به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی منابع شاخص و کمتر شناختهشده این گنجینه، در هر شماره یکی از آثار برجسته موجود در مخازن سازمان را به مخاطبان معرفی میکند.
در تازهترین شماره این مجموعه، کتاب «پژوهشی در تشکیلات دیوان اسلامی بر مبنای اسناد دوران آققوینلو، قراقوینلو و صفوی» نوشته هریبرت بوسه، شرقشناس برجسته آلمانی، معرفی شده است. هریبرت بوسه در سال ۱۹۵۶ میلادی رساله دکترای خود را با عنوان «پژوهشی در تشکیلات دیوان اسلامی» در قاهره به پایان رساند و در سال ۱۹۶۵ نیز از رساله «آلبویه در عراق» برای دریافت درجه استادی در رشته اسلامشناسی دفاع کرد. وی از سال ۱۹۷۳ بهعنوان استاد و رئیس انستیتوی شرقشناسی دانشگاه کیل به فعالیتهای آموزشی و پژوهشی پرداخت و طی سالهای ۱۹۸۱ تا ۱۹۸۵ ریاست و معاونت دانشکده فلسفه این دانشگاه را بر عهده داشت.
از هریبرت بوسه آثار متعدد پژوهشی در حوزه تاریخ اسلام و ایران برجای مانده است که کتاب «پژوهشی در تشکیلات دیوان اسلامی بر مبنای اسناد دوران آققوینلو، قراقوینلو و صفوی» از مهمترین و ماندگارترین آنها به شمار میرود. این اثر یکی از منابع اساسی در مطالعه تاریخ دیوانسالاری و تشکیلات اداری ایران در دوره گذار از حکومتهای ترکمن آققوینلو و قراقوینلو به دولت متمرکز صفوی محسوب میشود. بوسه در این پژوهش، برخلاف بسیاری از تاریخنگاریهای سنتی که عمدتاً بر متون روایی و تواریخ درباری تکیه دارند، با اتکا به اسناد اصیل و منتشرنشده، ساختار قدرت و سازمان اداری را از خلال «مدارک دیوانی» بازسازی کرده است.
این کتاب با انتشار ۵۵ برگ تصویر از اسناد اصلی و ارائه متن کامل یا گزیدهای از فرمانها، منشورات و قراردادهای ملکی به زبانهای فارسی و ترکی آذربایجانی (ترکمانی)، افق تازهای در پژوهشهای مربوط به نهادهای سیاسی و اداری ایران گشوده است. بوسه در این اثر، از رهگذر تحلیل دقیق اسناد آرشیوی، به بررسی مفاهیم و اصطلاحات اداری و حقوقی همچون «سیورغال»، تقسیمات دیوانی و القاب اداری دورههای مختلف پرداخته و تصویری مستند از سازوکار قدرت در دورههای مغولی، تیموری، ترکمانی و صفوی ارائه کرده است.
یکی از وجوه متمایز این پژوهش، اتکای مستقیم نویسنده به اسناد خطی و آرشیوی دستاول است. بوسه در دورهای که بسیاری از پژوهشگران به منابع چاپی محدود بودند، به سراغ اسناد موجود در مجموعههای خصوصی و آرشیوهای پراکنده رفت و با بهرهگیری از دانش ریشهشناسی و دیرینهشناسی، به تحلیل ساختارهای اداری و تحولات خط و نگارش اسناد پرداخت. برای نمونه، او در بررسی فرمانی از شاه عباس دوم مربوط به سال ۱۰۵۲ هجری قمری، علاوه بر انتشار متن سند، تحول خط شکسته و تشریفات دیوانی دوره صفوی را نیز تحلیل کرده است.
این اثر برای پژوهشگران تاریخ ایران و مطالعات آرشیوی، صرفاً یک منبع تاریخی نیست، بلکه نمونهای روشمند از شیوه مواجهه با اسناد خام تاریخی به شمار میرود. بوسه با گردآوری، بازخوانی و تحلیل این اسناد، نوعی روششناسی پژوهش در آرشیوهای ایرانی، عثمانی و اروپایی را نیز ارائه کرده است؛ رویکردی که همچنان در مطالعات مربوط به اصطلاحات اداری، فرمانهای صفوی و خوانش خطوط شکسته، مرجعیت خود را حفظ کرده است.
کتاب «پژوهشی در تشکیلات دیوان اسلامی بر مبنای اسناد دوران آققوینلو، قراقوینلو و صفوی» در سال ۱۳۶۷ با ترجمه غلامرضا ورهرام از سوی مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی منتشر شده و با شماره کتابشناسی ملی ۱۴۷۰-۶۸م در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران نگهداری میشود.
نظر شما