به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، اخیرا به همت نشر مروارید کتاب «ادبیات متعهد؛ چالش‌های دیروز و امروز» نوشته سیلوی سروواز با ترجمه پریوش صفا و حامد فولادوند عرضه شده است. ارائه تعریفی از ادبیات متعهد و نیز به دست دادن یک دید تلفیقی از آن به عنوان یک شکل تاریخی که بر حسب بافت‌های ادبی و روشنگری و نیز سیاسی، فرهنگی و اجتماعی دچار تحول شده، دو هدف اصلی این کتاب هستند.

سیلوی سروواز که استاد ادبیات فرانسوی و ادبیات تطبیقی در فرانسه است در این اثر اطلاعات خواندنی را به صورت موجز در اختیار خوانندگان قرارداده و معتقد است، اثری که به تعهد ادبی اختصاص یافته متنی است که با شرایط و موقعیت موجود انطباق دارد و نه تنها سرنخ‌هایی را در تاریخ طولانی ادبیات متعهد به دست بدهد بلکه ابزارها و ملاک‌هایی را برای بازشناسی آثار متعهد فردا و پرداختن به پرسش‌های آتی فراهم آورد.

در ادامه گفت‌وگوی ما را با پریوش صفا، مترجم این اثر می‌خوانید:

هدف شما از ترجمه این اثر چه بوده است؟

اصولا کتاب‌های مجموعه «چه می‌دانم» کتاب‌های ارزشمندی هستند که مخاطب آنها طیف وسیعی را شامل می‌شود و دانشگاهیان و افراد علاقه‌مند به دانستنی‌های گوناگون را دربرمی‌گیرد. در مورد ادبیات متعهد قبلا هم در چارچوب تاریخ ادبیات کارهایی انجام شده است اما از آنجا که این ادبیات در هر دوره‌ای به اقتضای شرایط روزگار در قالبی جدید تجلی می‌کند، خواندن این کتاب می‌تواند برای همه جالب باشد.

مخاطب این کتاب چه کسانی هستند؟

این کتاب به‌ویژه برای دانشگاهیان و به طور کلی برای همه علاقه‌مندان به موضوعات جدی اجتماعی می‌تواند مفید باشد.

چه تعریفی از ادبیات متعهد را جامع می‌دانید؟

می‌توان گفت که ادبیات متعهد ادبیاتی است که ضمن بیان حقایق هر دوره، و تفکیک حق از باطل خواننده اش را به تفکر و اقدام وامی‌دارد.

چرا سروواز نوشتن این کتاب را لازم دید ؟

سیلوی سرووآز هدف خود را از نوشتن این کتاب، آشکار ساختن غنا و پیچیدگی‌های این نوع ادبی می‌داند یعنی کمک به درک چالش‌های آن و هدفی که این نوع ادبی در پی آن است. در مورد پیچیدگی‌های این نوع متن، مؤلف کتاب به نکاتی اشاره می‌کند که شاید برای خیلی‌ها روشن نباشند. او در واقع تعهد ادبی را از تعهد فکری مجزا می‌داند. نویسنده متعهد را همه به عنوان یک نویسنده می‌شناسند که آثارش جایگاه خاصی در نظر مردم برایش ایجاد کرده است و شاید به همین جهت تعهد فکری و عقایدش هم به کام خوانندگانش شیرین‌تر می‌آید. او می‌تواند فعالیت حزبی و سیاسی داشته باشد یا نه. اما به هر حال شاید نام او به پشتوانه آثاری که علاقه‌مندانش می‌شناسند ارزش بیشتری به نگاهی که به مسائل اجتماعی و سیاسی دارد می‌بخشد. در این مسیر کار او با کسی ‌که صرفا به تعهد فکری خود پایبند است فرق دارد و این هر دو می‌توانند دو وجه از شخصیت نویسنده متعهد باشند. در وجه دوم نویسنده در چارچوب حزب یا گروه یا نشریه یا بیانیه یا مانیفست و سخنرانی در ملا عام و امثال اینها علنا دیدگاه‌های خود را مطرح می‌کند. مؤلف هدف کتاب را آشکار کردن غنا و پیچیدگی‌های این نوع ادبی می‌داند یعنی کمک به درک چالش‌های آن و روشن کردن هدفی که این نوع ادبی دنبال می‌کند.

پس به نظر نویسنده ماهیت تعهد ادبی را باید از تعهد فکری مجزا دانست.

بله درباره موضوعِ تعهد، بسیاری گفته‌اند که نویسنده متعهد از طریقِ آثارش «کارِ سیاسی می‌کند» و برای روشن کردن این مفهوم، مؤلف کتاب، دو بخش این عبارت، یعنی واژه «سیاسی» را از یک سو، و فعل«کارکردن» را از سوی دیگر به تفصیل مورد بررسی قرار می‌دهد و بخش مهمی از کتاب را به تفکیک مفهوم دو واژه le politique یعنی سیاست در معنای کلی و la politique به معنیِ سیاست حاکمیت و سیاست حزب و امثل اینها قرار می‌دهد و نشان می‌دهد که در ادبیات متعهد، هر دوی این ابعاد مطرح هستند.

نویسنده مهمترین چالش امروز ادبیات متعهد را چه می‌داند؟

نویسنده متعهد با چالش‌های زیادی روبه‌رو می‌شود از جمله اینکه او همواره از سوی کسانی که بی‌عدالتی‌هایشان را افشا می‌کند در معرض خطر قرار دارد. به طوری که به ناچار باید حرف‌هایش را از زبان شخصیت‌هایی مطرح کند که به اساطیر باستان تعلق دارند یا در قالب یک نوشته چندصدایی حرف‌های خود را طوری عنوان کند که هیچ یک از نویسندگان آن مستقیم در مظان اتهام نباشند. گاهی تا آنجا پیش می‌رود که به ناچار اهمیت پیامش را به نام خویش ارجح می‌داند و به حذف نام نویسنده مبادرت می‌ورزد. او گاه برای تاثیرگذاری هر چه بیشتر به گونه‌ها و سبک‌های زبانی اقشار گوناگون جامعه توسل می‌جوید تا صدای آنها باشد و درد آنها را به بهترین شکل به گوش همه برساند. ادبیات متعهد می‌تواند به شکل‌ها و در قالب‌های گوناگون (رمان، جستار، نمایشنامه، شعر،...) نمایان شود و با همان هدف روشنگری و افشای حقایق و به حرکت واداشتن مردم به وظیفه خود عمل کند.

لطفا درباره مباحث اصلی کتاب توضیح دهید.

کتاب، در چهار فصل، به توضیح قواعد ساختاری تعهد ادبی پرداخته و ویژگی‌های نویسنده متعهد و تصاویری که از وی ارائه شده را با ذکرِ نمونه‌هایی از دوره‌های قبلی تا به امروز ذکر می‌کند. سپس تحولات این نوعِ ادبی را در عصرِ جدید بیان می‌کند و سرانجام، خطوط جدیدی برای ادبیات متعهد در دوره معاصر ترسیم می‌کند. کتاب با رویکردی کلی به ادبیاتِ متعهد می‌پردازد و همۀ ابعادِ زیباشناختی، صوری و تاریخیِ آن را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد این نوعِ ادبی به رغمِ محدودیتِ زمانی که دارد همواره نیرویی تأثیرگذار بوده است. پیکره تحقیق در این کتاب اساساً فرانسوی است اما در جای جای کتاب، از ذکرِ نمونه‌های شاخص خارجیِ هم دریغ نشده‌است. سرووآز در این کتاب نمی‌خواهد تاریخ ادبیات متعهد را بیان‌کند بلکه فقط می‌کوشد نشان بدهد که مفهوم ادبیات متعهد، مفهومی تاریخی است و بخشی از تحول و تکامل حوزه ادبی را می‌سازد و از این رو پی بردن به نقش نویسنده و تعریف موضوعاتی که در چارچوب تعهد قرار می‌گیرند برای مؤلف حائز اهمیت است. کتاب با طرحِ سه نکته عمده نقش نویسنده در ساخت ادبیات متعهد یعنی بیان نظر خود، تشخیص و بیان حق و ناحق و به تأمل واداشتنِ خواننده، به پایان می‌رسد و بقیه کتاب نشان می‌دهد که از چه راه‌هایی نویسنده متعهد موفق به انجام این وظیفه می‌شود. کتاب نشان می‌دهد که چگونه انواع ادبیِ گوناگون می‌توانند جنبه‌های گوناگون بی‌عدالتی را به تصویر بکشند. همچنین مؤلف در این کتاب به نقشِ زبانِ به کاررفته در این نوع ادبی و اهمیت آن نیز اشاره می‌کند و نشان می‌دهد که استفاده از گونه‌های زبانی اقشار مختلفِ جامعه چقدر در انعکاس دردهای آنها نقش مؤثری دارد.

یکی از ویژگی‌هایی که معمولاً برای ادبیات متعهد برمی‌شمارند، تاریخ مصرف آنهاست زیرا موضوع اغلب این آثار به لحاظ زمانی فاصله زیادی با ما دارد، نویسنده در این اثر درباره مسئله تاریخ مصرف ادبیات متعهد نظری داده است؟

نویسنده کتاب معتقد است که ما با ژانری مواجه هستیم که با آنچه در روزگارِ ما می‌گذرد همزمان نیست و وقایع تحت شرایطی روی داده‌اند که امروز دیگر وجود ندارد و با ماتریکسی مواجه هستیم که عوامل دخیل در آن برحسب زمان و شرایط، بسیار متغیرند و در هر دوره عمرِ کوتاهی داشته‌اند اما در همه آنها فاعل- مؤلف به واسطۀ موضع‌گیری مشخصی که دارد در معرضِ خطر قرار می‌گیرد. مقطع زمانیِ اوجِ شکوفاییِ این نوعِ ادبی بین دهه‌های ۳۰ و ۵۰ میلادی است اما بسیار پیش از آن و نیز بعد از این دوره هم نویسندگانِ زیادی در قالب آثارشان به دفاع از مواضع سیاسی و اجتماعیِ خود پرداخته‌اند و به منظورِ احتراز از این خطر، به اقسام روش‌ها از جمله پنهان شدن پشت شخصیت‌های تراژیک عهد باستان یا مشارکت چند مؤلف در خلق اثر یا حذف نام مؤلفِ اثر، توسل جسته‌اند.

در باور سروواز نویسنده متعهد کیست؟

سرووآز نشان می‌دهد که نویسنده متعهد با برمَلا ساختن بی‌عدالتی‌ها، نگاه خوانندگانش را تغییر می‌دهد و شکل‌های مختلف سلطه‌طلبی را از ورای روابط گوناگون اجتماعی، در برابر چشمان‌شان عریان می‌کند و آنها را وامی‌دارد مشروعیت هر چیزی را زیر سؤال ببرند.

به نظر شما اهمیت و امتیاز این کتاب نسبت به سایر آثار در حوزه مطالعات ادبیات متعهد چیست؟

امتیازی که این کتاب نسبت به سایر آثاری که در این زمینه نوشته شده‌اند این است که آثار جدیدتری را هم که در این جرگه جای می‌گیرند به خوانندگانش معرفی می‌کند. در مجموع کتاب حاوی اسامی و عناوین بسیاری در زمینه ادبیات متعهد است که خواننده علاقه‌مند را با توجه به سیر تاریخی این نوع ادبی روی جاده درستی قرار می‌دهد و مانع از آن می‌شود که پراکندگی موضوعات ذهن خواننده را بیش از حد درگیر کند.