است. برخی پژوهشگران نیز معتقدند که روشن کردن شمع و حرکت آیینی میان مکانهای مقدس، ریشه در سنتهای کهن ایرانی دارد که در طول تاریخ با فرهنگ اسلامی و شیعی درآمیخته و در قالب مراسمی چون چهل منبر استمرار یافته است.
رئیس بنیاد ایرانشناسی لرستان افزود: از منظر مردمشناسی، چهل منبر صرفاً یک مراسم مذهبی نیست؛ بلکه نظامی از نمادها، باورها و روابط اجتماعی را در خود جای داده است. حضور مردم در خانهها و سقاخانهها، توزیع نذورات، پذیرایی از عزاداران و مشارکت جمعی در برگزاری مراسم، همگی نشاندهنده کارکردهای اجتماعی و فرهنگی این آیین هستند.
وی با بیان اینکه یکی از مهمترین ابعاد چهل منبر، تقویت سرمایه اجتماعی و همبستگی محلی است، افزود: در این مراسم، مرزهای اجتماعی کمرنگ میشود و همه افراد جامعه در فضایی سرشار از معنویت، احترام و همدلی گرد هم میآیند. این ویژگی باعث شده است که چهل منبر علاوه بر ارزش مذهبی، از منظر انسجام اجتماعی نیز اهمیت فراوانی داشته باشد.
رومانی با اشاره به ثبت ملی این آیین افزود: ثبت چهل منبر در فهرست میراث معنوی کشور نشاندهنده اهمیت و ارزش فرهنگی این سنت است. چنین آیینهایی بخشی از هویت تاریخی مردم لرستان و ایران را تشکیل میدهند و حفاظت، مستندسازی و معرفی آنها از وظایف مهم نهادهای فرهنگی و پژوهشی است.
وی تأکید کرد: آیین چهل منبر نمونهای درخشان از پیوند میان ایمان دینی، فرهنگ بومی و حافظه تاریخی مردم است. شمعهایی که در عصر تاسوعا و شب عاشورا در کوچههای بروجرد و خرمآباد روشن میشوند، تنها نماد یک نذر شخصی نیستند؛ بلکه چراغهای هویتی هستند که روایت عشق به اهلبیت(ع)، فرهنگ ایثار و استمرار سنتهای معنوی مردم لرستان را برای نسلهای آینده روشن نگه میدارند.
نظر شما