سرویس کودک و نوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – سایه برین: چگونه یک موضوع پیچیده و تاریخی مانند «خلیج فارس» را به زبانی ساده، شاعرانه و جذاب برای کودکان تبدیل کنیم؟ مجموعه هشتجلدی «خلیج فارس، خانهی ماست» پاسخی عملی به این سوال است. از نبرد با استعمار پرتغال گرفته تا معرفی شهیدان دریایی و اهمیت نقشهنگاری، این مجموعه تلاش کرده تا هویت ملی را در قالب داستانهای کودکانه زنده کند.
خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، بهمناسبت روز بزرگداشت خلیج فارس پای صحبتهای فرزانه فراهانی، مدیرتولید و نویسنده سهجلد از این مجموعه نشسته است تا بفهمیم پشت پردهی تولید این کتابها چه گذشت، چگونه با چالشهای محتوایی و سبکی کنار آمدند و چه پیامی برای نسل جوان ایران دارند. متن کامل این گفتوگو را با هم میخوانیم.
شروع به کار بر روی یک مجموعه هشتجلدی با موضوعات متنوع از تاریخ تا شعر کودک، کار بزرگی است. چه انگیزهای شما را وادار کرد تا در روزگار امروزی که شاید توجهها به موضوعات دیگری معطوف باشد، روی این پروژه کلان با عنوان خلیج فارس خانه ماست تمرکز کنید و چه پیام اصلیای میخواهید از این مجموعه به مخاطب ایرانی منتقل شود؟
خلیجفارس، کرانهها و جزیرههای آن، از دیرباز تاکنون در پیدایش فرهنگ و تمدن غرب آسیا نقش ویژهای داشتهاند و ما ایرانیان با وجود تنوع زبانی و قومی، از این پهنهی آبی در ازای تاریخ نگاهبانی کردهایم و نگذاشتهایم هیچ بیگانهای به آن چشم داشته باشد. این نگهبانی و از جانگذشتگی از حب به وطن سرچشمه میگیرد، حب و علاقهای که لازمهاش ایجاد شناخت است.
در مجموعهی هشت جلدی خلیج فارس تلاش کردیم که بستری مناسب برای این شناخت و علاقه در مخاطب کودک ایجاد کنیم. این مهم، پر رنگترین هدف این مجموعه است که وظیفهای سنگین بر دوش قلمهایمان بود.
برای رسیدن به این هدف؛ محتوای این مجموعه را به چهار عنوان اصلی دستهبندی کردیم: اهمیت خلیجفارس و مستندات آن در جایگاه عنصر اصلی هویت ملی، نگهبانی از مرزهای خلیجفارس در فراز و فرود رویدادهای تاریخی قدیم و جدید، وظیفهشناسی شخصیتهای ملی در میدان حفظ میراث طبیعی و راهبرد رشد علمی ناظر به سرمایهی خلیجفارس.
شما به عنوان مدیر تولید کل این مجموعه، با چالشهای زیادی در هماهنگی بین نویسندگان مختلف، سبکهای نگارشی گوناگون (از مستند تا شعر) و حجم بالای اطلاعات تاریخی و نظامی مواجه بودهاید. سختترین چالش در یکپارچهسازی این ۸ جلد تحت یک براند مشترک و با کیفیت یکنواخت چه بود و چگونه بر این چالشها غلبه کردید؟
همانطور که اشاره کردید فرآیند تولید آثار، از پردازش گرفته تا آفرینش متنها و تصویرها، بررسی محتوایی و ویرایش ادبی، کار بسیار سنگین و دشواری بود. به خصوص زمانی که موضوع تاریخی و از نظر ملی حائز اهمیت باشد، این سنگینی و دشواری بیشتر هم میشود.
نام این مجموعه، «خلیج فارس خانهی ماست»، از فرمایشات رهبر شهیدمان گرفته شده است. در واقع این جمله ایده و سرچشمهی تولید این آثار بود. مرحلهی بعدی، مطالعات و جمعآوری اطلاعات و موضوعات بود. از بین موضوعات فراوان، برخی را که بیشتر مورد نیاز بود را انتخاب کردیم. البته همهی موضوعات حائز اهمیت بوده و هستند و اگر توان ما اجازه نداده در مورد همهی آنها کار کنیم، ذرهای از اهمیت آنها کم نخواهد کرد.
بعد از اینکه موضوعات مشخص شد، به تولید متنها رسیدیم. داستانها و شعرها بارها و بارها نقد و بررسی شدند. از نظر و نقد اساتید و منتقدان هم بهره بردیم که نهایت سپاسگزاری را از آنها داریم. مرحلهی بعد انتخاب تصویرگر بود. این مرحله هم که هماهنگی متن و تصویر را شامل میشود از مراحل پر چالش و دشوار بود که به لطف دوستان هنرمند به خوبی به انجام رسید. در مجموع چالشهای این مسیر دشوار با رسیدن به مقصد برایمان خاطرهای شیرین شده است.
در کتاب «قلعه غولهای نارنجی» به نبرد ایرانیان با استعمار پرتغال در خلیج فارس پرداختهاید. با توجه به اینکه تاریخ دریایی ما گاهی در سایه تاریخهای دیگر گم میشود، تلاش کردید چگونه روایتی ارائه دهید که هم از نظر تاریخی دقیق باشد و هم برای مخاطب امروزی جذاب و تکاندهنده باشد؟ آیا شواهد یا اسناد نادیدهگرفتهشدهای در این پژوهش کشف کردید که برایتان هیجانانگیز بود؟
در داستان قلعهی غولهای نارنجی که دربارهی یورش پرتغالیها به ایران از طریق آبهای خلیجفارس و نبرد دریایی با ایران است، این مهم مورد نظر بود که مخاطب کودک بداند ما ایرانیان از دیرباز در مقابل دشمن برای دفاع از وطن ایستادگی میکنیم. این بخش از تاریخ و آشنایی با قهرمانان گمنامی که نامشان در صفحات تاریخ جاماندهاند باعث ایجاد غرور ملی در کودکان میشود. البته این نکته قابل عرض است که تمام موضوعات انتخابی متناسب با گروههای سنی ساده شدهاند تا درک کودکان از آنها به خوبی انجام شود. مثلا در همین داستان قلعهی غولهای نارنجی، پرتغالیها با نگاهی کودکانه، به پرتقالی نارنجی تشبیه شدهاند. دشمن هم به غول تعبیر شده تا جذابیت بیشتری برای کودکان داشته باشد.
دو کتاب «هیولای تاریکی» درباره شهید نادر مهدوی و «آن مرد دریایی» درباره شهید محمدنادری، روایتهایی از جنگهای نامنظم و عملیاتهای ویژه دریایی هستند. با توجه به حساسیت موضوعات نظامی و امنیتی، چگونه توانستید تعادل را میان رازداری/امنیت و روایتگری جذاب/حماسی حفظ کنید تا هم وفادار به حقایق میدان نبرد باشید و هم حس غرور را در دل مخاطب زنده نگه دارید؟
دو کتاب «هیولای تاریکی» و «آن مرد دریایی» همانطور که گفتید، در مورد دو شهید با نامهای نادر مهدوی و محمد ناظری نوشته شدهاند که مدافع مرزهای آبی ایران بودند. شهدایی که نامشان افتخار ایران است.
در بخش پرداختن به قهرمانها، متاسفانه در ادبیات کودک توجه چندانی نداشتهایم و این خلا در کتابهای کودک حس میشود. حال آنکه در کشورهای دیگر از نداشتههایشان هم قهرمانسازی میکنند.
شهدای نام برده هر کدام قهرمانهایی واقعی هستند که میتوانند برای کودکان الگو و نمونه باشند و در این دو کتاب این مهمترین هدف ما بوده است.
البته نوشتن از این موضوعات یک امانتداری به شخصیت را میطلبد تا خلاف واقع نباشد. روایتگری جذاب و مورد علاقه ی کودک هم چاشنی کار در ایجاد ساختار داستان است که تمام مجموعه بر آن تلاش داشتیم.
کتاب «نقشه گنج» به سرمایههای طبیعی و نقشهنگاری ایران اشاره دارد. این کتاب چگونه میتواند نگاه مخاطب را از خلیج فارس به مثابه یک مرز دفاعی به خلیج فارس به مثابه یک سرمایه اقتصادی و زیستمحیطی حیاتی تغییر دهد؟ و نقش استاد محمدرضا سحاب نقشهنگار در این راستا چه بوده است؟
در مورد کتاب نقشهی گنج که با هدف اهمیت دادن و حساس کردن مخاطب به نام «خلیجفارس» نوشته شد از استاد محمدرضا سحاب بسیار کمک گرفتیم. همراهی ایشان در دادن اطلاعات، ارسال نقشهها و پاسخگوییشان برای سوالاتمان تا رسیدن به انتخاب موضوع و نگاشتن اثر را قدردان و سپاسگزاریم.
در این کتاب که در دستهی علمی مجموعه جای دارد، از نقشههای جهان گفتیم که نام خلیجفارس در آنها توسط موسسه سحاب (خانوادهی استاد سحاب) نوشته شده است. در انتهای کتاب بخشی را به معرفی استاد محمدرضا سحاب، پدر بزرگوارشان و موسسه سحاب اختصاص دادیم تا مخاطب با این نوع فعالیتها نیز آشنا شود و بداند وطنپرستی میتواند از بُعد علمی نیز باشد.
کتاب «ف مثل فارسی» روایتی جذاب و تقریباً نمادین از مجبور کردن ناو آمریکایی به صحبت کردن به زبان فارسی دارد. این کتاب چگونه میتواند به عنوان ابزاری برای آموزش زبان فارسی و تقویت هویت زبانی در نسل جوان استفاده شود؟ آیا این روایت بر اساس یک واقعه واقعی تاریخی است یا بیشتر یک نمادسازی ادبی از روحیه مردم ماست؟
کتاب «ف مثل فارسی» بر اساس یک واقعهی تاریخی بود و در همین تاریخ معاصر هم رخ داد. نوشتن و پرداختن به موضوع خلیجفارس و مردان غیورش در تکتک آثار، حس غرور را به همهمان میداد، درست مثل این موضوع که شد ایدهی نگارش این اثر. اثری که میتواند ابزاری شود برای تقویت هویت زبانی و پاسداری از زبان فارسی که اهمیتی برابر با حفظ مرزها دارد.
میتوان با این کتاب مخاطب را به پاسداری ارزش و اهمیت زبان فارسی ترغیب نمود. این روزها میبینیم که متاسفانه نسل جدید از واژهها و اصطلاحاتی استفاده میکنند که ریشه ندارند و دارای اصالت نیستند. حال آنکه زبان فارسی دارای هویت و اصالت است.
یکی از جذابترین بخشهای این مجموعه، کتاب شعر کودکانه مثل توی قصهها است. با توجه به اینکه خلیج فارس موضوعی سنگین و گاهی سیاسی است، چگونه توانستید مفاهیم پیچیدهای مانند مالکیت، امنیت و سرمایهها را در قالب شعر کودکانه و زبانی ساده بیان کنید؟ آیا بازخورد کودکان یا معلمان نسبت به این بخش خاص از مجموعه دریافت کردهاید؟
در مورد کتاب «مثل توی قصهها» مجموعهای از موضوعاتی که میتوانستند تا حدودی مخاطب را با اقلیم، فرهنگ، آداب و رسوم خطهی جنوب آشنا کنند، انتخاب شد. چند نفر از بهترین شاعران خردسال و کودک در سرودن این اشعار دور هم جمع شدند و نهایت آن شد کتاب حاضر که به لطف خدا مورد استقبال مخاطبین قرار گرفت. در این مجموعه سعی کردیم از زاویههای گوناگون خلیجفارس را به مخاطب بشناسانیم.
به طور کلی شعر به دلیل داشتن موسیقی و ریتم، ساختار مناسبی برای بیان جذاب موضوعات به کودک است. زیرا آنها را به راحتی به یاد میسپارد و جذب آن میشود و تا مدتها در حافظهاش باقی میماند.
با نزدیک شدن به ۱۰ اردیبهشت، روز بزرگداشت خلیج فارس، چه توصیهای به نسل جدید ایران دارید تا آنها نه تنها این آبراه را در نقشهها ببینند، بلکه آن را به عنوان خانه و هویت خود درک کنند؟ و آیا برنامهای برای ادامه این مسیر یا تولید محتوای مشابه با موضوعات ملی دیگر در آینده دارید؟
در مورد این سوال که آیا برنامهای برای تولید محتوای مشابه با موضوعات ملی داریم یا خیر، خوشبختانه پاسخ مثبت است و این را واگذار به زمانی کنیم که مجموعهی آتی تا حدودی پیشرفت کرده باشد.
البته خود این موضوع یعنی خلیج فارس قطعا با توجه به رویدادهای اخیر جای کار بیشتری دارد که به شرط حیات و فراهم شدن مقدمات کار به آن نیز خواهیم پرداخت.
هر نقطه از ایران به طور خاص اهمیت ویژهای دارد که جای آنها در ادبیات کودک بسیار خالی است. اهمیتی که نمیتوان از آن چشمپوشی کرد.
نظر شما