سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)؛ امنیت مهم‌تر است یا آزادی؟ آیا در نبود امنیت میتوان آزادی داشت؟ در نبود آزادی چطور؟ آیا جامعه ای می‌تواند محروم از آزادی و در همان حال برخوردار از امنیت باشد؟ اساسا چه رابطه ای میان امنیت و آزادی وجود دارد؟ آیا برخورداری از امنیت ناگزیر متضمن چشم‌پوشی از برخی آزادی‌هاست؟ یا آزادبودن ناظر بر زیستن در جامعه‌ای پرمخاطره است؟ آیا می‌توان الگویی سیاسی معرفی کرد که در آن جامعه ضمن برخورداری از امنیت پایدار از آزادی‌های اساسی بهره‌مند باشد؟

کتاب «امنیت و آزادی: آیا می‌توان در سایۀ امنیت آزادانه زیست؟» می‌کوشد تا به پرسش‌های بالا پاسخ دهد. این کتاب به طور کلی دو الگوی امنیت را ترسیم و تبیین می‌کند:

نخست الگوی امنیت استاتیک که بر بستر سکون اجتماعی شکل می‌گیرد؛ نوع آرمانی این امنیت زمانی محقق می‌شود که با کاهش تحرک اجتماعی سکوت و سکونی گورستانی بر جامعه حاکم شده باشد. این الگوی امنیتی زمانی به بارزترین وجه جلوه‌گر می‌شود که همگان مرده باشند! درون این الگوی امنیتی ما با مفهوم «امنیت در خود» مواجهه‌ایم؛ یعنی امنیتی که ماهیتی ناخودآگاه و خودکار دارد و چیزی فراتر از خود را جستجو نمیکند و بیرون از خود هرگز چشم به افق دورتری ندوخته است. در اینجا ما با امنیت به مثابه هدف روبرو هستیم. یعنی دستیابی به امنیت پایان امر اجتماعی و غایت آمال سیاسی است.

دومین الگو، الگوی امنیت دینامیک است که بر بستری از تحرک اجتماعی شکل می‌گیرد. امنیت دینامیک نتیجۀ سنتزی پایدار میان آزادی و امنیت است؛ جایی که تحقق امنیت از مسیر تثبیت آزادی میگذرد. در این الگو آزادی و امنیت در تضاد نیستند و امنیت به مثابه سازوکاری نهادی برای پاسداری از آزادی به شمار می‌رود. در اینجا ما با «امنیت برای خود» مواجهیم یعنی امنیتی که خردمندانه و آگاهانه شکل میگیرد و فسلفۀ وجودی آن قائم به اهدافی بزرگتر است. در اینجا امنیت نه به مثابه هدف که به مثابه ابزار است. در این الگو امنیت نه پایان کار که تازه شروع ماجراست. این امنیت نوعی از پایداری را به وجود می‌آورد که شبیه پایداری دینامیک در فیزیک است؛ مانند دوچرخه‌ای که تنها در حرکت می‌تواند پایداری خود را حفظ کند. امنیت دینامیک، امنیتی مبتنی بر تغییر و نه سکون است.

در الگوی امنیت استاتیک تصویر جامعه مهمتر از تصور جامعه است زیرا تصویر قابی ثابت و بی تغییر است که همگان باید خود را درون آن تصور کنند و به تصویر بکشند. اما در الگوی امنیت دینامیک تصور سازندۀ تصویر است بنابراین همگان میتوانند به سهم خود در تولید و تغییر تصویر جامعه مشارکت کنند. در تمامی کشورهای جهان به میزان‌های مختلف میتوان حضور این دو الگو را مشاهده کرد. سلطه هر یک از این دو الگو نه تنها معنای امنیت را تعیین می‌کند بلکه ادراک ما از کلان روایت‌هایی مانند جامعه، ملت و ملی‌گرایی را شکل می‌دهد. ایران ما نیز از این قاعده برکنار نیست.

بنابر بسیاری از تجربه‌های تاریخی، اعطای امنیت در عمل با سلب آزادی توأم بوده است. شاید این وضعیت متناقض را بتوان مهمترین معمای امنیت به شمار آورد؛ اینکه چگونه میتوانیم بدون فدا کردن آزادی به امنیت دست یابیم و به تعبیر ریچارد اولمان از «تاخت‌زنی امنیت و آزادی» بپرهیزیم. این تاخت‌زنی به ویژه در تاریخ کشورهای جهان سوم مشهود است. این کشورها به دلیل ضعف در بنیان‌های نظری حکمرانی کمتر در ایجاد پیوند میان امنیت و آزادی موفق بودند و در نتیجه برای دست یافتن به امنیت ناچار به خشونت و سلب آزادی متوسل شدند. به دیگر سخن، گره‌ای را که نتوانستند به دست بگشایند، ناگزیر به دندان گرفتند.

اینجاست که می‌توانیم بگوییم الگوی امنیتی در کشورهای یادشده الگوی «امنیت در خود» است. الگویی که طبق آن امنیت غایت خودش به شمار می‌رود. در صورتی که در الگوی «امنیت برای خود» فلسفۀ وجودی امنیت قائم به اهدافی بزرگتر است. در اینجا امنیت نه به مثابه هدف که به مثابه ابزاری برای پاسداری از پویایی اجتماعی است. اگر پویایی اجتماعی را ارگانوئید یا اندام‌واره در نظر بگیریم، «سوژه» سلول بنیادی این اندام‌واره به شمار میرود و کارکرد این سلول بنیادی تعیین-کننده ماهیت و عملکرد کلِ اندام‌وارۀ اجتماعی است. وجود یا عدم وجود سوژگی هم بود و نبود آزادی مدنی را تعیین میکند و هم بود و نبود سوژگی در گروی وجود آزادی مدنی است. بنابراین در شرایطی که آزادی مدنی وجود ندارد، کنش سوژه باید معطوف به استقرار آزادی مدنی باشد و در شرایطی که آزادی مدنی وجود دارد، کنش سوژه باید معطوف به تلاش برای پاسداری از آن باشد. امنیت نیز آپاراتوس و سازوبرگی است که بر پایۀ سازوکارهای استقرار و استمرار آزادی مدنی عمل می‌کند. به دیگر سخن امنیت بر بستری از آزادی شکل می‌گیرد.

برای تأمین چنین امنیتی ناگزیر از ارائه سنتزی پایدار میان امنیت و آزادی هستیم و این هدف مهمترین رسالت کتاب پیش-رو به شمار می‌رود. به همین منظور کوشیدیم تا با طرح رهیافت امنیت سوژه‌مبنا در این مسیر بلند گامی کوتاه برداریم. به این امید که برای پیمودن راهی دراز شاید برداشتن گام نخست کافی باشد.