به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی منابع شاخص و کمتر شناختهشده موجود در مخازن این سازمان، در هر شماره یکی از آثار برجسته گنجینه ملی را به مخاطبان معرفی میکند.
تازهترین روایت این مجموعه، به معرفی نشریه فرانسوی L’Illustration و شمارهای از این هفتهنامه اختصاص دارد که بخشی از آن به سفر نخست مظفرالدینشاه قاجار به اروپا و حضور او در فرانسه پرداخته است.
L’Illustration (ISSN 0246-9251) روزنامهای هفتگی و مصور در فرانسه بود که از سال ۱۸۴۳ تا ۱۹۴۴ در پاریس منتشر میشد. این نشریه را ادوار شارتون بنیان گذاشت و نخستین شماره آن در ۴ مارس ۱۸۴۳ منتشر شد. L’Illustration نخستین روزنامه مصور فرانسه بود و پس از سال ۱۹۰۶ به نخستین مجله مصور بینالمللی تبدیل شد که در ۱۵۰ کشور توزیع میشد.
L’Illustration از تأثیرگذارترین نشریات مصور فرانسه به شمار میرفت و در تاریخ روزنامهنگاری تصویری نقشی پیشگامانه داشت. انتشار نخستین عکس و عکس رنگی در مطبوعات فرانسه و همکاری با نویسندگان، عکاسان و هنرمندان برجسته، از جمله ویژگیهای این نشریه بود. این مجله پس از آزادی پاریس در سال ۱۹۴۴، به دلیل همکاری نسبی با رژیم ویشی تعطیل شد و تلاش برای احیای آن با نام France-Illustration نیز در نهایت موفق نبود.
شماره ۲۹۹۶ این هفتهنامه مصور، مورخ ۲۸ ژوئیه ۱۹۰۰ میلادی، از منابع تصویری و مطبوعاتی ارزشمند درباره نخستین سفر اروپایی مظفرالدینشاه قاجار به شمار میرود. این نشریه که از معتبرترین مجلات فرانسه در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم بود، به مناسبت حضور شاه ایران در اروپا، پروندهای ویژه به شرح مسیر سفر، هیئت همراه و جلوههای دربار قاجار اختصاص داد.
گزارش این شماره با عنوان شاه در فرانسه (Le Chah en France) آغاز میشود و نویسنده ضمن شرح حرکت شاه از تهران، تبریز و قفقاز به سوی اروپا، اطلاعاتی درباره سازمان دربار، تشریفات سلطنتی و همراهان او ارائه میدهد. در کنار متن، تصویر ورود شاه به تبریز منتشر شده است؛ تصویری که ازدحام مردم، سواران قاجاری و فضای استقبال رسمی از پادشاه را نشان میدهد. در صفحهای دیگر، عکسی از مظفرالدینشاه و جمعی از رجال بلندپایه دولت قاجار در ورشو به چاپ رسیده و تصاویر علیاصغرخان اتابک اعظم، مشهور به امینالسلطان، و نصراللهخان ناظمالملک، وزیر مختار ایران در پاریس، نیز به خوانندگان فرانسوی معرفی شده است.
از مهمترین بخشهای این مجموعه، تصویر تمامصفحه «کالسکه سفر شاه ایران» است که کاروان سلطنتی را در حال حرکت نشان میدهد. این تصویر نه تنها بازتابی از تشریفات و شکوه دربار قاجار است، بلکه از نگاه اروپاییان به «شرق» و نمایش عناصر پرشکوه و نمایشی قدرت سلطنتی نیز پرده برمیدارد. هنرمند با ترسیم سواران، محافظان، خدمتگزاران، چادرهای همراه و جمعیت انبوه، کوشیده است عظمت موکب شاهی را برای مخاطب فرانسوی مجسم سازد.
از دیگر اخبار منتشرشده در این نشریه، میتوان به انعکاس سفر مظفرالدینشاه به فرانسه در ژوئیه ۱۹۰۰ اشاره کرد. یکی از وقایع مهم این سفر، سوءقصد به جان مظفرالدینشاه در پاریس بود که ضارب در کار خود توفیق نیافت و آسیبی به شاه ایران نرسید.
سفر مظفرالدینشاه به اروپا که بخش عمده قرضه دریافتی از روسیه صرف آن شد، کمترین ثمره سیاسی یا اقتصادی را برای ایران به همراه نداشت. او پس از بازگشت از این سفر، امتیاز نفت جنوب ایران را با شرایط آسان به سرمایهدار انگلیسی، ویلیام دارسی، واگذار کرد تا امکان تأمین مخارج دربار و سفرهای بعدی خود به اروپا فراهم شود.
این مجموعه از چند جهت اهمیت دارد. نخست آنکه از معدود گزارشهای مصور مفصل اروپایی درباره سفر نخست مظفرالدینشاه است. دوم آنکه تصویری روشن از نحوه بازنمایی ایران و ایرانیان در مطبوعات غربی در آغاز قرن بیستم ارائه میدهد. سوم آنکه اطلاعاتی ارزشمند درباره پوشاک، تشریفات، رجال سیاسی و فرهنگ درباری عصر قاجار در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
اهمیت این گزارش تنها در متن آن نیست، بلکه تصاویر منتشرشده در کنار مقاله نیز ارزش تاریخی فراوان دارند. در صفحه نخست، صحنه ورود مظفرالدینشاه به تبریز به تصویر کشیده شده و در صفحه دوم، عکسی از شاه و همراهانش در ورشو (Varsovie) منتشر شده است. انتشار این تصاویر نشان میدهد که مطبوعات فرانسه تنها به شخص شاه توجه نداشتند، بلکه در پی معرفی ساختار سیاسی و چهرههای اثرگذار حکومت ایران نیز بودند.
از این رو، صفحات منتشرشده در L’Illustration را میتوان در شمار اسناد مهم تاریخ روابط ایران و اروپا و نیز از منابع برجسته تاریخ تصویری ایران در اواخر دوره قاجار دانست. این گزارش در آستانه ورود ایران به عصر تحولات سیاسی و اجتماعی مشروطه منتشر شد و از این حیث، تصویری از واپسین سالهای اقتدار دربار قاجار را پیش روی خواننده قرار میدهد؛ دورانی که ایران بیش از هر زمان دیگر در معرض نگاه، قضاوت و کنجکاوی افکار عمومی اروپا قرار گرفته بود.
سلام شاه یا سرود ملی ایران، ساخته آلفرد لومر، نیز در ضمیمه این نشریه منتشر شده است و یکی از نمونههای اولیه معرفی موسیقی ایرانی در مطبوعات اروپا به شمار میآید. نشریه L’Illustration با شماره مدرک ۱۲۶۹۳۰۰ در مخازن کتابخانه ملی ایران نگهداری میشود.
نظر شما