سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- محسن آزموده؛ درگذشت جلیل دوستخواه، ایرانشناس نامآشنا و پژوهشگر برجسته زبان و ادبیات فارسی و فرهنگ و زبانهای باستانی ایران، سوم نوروز در ۹۲ سالگی و در استرالیا، به علتهای مختلف، از همه مهمتر به دلیل سر و صدای بی پایان جنگ و پیامدهایش، بازتاب چندانی در رسانههای فارسیزبان نداشت.
استاد دوستخواه، محققی ایراندوست و شیفته زبان و ادبیات فارسی و فرهنگ ایرانی بود و در کارنامه درخشان کاریاش، دو نقطه بسیار روشن داشت، یکی کتابها و مقالاتی که درباره فردوسی و شاهنامه کبیرش نگاشته بود و دیگری تحقیقات و ترجمههایش از مهمترین کتاب ایران باستان یعنی اوستا و درباره مزدیسنا.
جلیل دوستخواه، زاده ۱۳۱۲ اصفهان بود و دورههای مکتبخانه و دبستان و دبیرستان و دانشسرای مقدماتی را در این شهر گذرانده بود و از سال ۱۳۳۱ در روستاها آموزگاری میکرد. در سال ۱۳۲۶ به دانشکده ادبیات دانشگاه تهران آمد و تا سال ۱۳۴۴ دوره های لیسانس و دکتری زبان و ادبیات فارسی را با مرتبه عالی گذراند. عنوان پایاننامه او «آیین پهلوانی در ایران باستان» بود که با راهنمایی استاد محمد مقدم(۱۲۸۷-۱۳۵۷) متخصص زبانهای باستانی ایران نگاشته شد.
دوستخواه در سال های ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۲ به دعوت دکتر محمد معین، به سازمان لغتنامه دهخدا دعوت شد و در کار تالیف و تدوین بخش حرف «ر» و سامان دادن به بخشی از مادههای ادبی «فرهنگ فارسی» مشارکت کرد. در همین سالها در کارهای پژوهشی دستیار استادانی نظیری بدیع الزمان فروزانفر، جلالالدین همایی، پرویز ناتل خانلری، صادق کیا و محمد مقدم شد و به دعوت زنده یاد ابراهیم پورداود کار نگارش گزیدهای از «گزارش اوستا» را بر عهده گرفت که حاصل با عنوان «اوستا/ نامه مینوی آیین زرتشت» از سال ۱۳۴۳ تا ۱۳۶۶، شش بار به چاپ رسید.
دوستخواه پس از اخذ مدرک دکتری، از سال ۱۳۴۷ تا ۱۳۶۹ در دانشگاه های اصفهان، جندی شاپور و درهام در دوره های کارشناسی و کارشناسی ارشد به تدریس پرداخت. او به همراه خانواده در سال ۱۳۶۹ به استرالیا مهاجرت کرد و تا پایان عمر به تحقیق و پژوهش و نگارش آثاری درباره فرهنگ و ادبیات ایران مشغول بود.
از آثار او می توان به این عناوین اشاره کرد: گزارش فارسی ِآیینها و افسانههای ایران و چین باستان، مجموعهای از گفتارهای پژوهشی ِ دانشمند پارسی جهانگیر کوورجی کویاجی (فرانکلین و جیبی، تهران - ۱۳۵۳و چند چاپ دیگر). گزارش پژوهشیی از استاد ژاپنی شینیا ماکینو به نام آفرینش و رستاخیز، پژوهشی معنی شناختی در ساختِ جهانبینی قرآنی (امیرکبیر، دو چاپ، تهران- ۱۳۶۳و ۱۳۷۶). ویرایش ِ داستان رستم و سهراب به روایتِ نقّالان، نقل و نگارشِ مرشد عبّاس زریری (انتشارات توس، تهران - ∙۱۳۷). پژوهشهایی در شاهنامه، دومین مجموعه از گفتارهای پژوهشی ِ جهانگیر کوورجی کویاجی (نشر ِزنده رود، اصفهان - ۱۳۷۱). گزارش اوستا، کهنترین سرودها و متنهای ایرانی- دو جلد (انتشارات مروارید، تهران- ۱۳۷۳تا ۱۴۰۱، بیست و سه چاپ)، ترجمه رهیافتی به گاهان زرتشت و متن های نواوستایی نوشته هانس رایشلت(نشر ققنوس، ۱۳۸۳).
گزارش اوستا
مهمترین اثر دوستخواه که تا کنون به چاپهای متعددی رسیده، گزارش و پژوهش اوستا، کهنترین سرودهای ایرانی است. اوستا چنان که دوستخواه در سرآغاز گزارش خود از آن نوشته، میراث مشترک فرهنگی جهانیان و کهنترین نوشتار ایرانیان و نامه دینی مزداپرستان است. قسمتهای مختلف این مجموعه کهن، از حدود نیمه هزاره دوم پیش از میلاد به بعد پدید آمده و در طول سدههای متوالی نسل به نسل منتقل شده تا در نهایت در عصر ساسانیان، به خطی به نام «دین دبیره» به نگارش در آمده و مدون شده. آنچه از این مجموعه امروز در اختیار است، تنها بخش گاهان پنجگانه زرتشت و وندیداد و یک چهارم سایر بخشهاست.
در طول هزاره اخیر، اوستا تنها به صورت متنهای مقدس دینی زرتشتیان در ایران و هند در اختیار مومنان به مزدیسنا بود و در آیینهای مذهبی خوانده میشد. در اوایل سده کنونی استاد ابراهیم پورداود بر پایه پژوهشهای چند سده گذشته پژوهشگران ایرانی و اروپایی، در طول چند ده سال گزارشی از بخشهای مختلف اوستا به فارسی ارائه کرد. جلیل دوستخواه، که در دانشگاه تهران شاگرد پورداود بود، در کار ویرایش و گزارش اوستا با پورداود همکاری کرد و با استفاده از توضیحات و یادداشتهای پورداود، کتابی با نگارش ساده و روان فارسی امروزی به منزله «کتاب پایه اوستاشناسی» برای استفاده عموم فراهم کرد. پس از آن گزیده، دوستخواه چند سال پس از درگذشت پورداود، با تکمیل دانش اوستاشناسی خود و با تکیه بر پژوهشهای جدید، گزارشی تازه از اوستا ارائه کرد.
ویژگی بارز این گزارش جدید، نثر روان و نسبتا ساده آن در مقایسه با گزارش پورداود است. دیگر حسن آن، یادداشتها، فهرست واژهها و ترکیبها، کتابنامه اوستا و مزدیسنا و فهرست نسبتا کاملی از کتابها و گفتارهای ماخذ و مرجع و نامها و کلید-واژههاست که در انتهای جلد دوم ارائه شده است.
گزارش جلیل دوستخواه از اوستا در ابتدا قرار بود در سال ۱۳۶۴ به مناسبت بزرگداشت سه هزارمین سال زادروز زرتشت و صدمین سال تولد ابراهیم پورداود منتشر شود، اما کتاب در نوبت کسب مجوز ماند و در سال ۱۳۷۰ منتشر شد. این کتاب توسط نشر مروارید منتشر شده و تا سال ۱۴۰۱ بیست و سه بار تجدید چاپ شده است.
رهیافت به گاهان
«رهیافتی به گاهان زرتشت و متنهای نواوستایی» اثر هانس رایشلت، دیگر کتاب مهمی است که در زمینه شناخت آیین زرتشت و اوستا، با گزارش و ترجمه جلیل دوستخواه منتشر شده است. عنوان فرعی این اثر «متن دیندبیره و آوانشت لاتین» است که به اهمراه یادداشتها و روشنگریها و واژهنامه، در سال ۱۳۸۳ توسط نشر ققنوس منتشر شده است.
هانس ریشلت (۲۰ آوریل ۱۸۷۷ در بادن بی وین ؛ درگذشته ۱۲ مه ۱۹ ۱۹۳۹) زبان شناس اتریشی ، هندو آلمانیست و استاد دانشگاه بود. وی پس از فارغ التحصیلی از دبیرستان در زادگاه خود، در رشته زبانشناسی تطبیقی ، رشته فلسفی کلاسیک ، مطالعات آلمانی و هند و ایرانی در وین (۱۸۹۶-۱۸۹۶ ، نزد رودولف مرینگر) و گیسن تحصیل کرد. در سال ۱۹۰۰ دکترای خود را دریافت کرد. پس از تحصیل در سال ۱۹۰۸ در دانشگاه گینه برای زبان سانسکریت ، زبانشناسی تطبیقی و تاریخ دین ، وی در سال ۱۹۱۱ به عنوان دانشیار زبانشناسی تطبیقی در دانشگاه چرنوویتس منصوب شد. از سال ۱۹۱۸ تا ۱۹۲۰ به عنوان مدرس هندی و ایرانی در اینسبروک تدریس کرد تا اینکه در سال ۱۹۲۰ به عنوان استاد فلسفه شرقی در گراتس منصوب شد. وی از سال ۱۹۲۶ تا ۱۹۳۰ استاد زبانهای ایرانی در هامبورگ بود.
کتاب بخشهایی از مجموعه برجامانده اوستا را در بر میگیرد که برای زبانشناسان و تاریخنگاران اهمیت بسیار دارد. متنهای حاضر در این پژوهش، بر پایه درونمایههای آنها گروهبندی شده و در هر گروه، متنهای آسانتر پیشتر آمدهاند. همه متنها به جز هذختنسک و نیرنگستان، برابر با ویرایش گلنر است. دیگرگونیهای این ویرایش، همواره بر بنیاد بهترین دستنوشتها جای دارد. یادداشتها و روشنگریها، بر این پایه طرحریزی شده است که خواننده را تا جایی که متنها را به درستی دریابد، با آنها آشنا کند و راه و رسم گزارش آنها را به او بیموزد. بنابراین، نه تنها خواننده را به رویکرد به همه ویژگیهای زبان و از همه برتر ساختار جمله فرا میخواند، بلکه او را به گستره تمام پرسشهای تاریخ تمدن و ایران- که برای دریافت کامل متنها اهمیت دارد- رهنمون میشود.
***
کوتاه سخن آنکه، پژوهشها و تحقیقات ارزنده و ماندگار جلیل دوستخواه در معرفی و روشنگری اوستا و فرهنگ و ادبیات و تاریخ ایران باستان، چراغ راهی برای علاقهمندان به ایران است، راهنمایی برای شناخت ریشهها و خاستگاههای فرهنگ ایرانی و عناصر آن که در تار و پود فرهنگ و زبان ایرانیان امروز تنیدهاند و در طول هزارهها، دوام آوردهاند. یادش گرامی و جاودان. با امید.
نظر شما