سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، کتاب «تاریخ تمدن اسلامی در خلافت فاطمیان مصر» تالیف معصومه دهقان از سوی انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه منتشر شد.
فاطمیان خاندانی از شیعیان اسماعیلی که در سالهای ۲۹۷ق تا ۵۶۷ق بر مناطقی از سرزمینهای غرب جهان اسلام حاکم بودند و با عنوان عُبَیدیان نیز شناخته میشدند. عبیدالله مهدی(نام کامل وی: عبیدالله سعید بن الحسین المهدی بالله) (۹۰۹–۹۳۴) بنیانگذار خلافت فاطمی بود. فاطمیان در ۳۶۲ق با ساختن شهر قاهره نزدیک فُسطاط، این شهر را پایتخت خود کردند.
فاطمیان مدتی بر سراسر شمال آفریقا، مصر، شام و یمن تسلط پیدا کردند و توانستند تا حجاز و سیسیل (جزیره بزرگ در جنوب ایتالیا) پیش روند. آنان پیوسته با حکومت عباسیان و دولتهای طرفدار آنان مانند سلجوقیان و نیز با امویان اندلس، خوارج و امپراتوری روم شرقی در ترکیه و یونان فعلی درگیر بودند. فاطمیان در رقابت با خلفای عباسی، خود را خلفای بر حق میدانستند. دوران حکومت فاطمیان به ترویج و تقویت مذهب تشیع در شمال آفریقا به خصوص در کشور مصر انجامید. در این دوران در قاهره مراکز علمی و فرهنگی مانند جامعهالازهر برای آموزش علوم اسلامی با گرایش اسماعیلی تاسیس شد و آثار برجسته این مذهب نگاشته شد. فاطمیان در دوره حکومت خود با استفاده از نهاد دعوت و ارسال داعیان (مبلغان مذهب اسماعیلی) مانند ناصر خسرو قبادیانی (۳۹۴ق ـ ۴۶۸ق) به سرزمینهای مختلف، موفق به رواج تشیع اسماعیلی در نقاط مختلفی از جهان اسلام مانند یمن، هند و خراسان و ماوراءالنهر شدند. در این عصر، کتابخانهها نیز رونق بسیار یافت. کتابخانه قصر خلافت در قاهره به نام خِزانهالکتب و کتابخانه متعلق به دارالحکمه به نام دارالعلم مهمترین این کتابخانهها بود. رصدخانه الحکامی به دستور الحاکم بامرالله تاسیس شد. علاقه خلفای مصر به مظاهر شکوه و جلال، به توسعه هنرهای تزئینی و معماری یاری رساند. از جمله صنایعی که در زمان فاطمیان در مصر رواج زیاد یافت، پارچهبافی بود.
عقاید غُلوآمیز درباره الحاکم بالله، خلیفه فاطمی و سپس ناپدیدشدن او در ۴۱۱ق به پدیدآمدن فرقه دروزیه انجامید. در نیمه دوم خلافت فاطمیان، قدرت و نفوذ وزرا و رقابت سرداران تُرک (ماوراء النهر) و بَربَر به تضعیف خلافت فاطمی انجامید. بَدرُ الجَمالی و پسرش افضل از وزیران مشهور و مقتدر این دوره بودند. افضل، وزیر المستنصر، خلیفه فاطمی، پس از مرگ او (۴۸۷ق)، باعث دوپارگی خلافت فاطمیان و ایجاد دو شاخه نِزاریه و مستعلویه شد. حسن صباح (حدود ۴۴۵ق ـ ۵۱۸ق) و دیگر داعیان اسماعیلی جبال و خراسان از شاخه نزاریه شدند. همچنین با کشتهشدن آمر، خلیفه فاطمی در ۵۲۴ق شاخه مُسْتَعلیه به دو شاخه طیبیه و حافظیه تقسیم شد. سرانجام صلاحالدین ایوبی، وزیر فاطمیان، به کار این حکومت پایان داد و خطبه به نام بنیعباس خواند.
در حقیقت تمدن اسلامی بدون بازشناسی خلافت فاطمیان و آن هم بدون توجه به بنیانهای تاریخی و فرهنگی و تحلیل تطورات و تحولات عناصر تمدنی در گستره جهان اسلام میسر نیست. این کتاب بررسی نقادانه و تاریخی تمدن اسلامی و بازکاوی عناصر فرهنگی- تمدنی خلافت فاطمیان مصر است که در قرن چهارم تا ششم هجری قمری بر گسترهای مهم از جهان اسلام فرمانبرداری کردند.
بررسی نهادهای تمدنی و فرهنگی، پیشرفتهای تمدنی در زمینههای اجتماعی، علوم و فنون، هنر، صنایع و نیز اقتصاد در خلافت فاطمیان مصر بسیار حائز اهمیت است که میتواند برههای مهم از تاریخ خلافت اسلامی را در پهنهای عظیم از جهان اسلام بازنمایی کند.
در فصل نخست کتاب «تاریخ تمدن اسلامی در خلافت فاطمیان مصر»؛ منابعی که در نگارش این اثر مبنای عمل بودهاند، معرفی و نقد شده است تا پژوهشگران با شناخت این منابع بتوانند از آنها بهره ببرند. در فصل دوم، عرصه سیاسی خلافت فاطمیان مصر در قرون چهارم تا ششم هجری قمری بررسی شده است. در تبیین فضای سیاسی خلافت به آغاز کار فاطمیان در افریقیه و تلاشهای آنان برای تشکیل خلافت در شمال آفریقا اشاره شده است. فصل سوم کتاب با عنوان «حیات اجتماعی در مصر عصر فاطمی» به تحلیل نقش طبقات اجتماعی در جامعه مصر فاطمی در چند گفتار پرداخته است. فصل چهارم در سه گفتار، درباره تشکیلات اداری و حکومتی، دیوانها و نهاد وزارت، نهادهای قضایی و نیز تشکیلات نظامی بحث کرده است.
در پنجمین فصل، حیات علمی و فرهنگی مصر عصر فاطمیان با تکیه بر منابع دست اول این دوران مورد بررسی قرار گرفته است. در فصل ششم تجارت به عنوان مبحثی مهم در اقتصاد فاطمی مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است.
معصومه دهقان در شرح «تشکیلات قضایی در عصر فاطمیان مصر» آورده است: «خلافت فاطمیان در مصر، فصلی نوین در فرایند دادرسی اسلامی گشود. تلاشی که از گذشته برای استقلال نهاد قضاوت از دیگر نهادهای دولتی آغاز شده بود، در مصر عصر فاطمی به ثمر نشست. از سازمان و نحوه قضاوت فاطمیان در افریقیه اطلاع زیادی نداریم. آنچه از مسائل قضایی آنان در منابع آمده است، مربوط به مصر است. قاهره فاطمی نیز، مانند بغداد و قرطبه، پایگاه قاضیالقضات شد. در حالیکه پیش از آن مصر، تنها یک ولایت تابع خلافت عباسی بود که در آن یک قاضی سنی مذهب که خلیفه عباسی او را تعیین میکرد، سرپرست سازمان قضایی مصر بود. استقلال قضایی مصر در عهد فاطمی در حقیقت با گزینش قاضالقضات در قاهره چهره نمود.
این موضوع نشانگر چیرگی و اقتدار نهاد قضاوت در خلافت نوپای فاطمیان مصر بود. به جای خلیفه، یک وزیر توانمند سرنوشت دستگاه قضا را بر عهده گرفت و مصر با مقامی به نام قاضیالقضات آشنا شد. بدینگونه در عمل برای نخستین بار در صفر سال ۳۸۹ق/ ۹۹۹م سازمان قاضیالقضات در مصر پایهگذاری شد.
ناصرخسرو یادآوری میکند که حقوق قاضیالقضات در مصر در سال ۴۴۰ق/ ۱۰۴۸م به دو هزار دینار رسید «تا قاضیان به اموال مردم طمعی نداشته و بر مردم حیف نرود»(ناصرخسرو، ۱۳۸۱، ص۱۰۰ و ۱۰۱). ابن طویر بیان کرده است که حقوق قاضیالقضات و داعیالدعات صد دینار در هر ماه در فهرست دیوان رواتب ثبت شده بود. مقریزی به نقل از ابن میسر نیز حقوق ماهیانه داور یا قاضی را چهل دینار بیان کرده است(مقریزی(۲)، ۱۴۱۶، ج۳، ص۱۷۴). قاضیان سایر مناطق نیز به احتمال زیاد همین مقدار حقوق میگرفتند(ابنطویر، ۱۴۱۲، ص۷۰). درآمد ماهیانه قاضی از طرف دولت برایش فرستاده میشد. انواع عطایا را نیز از خزانه برای قاضی میفرستادند. از اصطبلهای دولت به طور دائمی به او قاطری خاکستری میدادند. این رنگ از قاطر مخصوص قاضی بود و نه سایر دولتمردان. به پشت این قاطر، از خزانه زنهای قصر، مرکبی سنگین قرار میدادند و زینی داشت با دو ردیف نقره آراستهشده و روی پوست حیوان حریر میانداختند(همان). هنگامی که قاضیالقضات در مجلس حاضر میشد، کسی از اصحاب شمشیر یا قلم پیش او نمیآمد یا قوالههای ازدواج یا دادخواستها حاضر نمیشد، جز با اجازه او. تا زمانی که او در مجلس داوری بود، کسی حق حرکت یا قیام نداشت و شاهد فقط به دستور او عوض میشد(ابنطویر، ۱۴۱۲، ص۱۰۸).»
مسئله مورد توجه در کتاب «تاریخ تمدن اسلامی در خلافت فاطمیان مصر» بررسی و تحلیل زمینههای اعتلای تمدن اسلامی در قلمرو گسترده فاطمیان و حضور آنها در مسیر شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی است. همچنین تلاش شده است بعد از نمایان ساختن فضای سیاسی و تاریخی این خلافت؛ به مسیرهای طی شده در زمینههای مختلف تمدنی به عنوان خلافت هماورد با خلافت عباسیان پرداخته شود.
کتاب «تاریخ تمدن اسلامی در خلافت فاطمیان مصر» تالیف معصومه دهقان با ۳۲۴ صفحه، شمارگان ۱۰۰ نسخه و بهای ۴۸۶ هزار تومان از سوی انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه به بازار کتاب آمد.
نظر شما