به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) به نقل از روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، رویداد «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم، قدیمی و گاه مغفولمانده در گنجینه آرشیوی سازمان طراحی شده است. در هر شماره از این مجموعه، یکی از اسناد شاخص آرشیو ملی ایران معرفی و زمینههای تاریخی، اداری و حقوقی مرتبط با آن برای مخاطبان توضیح داده میشود.
تازهترین روایت این مجموعه، به مناسبت سالروز لغو امتیاز تنباکو به فتوای آیتالله میرزاحسن شیرازی، به معرفی سندی با عنوان «رونوشت تلگراف امینالسلطان به حکام ولایات درباره فسخ قرارداد تنباکو، خروج کمپانی رژی و عوامل آن از ایران و لزوم پایان اعتراضات مردمی» اختصاص یافته است.
نهضت تنباکو نخستین جنبش اعتراضی و ضداستعماری ایران در دوره قاجار بهشمار میآید که در سال ۱۳۰۹ قمری و در واکنش به واگذاری امتیاز انحصاری خرید، فروش و صادرات توتون و تنباکو به یک شرکت انگلیسی شکل گرفت. این جنبش با رهبری علمای دینی و همراهی گسترده مردم، به یکی از مهمترین رخدادهای اجتماعی و سیاسی عصر قاجار تبدیل شد.
در این میان، فتوای تحریم تنباکو از سوی آیتالله میرزا سیدمحمدحسن حسینی شیرازی، معروف به میرزای شیرازی، مرجع نخست شیعیان که در آن زمان در سامرای عراق ساکن بود، نقش تعیینکنندهای در گسترش و هدایت اعتراضات داشت و در نهایت حکومت قاجار را ناگزیر به لغو این قرارداد کرد.
تلگراف معرفیشده در این شماره که خطاب به حکام ولایات ممالک محروسه صادر شده، اعلام میکند که بنا بر دستور ناصرالدینشاه و به دلیل مغایرت قرارداد تنباکو با منافع تجار و رعایای دولت، امتیاز یادشده بهطور کامل فسخ شده است. در این سند همچنین تأکید شده که کمپانی «رژی» پس از تصفیه خسارات و خروج عوامل خود، ایران را ترک خواهد کرد و از این پس هرگونه سخن یا اقدامی که موجب تشنج اوضاع شود، با مواخذه دولت همراه خواهد بود.
این سند، افزون بر جنبه اداری و حکومتی خود، تصویری از وضعیت سیاسی و اجتماعی ایران پس از قیام تحریم تنباکو ارائه میدهد. از یک سو، عقبنشینی حکومت در برابر فشار افکار عمومی و اعتراضات مردمی را نشان میدهد و از سوی دیگر، بیانگر تلاش دولت برای بازگرداندن آرامش و کنترل فضای ملتهب جامعه است.
این تلگراف همچنین اطلاعاتی درباره شیوه ارتباطی صدراعظم با حکام ولایات در دوره قاجار در اختیار قرار میدهد و همزمان، بازتابدهنده جایگاه و نفوذ مراجع دینی و قدرت بسیج اجتماعی مردم در تحولات سیاسی آن دوره است.
این سند در تاریخ ۱۹ جمادیالثانی ۱۳۰۹ قمری تنظیم شده و با شماره ثبت ۰۲۱۵۴۵-۲۹۶ در آرشیو ملی ایران نگهداری میشود.
نظر شما