سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، مجید فنایی، کارشناس نشر: در طول تاریخ عصر مدرن جنگ همواره عاملی تاثیرگذار بر اقتصاد کشورهای درگیر بوده است.در این نوشتار به تحلیل تغییر رفتار مصرف کننده در بازار کتاب در دوران جنگ اخیر میپردازیم.گفتنی است که جامعهی نمونه یکی از کتابفروشی های شهر تهران و مدت زمان مطالعه پیش از شروع جنگ در اسفندماه ۱۴۰۴ تا فروردین ۱۴۰۵ و مقایسه آن با پیش از شروع جنگ است تا تحلیلی از رفتار مصرف کننده در این نمونه به دست آوریم.
دیوار کاغذی
همانطور که علم اقتصاد به خوبی توضیح میدهد انگیزه مصرفکننده در بازار رسیدن به بهرهمندی و رضایت هرچه بیشتر است. در مورد کتاب به عنوان کالایی فرهنگی نیز این موضوع صدق میکند. با مقایسه میزان اقبال خریداران کتاب و افزایش معنی دار تقاضای آنها برای نوعی خاص از کتابها میتوان به شناختی از انگیزه و تمایل به رسیدن مطلوبیت در اقشاری از جامعه رسید که مصرفکنندهی کالاهای فرهنگی هستند.
بازار کتاب در سالیان اخیر همواره محور خاصی از جهت میزان اقبال تقاضای خریداران به نوع خاصی از کتاب را نشان میدهد. در میان انواع دستهبندیهای کتاب علاوه بر رمان همواره کتابهای انگیزشی بیشترین جاذبه را برای خریداران کتابها در سالیان اخیر داشتهاند. با این حال پس از گسستی که در اسفند ماه و شروع جنگ در ایران رخ داد نوع تقاضای کتاب نیز میان مصرفکنندگان عوض شد.
در مدت حدود دو ماه از شروع جنگ رمانهای عامهپسند و زرد ایرانی بیشترین میزان تقاضا را در بازار کتاب داشته اند. درحالی که برای بسیاری از کسانی که در بازار کتاب فعال هستند شروع جنگ نوید استقبال از کتابهای روانشناسی و انگیزشی را میداد نوع دیگری از کتاب در مقایسه با پیش از جنگ افزایش بیسابقه ای در مدت جنگ داشته است. با گفتوگو با بسیاری از خریداران کتابها به یک الگوی ثابت در نیاز به رمانهای عامهپسند ایرانی روبه رو میشویم. تعداد زیادی از خریداران کتاب در کتابفروشیها به دنبال کتابهایی هستند که خواندن آنها ساده و از استرس و نگرانی جنگ آنها دور کند.
در این میان گفتوگو با خریداران ثابت میکند بسیاری از آنها سلیقهای فاخرتر از رمانهای زرد ایرانی دارند اما نیاز اصلی آنها در شرایط کنونی پرت کردن حواس آنها از جنگ و سادهخوان بودن رمانها است. میتوان گفت کتابهای زرد نوعی دیوار کاغذی میان آنها و دنیای بیرون میکشد تا به مدد کتاب کمی از فضای خشونتآمیز جنگ دور شوند. برای توضیح و تحلیل این نوع عمل اجتماعی میتوانیم از دیدگاه زیگموند فروید در زمینهی واپسروی بهعنوان سازوکار دفاعی استفاده کنیم.
یکی از معروفترین مفاهیم فروید برای بقای روانی واپسروی است. وقتی وضعیت بیرونی بیش از حد خشن و غیرقابل تحمل میشود ایگو یا «من روانی» برای محافظت از خود به مراحل ابتدایی رشد بر میگردد. جایی که همه چیز سادهتر پناهنگونه و تحت کنترل بود. رمانهای عامهپسند با زبان ساده ساختار سیاه و سفید یعنی ساختن فضای خوبها و بدها و پایانی قابل پیشبینی فضایی شبیه به قصههای دوران کودکی ایجاد میکنند. مطالعهی این کتابها نوعی واپس روی لذتبخش است. مصرفکنندهی کتاب برای بقا در برابر فشار جنگ به این سادگی ساختار یافته پناه میبرد تا از فروپاشی جلوگیری کند.
نتیجه
فرهنگ بخشی مهم از ساختارهای تاثیرگذار بر روی شخصیت سوژههای انسانی است. پدیدههای مهمی مانند جنگ در یک کشور بر نیازهای فرهنگی و غیرمادی انسانها تاثیر میگذارد. کتاب بهعنوان کالایی فرهنگی هنگام بزرگترین مشکلات اجتماعی به کمک سوژهها برای رفع نیازهای خاصی از آنها میآید. تحلیل روند خرید کتاب در مدت زمان جنگ اخیر نشان میدهد مصرفکنندگان به جای انتخاب روشهایی برای شناخت ساز و کار جنگ کسب اطلاعات در مورد مسائل سیاسی و اجتماعی منتهی به جنگ از طریق خرید کتابهای تاریخی یا اجتماع-سیاسی یا تابآوری جنگ با کتابهای روانشناسی و انگیزشی به نوعی از کتابها برای بقا و فرار از واقعیت جنگ روی میآورند.
این تحلیل نشاندهندهی رفتار عقلانی مصرفکنندهها حتی از بازار کتاب است از آن جهت که کالایی را انتخاب میکنند که به لحاظ ذهنی بیشترین مطلوبیت را برای آنها فراهم آورد.
نظر شما