سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کوروش دیباج: محرم در تاریخ اصفهان تنها یک مناسبت مذهبی نبوده است؛ بلکه بستری برای شکلگیری بخشی از حافظه فرهنگی، هویت محلهای و زیست اجتماعی این شهر به شمار میرفته است. در طول قرنها، دهها آیین، سنت و رسم مذهبی در گذرها، میدانها، سقاخانهها، تکایا و محلات تاریخی اصفهان شکل گرفته که هر یک بازتابی از جهانبینی، روابط اجتماعی و فرهنگ عمومی مردمان این شهر بودهاند. با این حال، بخش قابل توجهی از این میراث ناملموس امروز یا بهکلی از میان رفته و یا تنها ردپایی از آن در اسناد تاریخی، وقفنامهها، عکسهای قدیمی و حافظه نسلهای پیشین باقی مانده است.
در سالهای اخیر، همزمان با افزایش توجه پژوهشگران به مقوله میراث ناملموس، موضوع آیینهای فراموششده محرم نیز بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. بسیاری از کارشناسان معتقدند که مطالعه این آیینها صرفاً بازخوانی تاریخ عزاداری نیست، بلکه راهی برای شناخت تحولات اجتماعی، ساختار محلهای شهرها، شیوههای همبستگی مردمی و حتی تغییرات فرهنگی در دورههای مختلف تاریخی به شمار میرود. از این منظر، آیینهای محرم را میتوان بخشی از اسناد زنده تاریخ اجتماعی ایران دانست؛ اسنادی که در صورت بیتوجهی، بخشی از آنها برای همیشه از دست خواهد رفت.
در همین راستا، خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در گفتوگو با منصور قربانی، پژوهشگر حوزه آیینهای مذهبی و فرهنگ عامه، به سراغ لایههای کمتر شناختهشده محرم در اصفهان رفته است؛ لایههایی که از خلال آنها میتوان تصویری متفاوت از میراث آیینی این شهر تاریخی، دلایل فراموشی برخی سنتها و ضرورت ثبت و حفاظت از این سرمایههای فرهنگی را مورد بررسی قرار داد.
عکسها از:ارنست هولستر
در میان آیینهای فراموششده محرم اصفهان، کدام آیینها بیشترین ظرفیت ثبت و معرفی بهعنوان میراث ناملموس را دارند و چرا با وجود اهمیت تاریخی، امروز کمتر شناخته شدهاند؟
اگر بخواهیم از منظر میراث ناملموس به موضوع نگاه کنیم، باید توجه داشته باشیم که ارزش یک آیین تنها به قدمت آن محدود نمیشود، بلکه استمرار تاریخی، نقش اجتماعی و تأثیر آن در شکلدهی هویت جمعی نیز اهمیت دارد. در اصفهان مجموعهای از آیینهای مرتبط با محرم وجود داشته که امروز یا کاملاً از بین رفتهاند یا به شکل محدود اجرا میشوند.
یکی از این نمونهها، سنتهای مرتبط با سقاخانههای محلات است. سقاخانهها صرفاً محلی برای توزیع آب نبودند؛ آنها نقش مهمی در سازماندهی مناسبات اجتماعی محله داشتند. بسیاری از نذورات، گردهماییهای مذهبی و حتی تصمیمگیریهای جمعی در پیرامون همین فضاها شکل میگرفت.
همچنین برخی شیوههای سنتی چاووشخوانی محرم، آیینهای اعلام آغاز عزاداری در محلات، شیوههای قدیمی نخلآرایی و تعزیههای اختصاصی بعضی محلات تاریخی اصفهان از جمله ظرفیتهایی هستند که میتوانند در قالب میراث ناملموس مورد توجه قرار گیرند.
متأسفانه بخش مهمی از این آیینها قربانی گسستهای اجتماعی و تغییر سبک زندگی شدهاند و به همین دلیل نسل جدید آشنایی چندانی با آنها ندارد.
اسناد تاریخی، وقفنامهها و سفرنامههای دورههای مختلف چه تصویری از آیینهای محرم اصفهان ارائه میدهند که امروز دیگر در سطح شهر دیده نمیشود؟
اسناد تاریخی منابع بسیار ارزشمندی برای بازسازی حافظه فرهنگی شهر هستند. در بسیاری از وقفنامههای دوره صفوی و قاجار، موقوفات مشخصی برای برگزاری مراسم محرم تعریف شده است؛ از تأمین روشنایی تکایا و حسینیهها گرفته تا هزینه تعزیهخوانی، تهیه آب برای سقاخانهها و پذیرایی از عزاداران.
در برخی سفرنامههای خارجی نیز توصیفهای جالبی از مراسم محرم اصفهان دیده میشود. جهانگردان اروپایی که در دوره صفوی به اصفهان سفر کردهاند، از گستردگی مراسم عزاداری، حضور اصناف مختلف و مشارکت گسترده مردم در آیینهای محرم یاد کردهاند.
نکته مهم این است که بسیاری از این آیینها جنبه نمایشی و آیینی توأمان داشتند. امروز بخش عمدهای از این تنوع آیینی از میان رفته و مراسم در بسیاری از مناطق به الگوهای نسبتاً مشابهی تبدیل شده است. در نتیجه بخشی از رنگارنگی فرهنگی گذشته را کمتر مشاهده میکنیم.
تا چه اندازه میتوان تغییرات کالبدی و اجتماعی شهر اصفهان را در فراموشی آیینهای سنتی محرم مؤثر دانست؟
به نظر من این عامل یکی از مهمترین دلایل است. آیینهای محرم در اصفهان تاریخی ارتباط مستقیمی با ساختار محلهای شهر داشتند. هر محله برای خود هویت، تکایا، سقاخانهها، هیئتها و حتی شیوههای خاص عزاداری داشت.
وقتی ساختار سنتی محلات دچار تغییر شد، بسیاری از بسترهای اجتماعی این آیینها نیز از بین رفت. مهاجرتهای گسترده، تغییر ترکیب جمعیتی محلات، توسعه شهر و کاهش ارتباطات سنتی میان همسایگان باعث شد بخشی از حافظه جمعی محلهها تضعیف شود.
در گذشته، انتقال آیینها بهصورت سینهبهسینه انجام میشد. کودکان و نوجوانان از طریق حضور در مراسم محلی با سنتهای عزاداری آشنا میشدند. اما با تغییر سبک زندگی و کاهش پیوندهای محلهای، این چرخه انتقال فرهنگی نیز آسیب دید.
برخی معتقدند بخشی از آیینهای محرم نه به دلیل ضعف فرهنگی بلکه به علت تغییر ذائقههای مذهبی و رسانهای فراموش شدهاند. آیا این دیدگاه را میپذیرید؟
تا حد زیادی بله. فرهنگ پدیدهای پویاست و همواره در حال تغییر است. برخی آیینها به دلیل شرایط جدید اجتماعی کارکرد گذشته خود را از دست دادهاند.
امروزه رسانههای جمعی و فضای مجازی نقش پررنگی در شکلدهی به الگوهای عزاداری دارند. بسیاری از هیئتها از الگوهای فراگیر ملی تأثیر میپذیرند و همین موضوع موجب کاهش تنوعهای محلی شده است. البته این به معنای منفی بودن تغییرات نیست. مسئله اصلی آن است که در کنار پذیرش تحولات طبیعی، باید مستندسازی و حفاظت از میراث آیینی نیز انجام شود. اگر یک آیین دیگر اجرا نمیشود، دستکم باید روایت، اسناد، تصاویر و شیوه اجرای آن برای نسلهای آینده حفظ شود.
آیینهایی مانند سقاخانهگردانی، تعزیههای محلی یا نخلآرایی در اصفهان چه ویژگیهایی داشتند که آنها را از نمونههای مشابه در سایر شهرهای ایران متمایز میکرد؟
اصفهان به دلیل جایگاه تاریخی خود همواره محل تلاقی سنتهای گوناگون بوده است. همین ویژگی باعث شکلگیری گونههای متنوعی از آیینهای مذهبی شد.
برای مثال در برخی محلات تاریخی اصفهان، سقاخانهها صرفاً یک عنصر معماری نبودند بلکه به مرکز هویت مذهبی محله تبدیل شده بودند. بسیاری از آیینهای نذری، سوگواری و گردهماییهای مردمی پیرامون آنها شکل میگرفت. در حوزه تعزیه نیز نسخههای متعددی وجود داشت که با ویژگیهای فرهنگی اصفهان تطبیق یافته بود. برخی شیوههای موسیقایی، نحوه روایت داستانها و حتی طراحی صحنه تعزیه دارای ویژگیهای محلی بودند.
نخلآرایی نیز در بعضی مناطق اصفهان با استفاده از هنرهای سنتی، پارچههای نفیس، آیینهکاری و تزئینات خاص انجام میشد که آن را از نمونههای مشابه متمایز میکرد.
در پژوهشهای میدانی خود آیا با آیینهایی مواجه شدهاید که امروز اجرا نمیشوند اما هنوز در حافظه شفاهی سالمندان محلات تاریخی اصفهان باقی مانده باشند؟
بله، موارد متعددی وجود دارد. یکی از جذابترین بخشهای پژوهش در حوزه فرهنگ عامه، ثبت همین روایتهای شفاهی است. بسیاری از سالمندان هنوز جزئیات آیینهایی را به خاطر دارند که دهههاست اجرا نشدهاند. برای نمونه روایتهایی درباره شیوههای خاص استقبال از ماه محرم، نحوه آماده سازی فیزیکی سقاخانهها، مراسم سنتی روشن کردن چراغها، شکل حرکت دستههای عزاداری در برخی گذرهای تاریخی و آیینهای خاص نذری وجود دارد که امروزه کمتر نشانی از آنها دیده میشود.
این خاطرات تنها روایت مراسم مذهبی نیستند؛ بلکه اطلاعات ارزشمندی درباره ساختار اجتماعی، روابط همسایگی، اقتصاد محلی و سبک زندگی مردم در گذشته ارائه میدهند. در واقع از طریق مطالعه آیینهای محرم میتوان بخشی از تاریخ اجتماعی اصفهان را بازخوانی کرد.
اگر قرار باشد یکی از آیینهای فراموششده محرم اصفهان احیا شود، به نظر شما کدام آیین در اولویت قرار دارد و چه الزاماتی باید رعایت شود؟
پیش از هر چیز باید تأکید کنم که احیا با بازسازی نمایشی تفاوت دارد. اگر قرار است آیینی احیا شود، باید بر پایه مستندات معتبر تاریخی، پژوهشهای میدانی و مشارکت جامعه محلی صورت گیرد. به اعتقاد من، آیینهای مرتبط با سقاخانهها ظرفیت بسیار بالایی برای احیا دارند؛ زیرا هم ریشه عمیقی در فرهنگ عاشورایی اصفهان دارند و هم با مفهوم ایثار، سقایت و یاد حضرت ابوالفضل(ع) پیوند خوردهاند.
البته احیا نباید صرفاً به بازسازی یک سازه یا اجرای نمادین محدود شود. مهمتر از همه احیای کارکرد فرهنگی و اجتماعی این فضاهاست. اگر سقاخانه بار دیگر بتواند به نقطهای برای تعامل فرهنگی، انتقال روایتهای تاریخی و تقویت هویت محلهای تبدیل شود، میتوان گفت احیا به معنای واقعی کلمه اتفاق افتاده است.
همچنین لازم است دانشگاهها، پژوهشگران، نهادهای فرهنگی و فعالان محلی در این فرایند مشارکت داشته باشند تا نتیجه کار از پشتوانه علمی برخوردار باشد.
نظر شما