سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - پریا پورارجمند؛ از نخستین روزهایی که انسان کوشید جهان پیرامون خود را روایت کند، مذهب یکی از مهمترین سرچشمههای داستان، اسطوره و نمایش بوده است. بسیاری از آیینهای مذهبی در تمدنهای مختلف، در قالب اجراهای نمایشی شکل گرفتهاند، در واقع، پیش از آنکه تئاتر به عنوان یک هنر مستقل شناخته شود، انسان از نمایش برای بازسازی باورها، روایت زندگی پیامبران، قهرمانان دینی و انتقال مفاهیم معنوی بهره میگرفت.
ادبیات نمایشی نیز از این قاعده مستثنی نیست. اگرچه بخش بزرگی از نمایشنامههای جهان به موضوعات اجتماعی، سیاسی، عاشقانه یا فلسفی اختصاص یافتهاند، اما دین و معنویت همواره یکی از مهمترین منابع الهام نمایشنامهنویسان بوده است. در این آثار، مذهب تنها به عنوان یک موضوع تاریخی یا اعتقادی مطرح نمیشود، بلکه بستری برای طرح پرسشهای بنیادین انسان درباره ایمان، عدالت، رستگاری، فداکاری، اخلاق، اختیار و سرنوشت فراهم میآورد.
در ایران نیز پیوند میان نمایش و مذهب سابقهای دیرینه دارد. تعزیه و شبیهخوانی به عنوان یکی از اصیلترین گونههای نمایش ایرانی، قرنها بستری برای روایت وقایع مذهبی، بهویژه حماسه عاشورا، بودهاند و تأثیر عمیقی بر ادبیات نمایشی معاصر برجای گذاشتهاند. بسیاری از نمایشنامهنویسان ایرانی، از بهرام بیضایی گرفته تا نویسندگان نسلهای جدید، به شیوههای مختلف به سراغ مضامین دینی رفتهاند؛ گاه با بازخوانی شخصیتهای مقدس و وقایع تاریخی، گاه با روایت زندگی چهرههای مذهبی و گاه با طرح چالشهای اعتقادی انسان معاصر.
نمایشنامههای مذهبی تنها به بازگویی رخدادهای تاریخی محدود نمیشوند. برخی از آنها به بررسی نسبت انسان امروز با ایمان میپردازند، برخی مفاهیم اخلاقی و اجتماعی را از منظر دین بررسی میکنند و برخی دیگر با الهام از شخصیتها و رویدادهای دینی، به خلق روایتهایی تازه دست میزنند. از واقعه عاشورا و زندگی امامان شیعه گرفته تا نقش زنان در تاریخ اسلام، انتظار موعود، گفتوگوی ادیان و زندگی شخصیتهای تأثیرگذار مذهبی، همگی موضوعاتی هستند که در آثار نمایشی بازتاب یافتهاند.
در ادامه، نگاهی خواهیم داشت به تعدادی از مهمترین نمایشنامهها و آثار نمایشی مذهبی معاصر که هر یک از زاویهای متفاوت به مفاهیم دینی و معنوی پرداختهاند و نشان میدهند که چگونه مذهب همچنان یکی از منابع زنده و تأثیرگذار در ادبیات نمایشی ایران به شمار میرود.
مجلس ضربت زدن
عرصه نمایشنامهنویسی ایران با نامهایی همچون عبدالحسین نوشین، اکبر رادی، بهمن فرسی، پری صابری و... گره خورده. در این میان، بهرام بیضایی، نویسنده و کارگردان ایرانی، نامی است که جایگاه ویژهای در زمینه نمایشنامهنویسی ایران دارد. نمایشنامههایی از جمله «اژدهاک»، «مترسک در شب، سهرابکشی» و «یزدگر سوم» آثاری است که این هنرمند از خود بهجای گذاشته. اما نمایشنامه«ضربت زدن» اثر دیگری است که در سال ۱۳۷۹ به قلم این هنرمند درآمد و موضوع محوری آن، مذهب است.
«مجلس ضربت زدن» از آخرین نمایشنامههای مهم بیضایی در ایران محسوب میشود و از شیوه «نمایش در نمایش» در آن استفاده کرده است. این نمایشنامه در واقع مرثیهای برای حضرت علی (ع) است که در آن گروهی از جوانان قصد دارند تئاتری در باره قتل حضرت علی (ع) توسط ابن ملجم به روی صحنه ببرند. بیضایی در این نمایشنامه، علاوه بر اینکه سعی داشته به مخالفت با کسانی دربیاید که در شخصیت حضرت حضرت علی(ع) دچار توهم شدهاند، با زیرکی اعتراض خود به موضوع ممیزی را بیان میکند و آن را یکی از عواملی که مانع برون رفت جامعه از خفقان می شود تلقی میکند.
پری خوانی عشق و سنگ
این کتاب شامل سه نمایشنامه با نامهای «پریخوانی عشق و سنگ»، با «صحرا بخوان، بیصدا» و «جریره» است.
موضوع اصلی نمایشنامه مظلومیت زنان در طول تاریخ است. این نمایشنامه که در سال ۱۳۹۰، به قلم چیستا یثربی توسط انتشارات سوره مهر منتشر شد، موضوعهایی از جمله زنده بهگور شدن دختران قبل از اسلام، تحمل توهینها و تهمتهای ناروا، به اسارت و بردگی گرفته شدن زن و بیپناهی او، محرومیت از حق و حقوق، و… در دورههای مختلف بیان میشود و در آخر، به مخاطب نشان میدهد که پیامبر اسلام تا چه اندازه به زن و دختر اهمیت میدهند و موجب زنده شدن حقوق دختران و زنان میشوند.
شمارش معکوس
محوریت موضوع این نمایشنامه درباره اختلاف یک زن و شوهر بر سر اعتقادات متفاوتشان است؛ زن پایبند به اعتقادات است و مرد مدام با سرزنش کردن او عقایدش را زیر سئوال میبرد و همچنین به موضوع بمبگذاری در حرم امام رضا(ع) نیز میپردازد. این کتاب به قلم رسول نقوی نگاشته شده و درسال ۱۳۸۹ توسط انتشارات سوره مهر منتشر شده است.
حورا
داستان مواجه افرادی از ادیان مختلف با یکدیگر و حضور معنویت در ارتباط آنها، همیشه مهم و حائز اهمیت بوده؛ مانند سلمان فارسی و حضرت محمد(ص) یا نجاشی و جعفر بن ابیطالب. این نمایشنامه نیز داستان زن مسیحی را روایت میکند که به دلیل جور و ستم اعراب جاهلی اقدام به فرار از سرزمین خودش میکند و برای دیدار با حضرت محمد(ص) راهی مکه میشود. این زن در مسیر با مردی به اسم اسماعیل آشنا میشود و داستان، روایت سیر عارفانهای است که این دو مسافر با یکدیگر طی میکنند. خالق «حورا»، بهار مومنی است و این اثر در سال ۱۳۸۸ توسط سوره مهر منتشر شد. این اثر علاوه بر مضمون مذهبی، به گفتوگوی میان ادیان و امکان همزیستی معنوی میان پیروان ادیان مختلف نیز میپردازد.
مردی برای همیشه
امام موسی صدر، فقیه شیعه ایرانی و مؤسس مجلس اعلای شیعیان لبنان، یکی از شخصیتهای نامی تاریخ است. از فعالتهایش در زمینه ارتقای فرهنگی و محرومیتزدایی شیعیان لبنان گرفته تا داستان مفقود شدنش و روایتهای متفاوتی که از ناپدید شدنش وجود دارد، همگی نام این شخصیت را برای ما یادآورد میشوند. نمایشنامه «مردی برای همیشه»، اثری است که بر اساس زندگی امام موسی صدر به قلم شهرام کرمی در سال ۱۳۹۶ نگاشته شده و داستان زندگی این مرد بزرگ را از زمان تولدش تا ربوده شدن را در هفت صحنه شرح میدهد. این هفت صحنه بهترتیب عبارتند از: اذان برای موسی، یک شاخه گل برای پروین، روزگار صور، اولین شهید، گفتگو با سنگ، آزادی را باور کن و مردی برای همیشه.
سحرگاه سوم
نمایشنامه «سحرگاه سوم» نوشته سیدحسین فداییحسین در سال ۱۳۹۷ منتشر شده است. فداییحسین در این نمایشنامه موضوعاتی مثل آموزههای دینی، ولایت و حقانیت اسلام و همچنین انتظار فرج امام زمان و ربا و نزول خواری را محور اصلی قرار داده و جلوهگری این موضوعات را در سبک زندگی انسانهای امروزی نشان داده است. خلاصه این نمایش درباره مردی به اسم صالح جوادی است که کارمند با سابقه بانک بوده و بانک بعد از تحمل فشارهای زندگی دست به دریافت پول نزول میزند و در ادامه ماجراهای دیگری برایش رخ میدهد.
میرعزا کاشانی در قلمرو تعزیه
هنر تعزیه و تعزیهخوانی از دیرینه در فرهنگ ما جای داشته است. تعزیه، به عنوان یک هنر نمایشی مذهبی، نه تنها در ایران بلکه در میان جوامع شیعی در سراسر جهان ریشه دوانده است. در ایران تعزیهسرایان متعددی میزیستهاند که یکی از مهمترین آنها، میرعزا کاشانی است. این شخص در زمان ناصرالدین شاه شهرت قابل توجهی داشته و کاتب بیش از ۳۰۰ عدد تعزیهنامه بوده. سمانه کاظمی، نویسنده اثر، در این نمایشنامه به معرفی میرعزا کاشانی میپردازد و برخی از مشهورترین سرودههای او، مثل مجلس شهادت امام حسین و تعزیه روز عاشورا را مرور و بررسی میکند و درباره مجلس شهادت حضرت سلطانعلی(برادر امام جعفر صادق(ع)) صحبت میکند. باید گفت که این کتاب فقط یک نمایشنامه نیست و پژوهشی نمایشی درباره یکی از مهمترین تعزیهسرایان دوره قاجار به شمار میآید و از این منظر نیز ارزش تاریخی دارد.
بعد از واقعه
کتاب «بعد از واقعه» نوشته سلیم بیگدلی، نمایشنامهای پیرامون واقعه کربلا است که در سال ۱۴۰۰ منتشر شده. این نمایشنامه بهصورت دو تکگویی مربوط به بعد از واقعه عاشورا در بارگاه یزید است که مهمترین ابعاد واقعه عاشورا را با تکیه بر نسخههای تعزیه بازگویی میکند.
اشاره به سنت تعزیه ارزشهای نمایشی در «بعد از واقعه» را بیشتر میکند. نویسنده از ظرفیتهای نمایشی تعزیه برای بازخوانی واقعه عاشورا بهره برده است و همین جذابیتهای اثر را بیشتر میکند.
الهه
سیروس همتی نامی آشنا میان مردم است که اغلب آن را با حضور در فیلم و سریالهای سینما و تلویزیون میشناسد. اما این شخصیت علاوهبر حضور در حرفه بازیگری، در حرفه نویسندگی نیز دستی بر قلم دارد. کتاب «الهه» شامل هفت نمایشنامه به قلم این هنرمند است که همگی مضمونی مذهبی دارند. سیروس همتی در یکی از این نمایشنامهها با عنوان «روایتی از حکایت ناتمام» از تاریخِ عاشورا بهره گرفته و وقایعی که روز عاشورا در اردوی یزیدیان اتفاق افتاد را شرح میدهد. این کتاب در سال ۱۳۹۶ توسط انتشارات نیستان به بازار کتاب عرضه شده است.
غزل کفر: مجموعه نمایشنامه
این مجموعه، شامل پنج نمایشنامه است که تمرکز همه آنها بر واقعه بزرگ عاشورا است.. «ساقی»، «یک دامان ماه و ستاره»، «غزل کفر»، «منطقالطیر سلیمانی» و «دزد آب» عنوان نمایشنامههای این مجموعه هستند. امیر دژاکام، نویسنده اثر، در نگاشتن آن از زبان ساده و روان استفاده کرده و همین سادگی در قلم، موجب شده مخاطب بتواند ارتباط بیشتری با وقایعی که در روزگار قدیم رقم خورده، ارتباط برقرار کند.
پنج نمایشنامه کتاب غزل کفر با نامهای «ساقی»، «یک دامان ماه و ستاره»، «غزل کفر»، «منطقالطیر سلیمانی» و «دزد آب»، هر کدام از زاویهای متفاوت به وقایع دوران اولیه اسلام بهویژه حوادث واقعه کربلا میپردازد. این کتاب در سال ۱۳۹۲ توسط انتشارات نیستان هنر منتشر شده است.
نظر شما