سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - یدالله رحمتعلی: ماه محرم در استان مرکزی تنها موسم سوگواری نیست، فرصتی است برای بازخوانی میراثی فرهنگی که در گذر قرنها، آیینهای عاشورایی را با شعر، مرثیه و ادبیات آیینی درآمیخته است. از نوحهها و مراثی که نسل به نسل در هیئتها و تکایا طنینانداز شده تا اشعار شاعران برجسته این دیار که واقعه کربلا را در قالب واژهها روایت کردهاند.
عاشورا در استان مرکزی همواره فراتر از یک مناسبت مذهبی، بخشی از هویت فرهنگی و ادبی مردم بوده است. نگاهی به این سنتهای ماندگار نشان میدهد که چگونه ادبیات آیینی در کنار آیینهای عزاداری، روایتگر عشق و ارادت مردمان این خطه به حضرت اباعبدالله الحسین(ع) شده و همچنان در حافظه جمعی آنان زنده مانده است. اسماعیل مجللی، نویسنده و پژوهشگر حوزه ادبیات آیینی و تعزیه، در گفتوگو با خبرنگار ایبنا در اراک به تشریح بخشی از این ظرفیتها و سنتهای ماندگار پرداخته است.
مؤلف کتاب مرجع «شبیه نامه» با اشاره به پیشینه کهن آیینهای سوگواری در ایران گفت: نخلگردانی، علمگردانی، چغچغهزنی و تعزیهخوانی از مهمترین جلوههای فرهنگ عاشورایی در ایران و بهویژه استان مرکزی هستند که ریشه در باورهای تاریخی، دینی و فرهنگی مردم این سرزمین دارند.
اسماعیل مجللی با اشاره به برخی آیینهای عزاداری ویژه استان مرکزی بیان کرد: یکی از رسوم شاخص این استان، آیین علمگردانی در روستای هزاوه است. در شب نخست محرم، سادات علمگردان هزاوه با حضور در امامزاده محل، علمی شش متری را برای ایام عزاداری آماده میکنند. این علم دارای دو سرپنجه نقرهای و طلایی است که هر یک در زمان مشخصی از مراسم مورد استفاده قرار میگیرد و نمادهای خاصی از واقعه عاشورا را بازنمایی میکند.
وی افزود: آیین «چغچغهزنی» در روستای انجدان نیز از دیگر سنتهای کهن عزاداری استان مرکزی است. چغچغه ابزاری چوبی است که به صورت جفت در دست عزاداران قرار میگیرد و نواختن آن یادآور سوگواری شیعیان پس از شنیدن خبر شهادت امام حسین(ع) و یارانش در کربلاست.
«محرقالقلوب»؛ منبع مهم نگارش نسخههای تعزیه
این پژوهشگر ادبیات آیینی و تعزیه در استان مرکزی با اشاره به نقش استان مرکزی در شکلگیری و گسترش ادبیات آیینی و تعزیه اظهار کرد: کتاب «محرقالقلوب» اثر ملا مهدی نراقی، از عالمان برجسته این خطه، یکی از منابع مهم نگارش نسخههای تعزیه در دوره قاجار بوده است.
وی ادامه داد: استان مرکزی خاستگاه بسیاری از چهرههای تأثیرگذار در عرصه تعزیه، شعر آیینی و موسیقی مذهبی بوده است. از جمله این شخصیتها میتوان به قائممقام فراهانی، میرزا تقیخان امیرکبیر، میرزا عبدالله فراهانی، شعبانعلی طفرشی، سیدیوسف طفرشی، میرزا حبیب طفرشی، رضا محلاتی و دیگر تعزیهخوانان و هنرمندان برجسته دوره قاجار اشاره کرد.
مجللی با اشاره به ظرفیتهای تاریخی استان مرکزی در حوزه تعزیه گفت: تکیههای تاریخی زاغرم تفرش، آقاخان محلاتی، باغ شیخ ساوه و تکیه شهر فرمهین از جمله فضاهای ارزشمند اجرای تعزیه هستند که در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیدهاند.
وی خاطرنشان کرد: تعزیهخوانی در تمامی شهرها و روستاهای استان مرکزی رواج دارد و برخی مجالس تعزیه این منطقه بر اساس زندگی امامزادگان مدفون در استان سروده شدهاند. همچنین در مناطق ترکزبان استان، از جمله کمیجان و خنداب، تعزیه به زبان ترکی اجرا میشود.
شیوه منحصر بهفرد اجرای تعزیه در اراک
این نویسنده و پژوهشگر حوزه ادبیات آیینی افزود: یکی از گونههای کمنظیر تعزیه در کشور، «تعزیه سیار» اراک است که با حرکت گروههای تعزیه در سطح شهر اجرا میشود و از منظر شیوه اجرا، نمونهای منحصر بهفرد در میان آیینهای نمایشی مذهبی ایران به شمار میرود.
مجللی با استناد به اسناد تاریخی دوره قاجار گفت: گزارشهای روزنامه «وقایع اتفاقیه» و سفرنامه دکتر فووریه، پزشک مخصوص ناصرالدین شاه، نشان میدهد که تعزیه و آیینهای سوگواری در منطقه عراق عجم، شامل اراک و شهرهای پیرامون آن، از رونق و اهمیت ویژهای برخوردار بوده است.
وی تأکید کرد: استان مرکزی به دلیل پیشینه غنی تاریخی، حضور شاعران، تعزیهنویسان، موسیقیدانان و هنرمندان برجسته و نیز تنوع آیینهای عاشورایی، یکی از مهمترین کانونهای حفظ و تداوم میراث فرهنگی و آیینی ایران به شمار میرود.
تعزیه سیار بازار اراک؛ میراثی یکصدساله
محمد علمدار، نویسنده و پژوهشگر حوزه ادبیات بومی نیز به تشریح پیشینه و جزئیات مراسم تعزیه سیار در بازار اراک به عنوان یکی از قدیمیترین اجراهای تعزیه در کشور پرداخت و گفت: اجرای تعزیه در سلطانآباد (اراک) بیش از یک قرن قدمت دارد و از دیرباز در بازار این شهر برگزار میشده است.
وی با اشاره به تقسیمبندی تاریخی شهر اراک به دو محله قلعه و حصار توضیح داد: محله قلعه در شرق شهر به مرکزیت بازار و محله حصار در غرب قرار داشته است. اختلافات دیرینه بر سر آب قنوات و نحوه برگزاری عزاداری محرم، پس از درگیریهای فراوان با میانجیگری بزرگان به توافقی منجر شد و قرار شد در دهه محرم به جز روز عاشورا، دستگاه تعزیه قلعه صبح و دستگاه حصار بعدازظهر وارد بازار شوند و در عاشورا این ترتیب برعکس میشد.
این نویسنده با توصیف فضای مراسم افزود: مردم از صبح زود در بازار جا میگرفتند و حجرهداران خانوادههایشان را در مغازهها اسکان میدادند. جالب اینکه مادرها در این ایام از میان دخترانی که فقط در محرم بیرون میآمدند، برای پسرانشان همسر انتخاب میکردند و پس از محرم و صفر، بازار خواستگاری داغ میشد.
وی جزئیات اجرای مراسم را اینگونه روایت کرد: پس از پرچم مخصوص هر محله، طبلزنها و نقارهزنها با لباسهای متحدالشکل سوار بر شترهای آذینبندیشده وارد بازار میشدند. سپس دستههای سینهزنی و زنجیرزنی و پس از آن چهلچراغکشها و علامتکشها که در مقابل سقاخانهها به حضرت ابوالفضل (ع) سلام میدادند. اوج هیجان در سقاخانههای لوطیهاشم و ملاقاسم بود.
علمدار با اشاره به ابعاد فنی مراسم گفت: عرض بازار تنها ۵ متر و ۲۰ سانتیمتر است و با حضور جمعیت در دو طرف، عرض مفید به زیر ۴ متر میرسید. طول مسیر از دروازه قبله تا دروازه رازان حدود ۸۰۰ متر بود. شلوغترین نقطه هم چهارسوق بازار بود.
وی از نوازندگان چیرهدست قرهنی یاد کرد و افزود: مرحوم علیاکبر جریانی در محله قلعه با نواختن قرهنی چنان بر احساسات تأثیر میگذاشت که مردم به گریه میافتادند. در محله حصار نیز عسگر، رضا نائبی و شاطر شمسالله با شیپور و قرهنی به مراسم رنگ میبخشیدند.
این پژوهشگر با تأکید بر منحصربهفرد بودن این شیوه از تعزیه سیار در ایران خاطرنشان کرد: برگزاری تعزیه سیار با این سبک در ایران نظیر ندارد و نیازمند نگاه ویژه مسئولان به عنوان یک میراث گرانبهای فرهنگی و مذهبی است.
استان مرکزی یکی از مهمترین خاستگاههای تعزیهنویسی و تعزیهخوانی ایران است که سهمی ماندگار در حفظ و انتقال فرهنگ عاشورا داشته است، میراثی که از قلم تعزیهنویسان نامدار این دیار بر جای مانده، امروز نیز در قالب مجالس تعزیه و آیینهای ویژه محرم در شهرها و روستاهای استان ادامه دارد. تداوم این سنتها نشان میدهد که تعزیه در استان مرکزی صرفاً یک نمایش آیینی نیست بلکه بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی مردمی است که قرنها روایت کربلا را با زبان هنر، شعر و نمایش زنده نگه داشتهاند.
عکسهای تعزیه از: میلاد صفابخش و هاجر مولایی
نظر شما