سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - نگار فیضآبادی؛ در روزگاری که بحرانهای اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی بر زندگی مردم جهان سایه انداختهاند، این سوال مطرح میشود که هنر چه کاربردی دارد؟ کتاب «چرا تئاتر؟» تلاشی است برای پاسخ به همین سوال اساسی است. اینکه در جهان بحرانی و پراضطراب امروز، تئاتر چه ضرورتی دارد و چگونه میتواند به فهم بهتر زندگی انسان کمک کند. صداهای متنوعی که در این کتاب وجود دارد، زوایای مختلفی را انعکاس دادهاند. با «معین محبعلیان»، نمایشنامه نویس، بازیگر، کارگردان تئاتر و مترجم کتاب «چرا تئاتر؟» درباره نسبت تئاتر، بحران و زندگی گفتوگو کردیم که متن آن را در ادامه میخوانید.
دلایل مختلفی داشت اما دلیل اصلی خودِ عنوان کتاب است. این پرسش، بار مفهومی و فلسفی دارد. شرایط جدید زیستی کره زمین نه تنها در ایران بلکه در سایر کشورها رخ داده است. مسائلی مانند آلایندهها، بحثهای اقتصادی، اجتماعی، محیطزیست، کربن و انتشار گازهای گلخانهای و بسیاری از موضوعات دیگر که با زیست جدید امروز انسانهاست، این سؤال مطرح میشود که چرا همچنان باید تئاتر کار کرد؟
این عنوان جذاب و تأملبرانگیز است؛ بهویژه در شرایطی که تئاتر در ایران سابقهای نه چندان طولانی دارد (حدود ۱۱۰-۱۲۰ سال پیش) و نگاه وارداتی همواره درباره آن مطرح بوده است.
در چنین فضایی حتی برای خود اهالی تئاتر نیز این سؤال به وجود آمده است که چرا باید کار کنند. مخاطبانی که با تئاتر آشنا نیستند یا هستند هم اضافه می شود. این مجموعه عوامل باعث شد که این پرسش را جدیتر بررسی کنم و سراغ کتاب بروم. کتاب محصول نگاه پژوهشی در دوران کروناست؛ زمانی که ناشری در برلین این پرسش را مطرح کرد و از کارگردانان برجسته جهان خواست با توجه به شرایط جبری کرونا به آن پاسخ دهند. من تصور میکنم شکافی بین قبل از چرا تئاتر و بعد از آن برای اهالی تئاتر وجود دارد. لحظهای که این سوال برای ناشر و کارگرانها شکل گرفت، لحظهی مهمی است.
کتاب چگونه شکل گرفت و ویژگی پاسخها چیست؟
در دوران کرونا، شرایطی به وجود آمد که به نوعی جبر را بر زندگی هنرمندان تحمیل کرد. در این فضا، کارگردانان مختلف به این پرسش پاسخ دادند که چرا همچنان باید کار کنند. برخی پاسخها کاملاً ناخودآگاه و برآمده از سالها تجربه بود، برخی با طنز و کنایه، برخی با رویکرد مطالبهگرانه و نقادانه و بعضیها هم با طرح سوالهای دیگر، حتی در قالب مسائل فلسفی، زیباییشناسی و سیاسی پاسخ دادند.
در نهایت کتاب به یک جمعبندی بسته با پایان باز میرسد. پایانی که همچنان مخاطب را به فکر کردن درباره این پرسش دعوت میکند که آیا چرا تئاتر میتواند به «چرا مسائل دیگر» هم تعمیم پیدا کند؟ مثلا قبلا کتاب چرا ادبیات را داشتیم. چرا تئاتر دریچهای برای نگاه کردن به سایر مسائل زندگی است. آیا با نزدیک شدن به ریشههای زندگی میتوانیم به مفهوم چرا تئاتر نزدیک شویم؟ آیا این دو جادهی دوطرفهای هستند یا نه؟
دیدگاههای متنوع و مختلفی از هنرمندان در این کتاب وجود دارد. فضای چندصدایی چقدر به پاسخهای بهتر کمک کرد؟ آیا این موضوع برایتان امتیاز بود؟ این ویژگی بسیار مهم است. وقتی با صداهای متنوع مواجه میشویم، خودمان نسبت به وضعیت خودمان و جامعه فراشناختی پیدا میکنیم. کتابی که یک یا دو نویسنده داشته باشد، دیدگاههایش هم محدود است اما این کتاب مانند یک بافت چندلایه با نقش و نگارهای مختلف شبیه فرش دستباف ایرانی با رنگها و نقشهای متنوع است.
از آفریقای جنوبی گرفته است تا خاور دور و اروپا، دیدگاههای گوناگون در کنار هم قرار گرفتهاند و این تنوع باعث شکلگیری نگاه خلاقانهتری به تئاتر میشود. اینکه آیا راهی برای ارائهی بهتر وجود دارد؟ این کتاب کمک میکند بتوانیم روندهای خودمان را بازنگری کنیم و این کتاب یکی از مهمتریم کتابهای بعد از انقلاب در زمینه تئاتر است که به خوبی میشود به آن استناد کرد چون کسانی که در آن صحبت کردهاند، خودشان معتبر و نمایندگان کشور خودشان هستند.
شاید صحبت من گنگ باشد اما اگر کتاب را بخوانند متوجه این نکته خواهند شد. با توجه به تنوع نظراتی که وجود دارد، این اثر میتواند منبعی برای پژوهشهای دانشگاهی، پایاننامهها و مطالعات میدانی باشد.
درباره کرونا گفتید. بههرحال در سالهای اخیر با بحرانهای اجتماعی و فردی مواجه شدهایم. این کتاب در چنین شرایطی چه کاربردی دارد؟
بحران در درام و پیشبرد کنش دراماتیک کارکرد دارد و پیامد تغییرات خاصی است. بحران در متن و طرح نمایشی، نقطهای است که پلهای پشت سر خراب شده است یا در بزنگاههایی هستیم که باید یک راه را انتخاب کنیم. برخیها میگویند هر گونه تغییر در سیر درام بحران در نظر گرفته میشود و بعضیها هم معتقد هستند بحران اصلیترین نقطهای است که باعث اوج میشود و اوج جایی است که میشود بزرگترین مناقشات حلوفصل شوند.
معلمهایی در این کتاب صحبت کردهاند و کلاس درسی برای من گذاشتهاند و ماحصلش این است که چه کارهایی لازم هستند انجام شوند و چه کارهایی نه. کتابم برایم حکم نقشه راه را داشت.
کتاب برای دانشجویان تئاتر چه کاربردی دارد، آن هم در شرایطی که رونق تئاتر نسبت به گذشته کمتر شده است؟
نگاه خلاقانه و زیباییشناسی در اوج تنگنا را در کتاب میتوان پیدا کرد. مثلا اینکه چطور میشود با حداقل امکانات و حمایت به زیست هنریمان ادامه بدهیم؟ کتاب به دانشجو، فارغالتحصیل یا مخاطب تئاتر کمک میکند تا ضرورت حضور خود در این رشته را درک کند و بداند در کجای مسیر قرار دارد. بسیاری از رفتارهای ما ناخودآگاه است اما این کتاب مانند آینهای عمل میکند و آگاهی میدهد.
همچنین به موضوعاتی مانند تئاتر خیابانی، کودک و نوجوان، تئاتر دیجیتال، تئاتر چندرسانهای و حتی شرایط اقتصادی هنرمندان میپردازد. میتوانیم به این سوال فکر کنیم که آیا میپذیریم شرایط نسبت به گذشته تغییر کرده است یا نه؟ آیا در بحران باید دست از کنش نوشتن برداریم؟ تمام بحرانهایی که در شیلی، آفریقای جنوبی، برزیل، اندونزی و... رخ دادند در این کتاب آمده است و مفهوم بحران را به شکل عام و اشتراکی درک میکنیم.
برای مخاطبهای غیرتئاتری هم این کاربرد را دارد؟
بله. میشود هر کسی مفاهیم این کتاب را در شغل و زندگی خودش پیادهسازی کند. اگر کسی دنبال کار است و مدل اقتصادی فعلی برایش جواب نمیدهد، کتاب به الگوهای اقتصادی هم پرداخته است. اینکه چرا کسانی نگاه بین رشتهای داشتند و بین ژانرها حرکت کردند و ما در زندگی چطور میتوانیم نگاه بین رشتهای داشته باشیم؟ اگر ریاضی خواندهایم قرار است فقط به همان محدود شویم؟ کتاب نگاه مارکسیستی چپگرایی را در ایران کمرنگ میکند. هنرمند طبق شرایط میتواند طبق مهارتهایش پیش برود و این از یک نگاه اقتصادی برمیآید. کتاب چرا تئاتر فقط یک پارادیم فلسفی نیست و یک پارادایم اجتماعی، اقتصادی و زیستی است.
تئاتر در مواجهه با بحران چه نقشی دارد؟
تئاتر به شناخت بحران کمک میکند و اینکه باید به آن چه واکنشی داد. از سادهترین تا پیچیدهترین بحرانها میتوانند در این مدیوم بازتاب پیدا کنند. اینکه چقدر مواجهه درستی داریم و تابآور هستیم، در تئاتر منعکس میشوند. در نهایت، خروجی آن شناخت است.
این کتاب فقط یک متن نیست، بلکه مجموعهای از صحنههای مختلف جهان است که در قالب صفحات ارائه شده است. کتاب «چرا تئاتر؟» کتاب سیال و مصوری است که میشود به آن مراجعه کرد.
کدام روایت یا تجربه از کتاب برای شما تأثیرگذارتر بود؟
بخشی که آرین مُنوشکین دربارهی هدف تئاتر توضیح میدهد. او میگوید من تئاتر کار میکنم تا دیوهای درونم را بشناسم و به خودشناسی برسم. این موضوع برایم بسیار تأثیرگذار بود. اینکه آیا ما همان اسم و فامیل شناسنامهمان هستیم؟ این پرسش به مسئله هویت و شناخت خود برمیگردد و جنبهای عمیق و معنوی دارد.
شباهتها و تفاوتهای تئاتر در بحران میان کشورهای مختلف چیست؟
با توجه به شرایط اقلیمی، فرهنگی، اقتصادی و ساختارهای حمایتی هر کشور تفاوتها و شباهتهای زیادی وجود دارد. اما نقطهی مشترک این است که همهی آنها از یک حالت رکود و افسردگی به سمت بالندگی حرکت میکنند و تئاتر را بهعنوان منبعی برای ادامه مسیر و سوخت راه در نظر میگیرند.
اگر بخواهید در یک جمله بگویید چرا تئاتر، پاسخ شما چیست؟
سوال دشواری است اما میتوانم بگویم چون که زندگی، چون که تولد، چون که مجهولات و بیقراریهای بسیاری وجود دارد، چون که ادامهی سفر به لاجرم باید ادامه داشته باشد، چون که در آرزوی یافتن حداقل جوابها را داریم.
در صحبتهایتان ارتباط نزدیکی بین زندگی و این کتاب و تئاتر وجود دارد. این موضوع را چطور میبینید؟
بله، کاملاً. این کتاب در دوران کرونا نوشته شده است. زمانی که زندگی انسانها بهشدت تحت تأثیر بود. بنابراین پرسش «چرا تئاتر» درواقع به پرسش «چرا زندگی» نیز نزدیک میشود. آن زمان مردم جانشان را از دست میدادند و میشد از دیدگاه انتقادی پرسید در شرایطی که زندگی در خطر است چرا تئاتر؟ چه همدلانه و چه نقادانه نگاه کنیم، متوجه میشویم که تئاتر زورش به زندگی نمیرسد. چون ما هر کاری میکنیم برای زندگی است. این اثر تلاش میکند نورهای مختلفی بر این پرسش بتاباند و زوایای گوناگون آن را نشان دهد.
نظر شما