سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کوروش دیباج: جنگها بهسرعت به لایههای عمیق زندگی اجتماعی، فرهنگی و روانی جامعه نیز نفوذ میکنند. در چنین شرایطی بسیاری از رفتارهای روزمره انسانها از الگوی معمول خود فاصله میگیرند. یکی از حوزههایی که در وضعیتهای بحرانی دچار دگرگونی میشود، رفتارهای فرهنگی مردم است؛ از جمله الگوی مطالعه و خرید کتاب.
مطالعات جامعهشناسی فرهنگ نشان میدهد در شرایط بحرانهای جمعی مانند جنگ، بلایای طبیعی یا ناامنیهای گسترده، افراد برای بازسازی معنا، کاهش اضطراب و حفظ تعادل روانی به منابع فرهنگی روی میآورند. کتاب، بهویژه در جوامعی با سنت فرهنگی مکتوب، یکی از مهمترین این منابع محسوب میشود. در چنین شرایطی، مطالعه صرفاً یک فعالیت فرهنگی یا سرگرمی نیست؛ بلکه به نوعی سازوکار روانی و اجتماعی برای مواجهه با بحران تبدیل میشود.
در ادامه جنگ و تجاوز نظامی رژیم صهیونیستی و آمریکا علیه ایران، بررسی رفتار فرهنگی شهروندان میتواند تصویری روشن از واکنشهای اجتماعی جامعه در برابر شرایط اضطراری ارائه دهد. در همین چارچوب، خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در اصفهان با انجام یک نظرسنجی میدانی در میان مخاطبان کتاب در این شهر، تلاش کرده است الگوی خرید و خواندن کتاب در میان شهروندان اصفهانی را در هفتههای نخست جنگ بررسی کند.
این گزارش، علاوه بر ارائه دادههای آماری، تلاش میکند تصویری تحلیلی از تغییرات رفتار مطالعه در شرایط بحران ارائه دهد؛ اینکه مردم در چنین فضایی چه کتابهایی میخوانند، چرا به کتاب روی میآورند و مطالعه چه نقشی در زندگی روزمره آنان پیدا میکند.
این بررسی میدانی در بازه زمانی اسفند ۱۴۰۴ تا فروردین ۱۴۰۵ انجام شده است. دادهها از طریق پرسشنامه و گفتوگوهای کوتاه با مراجعهکنندگان به چند کافهکتاب و کتابفروشی در مناطق مختلف شهر اصفهان گردآوری شده است.
جامعه آماری این بررسی شامل۶۷ نفر از شهروندان اصفهانی است که بهصورت داوطلبانه در این نظرسنجی شرکت کردهاند. نمونه مورد مطالعه از نظر جنسیت، سن و سطح تحصیلات تنوع قابل توجهی دارد و میتواند تصویری نسبی از مخاطبان فعال کتاب در شهر ارائه دهد.
از نظر جنسیت، در میان پاسخدهندگان ۳۵ نفر مرد (۵۲ درصد) و ۳۲ نفر زن (۴۸ درصد) حضور داشتهاند.
از نظر سطح تحصیلات، ترکیب پاسخدهندگان به این صورت بوده است: ۲۸ نفر دارای مدرک تحصیلات تکمیلی (کارشناسی ارشد و دکتری)، ۲۲ نفر دارای مدرک کارشناسی، ۶ نفر دارای مدرک کاردانی، و ۱۱ نفر دارای مدرک دیپلم یا در حال تحصیل در این مقطع هستند. به بیان دیگر، حدود ۷۵ درصد از پاسخدهندگان دارای تحصیلات دانشگاهی بودهاند که نشان میدهد جامعه مورد بررسی عمدتاً از میان مخاطبان فرهنگی فعال انتخاب شده است.
محل اجرای نظرسنجی نیز شامل سه کافهکتاب و دو کتابفروشی در مناطق مرکزی و فرهنگی شهر اصفهان بوده است. انتخاب این فضاها به این دلیل صورت گرفته که کافهکتابها و کتابفروشیها از مهمترین نقاط تجمع مخاطبان فعال کتاب محسوب میشوند و امکان مشاهده مستقیم رفتار خرید و گفتوگو با مخاطبان را فراهم میکنند.
میزان تغییر مطالعه در هفتههای نخست جنگ
یکی از نخستین پرسشهای این بررسی به تغییر میزان مطالعه در جنگ اختصاص داشت. نتایج نظر سنجی نشان میدهد برخلاف تصور عمومی که بحرانها را عامل کاهش فعالیتهای فرهنگی میدانند، برای بخش قابل توجهی از جامعه مطالعه افزایش یافته است.
بر اساس دادههای این نظرسنجی ۴۶ درصد از پاسخدهندگان اعلام کردهاند میزان مطالعه آنها پس از آغاز جنگ افزایش یافته است. ۳۱ درصد گفتهاند تغییری در میزان مطالعه آنها ایجاد نشده است. ۲۳ درصد نیز از کاهش میزان مطالعه خود خبر دادهاند.
به بیان دیگر، نزدیک به نیمی از پاسخدهندگان در شرایط جنگ بیشتر از گذشته کتاب میخوانند. بررسی گفتوگوهای تکمیلی با شرکتکنندگان نشان میدهد این افزایش مطالعه بیشتر به دلایل روانی و ذهنی رخ داده است؛ بسیاری از افراد کتاب را راهی برای فاصله گرفتن از فشار اخبار و نگرانیهای ناشی از جنگ میدانند.
رفتار خرید کتاب در روزهای جنگ
پرسش دیگری که در این نظرسنجی مطرح شد به رفتار خرید کتاب در هفتههای نخست جنگ اختصاص داشت.
نتایج نشان میدهد: ۶۸ درصد از پاسخدهندگان در این مدت دستکم یک کتاب خریداری کردهاند. در مقابل، ۳۲ درصد اعلام کردهاند خرید کتاب نداشتهاند. در میان خریداران کتاب نیز الگوی جالبی دیده میشود. حدود ۴۲ درصد از این افراد بیش از یک کتاب خریداری کردهاند.
گفتوگوهای میدانی نشان میدهد برخی از مخاطبان خرید کتاب در شرایط جنگ را نوعی «تلاش برای حفظ عادتهای فرهنگی» و حتی «کنشی نمادین برای حفظ آرامش ذهنی» تلقی میکنند.
انگیزههای مطالعه در شرایط بحران
یکی از بخشهای مهم این بررسی به انگیزههای مطالعه اختصاص داشت. پاسخها نشان میدهد کتاب در شرایط جنگ کارکردهای متفاوتی برای افراد پیدا میکند.
نتایج نشان میدهد مهمترین انگیزههای مطالعه در میان پاسخدهندگان به این ترتیب بوده استکه ۳۷ درصد کاهش اضطراب و دستیابی به آرامش روانی ، ۲۴ درصد تلاش برای فهم بهتر شرایط و تحلیل وضعیت ، ۲۱ درصد تقویت باورها و معنا در زندگی و ۱۸ درصد سرگرمی و فاصله گرفتن ذهنی از فضای جنگ مطالعه میکنند.
این دادهها نشان میدهد مطالعه در شرایط بحران بیش از هر چیز به عنوان ابزاری برای مدیریت فشارهای روانی مورد استفاده قرار میگیرد.
کدام کتابها بیشتر خوانده میشوند؟
یکی از مهمترین پرسشهای این نظرسنجی درباره موضوع کتابهایی بود که در هفتههای نخست جنگ بیشتر خریداری یا مطالعه شدهاند.
نتایج نشان میدهد کتابهای مهارتهای زندگی و آمادگی در شرایط بحران در صدر انتخاب مخاطبان قرار دارند.
بر اساس دادههای بهدستآمده ۵۸ درصد از پاسخدهندگان اعلام کردهاند در این مدت به سراغ کتابهای مهارتهای زندگی و آمادگی در شرایط بحران رفتهاند. این دسته شامل آثاری درباره موضوعاتی مانند مدیریت اضطراب، تابآوری فردی و خانوادگی، شیوههای مواجهه با بحران، مدیریت استرس و راهنمای زندگی در شرایط دشوار بوده است.
پس از آن، ادبیات داستانی با ۴۹ درصد در رتبه دوم قرار دارد. بسیاری از پاسخدهندگان معتقدند خواندن رمان و داستان به آنها کمک میکند برای مدتی از فضای پرتنش اخبار فاصله بگیرند.
در رتبههای بعدی نیز موضوعات از این قرار دارای بیشترین فراوانی است که شامل کتابهای دینی و معنوی بل ۴۳ درصد ، کتابهای تاریخ و هویت ملی با ۳۹ درصد و کتابهای روانشناسی عمومی با ۳۴ درصد به ترتیب بیشترین موضوعات را داشتهاند.
این الگو نشان میدهد مخاطبان در شرایط جنگ هم به منابع کاربردی برای مدیریت زندگی روزمره توجه دارند و هم به متون فرهنگی و معنایی برای تقویت امید و هویت جمعی.
بازگشت به آثار کلاسیک
یکی از یافتههای قابل توجه این بررسی افزایش توجه به آثار کلاسیک بوده است.
۵۱ درصد از پاسخدهندگان اعلام کردهاند در این دوره بیش از گذشته به سراغ آثار کلاسیک رفتهاند. ۳۲ درصد گفتهاند تغییری در انتخابهای مطالعاتی آنها ایجاد نشده است. ۱۷ درصد نیز اعلام کردهاند بیشتر آثار معاصر را ترجیح میدهند.
برخی از مخاطبان معتقدند آثار کلاسیک به دلیل عمق معنایی و تجربه تاریخی گستردهای که بازتاب میدهند، در شرایط بحران قابل اتکاتر هستند.
گرایش بیشتر به آثار نویسندگان ایرانی
یکی دیگر از نتایج مهم این نظرسنجی افزایش تمایل به آثار نویسندگان ایرانی است.
بر اساس نظرسنجی ۶۳ درصد از پاسخدهندگان اعلام کردهاند در این دوره ترجیح میدهند آثار نویسندگان ایرانی را مطالعه کنند، ۲۴ درصد نیز آثار خارجی را ترجیح میدهند و ۱۳ درصد تفاوتی میان آثار ایرانی و خارجی قائل نیستند.
این یافته نشان میدهد در شرایط تهدید خارجی، نوعی گرایش فرهنگی به تولیدات داخلی تقویت میشود.
نقش کتاب در زندگی روزمره در شرایط جنگ
در یکی از پرسشهای این نظرسنجی از پاسخدهندگان خواسته شد نقش کتاب را در زندگی روزمره خود در شرایط جنگ توصیف کنند.
نتایج نشان میدهد:
۳۵ درصد کتاب را پناه روانی توصیف کردهاند، ۲۷ درصد آن را ابزاری برای تحلیل و فهم شرایط دانستهاند. ۲۳ درصد معتقدند کتاب به آنها کمک میکند باورها و معناهای زندگی خود را تقویت کنند. و ۱۵ درصد نیز گفتهاند مطالعه برای آنها صرفاً یک عادت همیشگی است.
توجه خانوادهها به کتاب کودک
در میان پاسخدهندگان، ۴۹ نفر اعلام کردند در خانواده خود کودک یا نوجوان دارند.
از میان این گروه ۶۱ درصد گفتهاند در هفتههای اخیر برای کودکان یا نوجوانان خانواده کتاب تهیه کردهاند. موضوع این کتابها بیشتر شامل داستانهای امیدبخش، روایتهای قهرمانی و کتابهای آموزشی بوده است.
این داده نشان میدهد خانوادهها تلاش میکنند از کتاب به عنوان ابزاری برای کاهش اضطراب کودکان در شرایط بحران استفاده کنند.
تغییر الگوی مراجعه به کتابفروشیها
نتایج این نظرسنجی نشان میدهد الگوی مراجعه به کتابفروشیها نیز تا حدی تغییر کرده است.
۴۴ درصد از پاسخدهندگان اعلام کردهاند حضور آنها در کتابفروشیها کاهش یافته است. و ۳۱ درصد گفتهاند تغییری در مراجعه آنها ایجاد نشده است. ۲۵ درصد نیز از افزایش مراجعه خود خبر دادهاند.
روشهای تهیه کتاب
در پاسخ به پرسشی درباره شیوه تهیه کتاب، نتایج زیر به دست آمد:
۵۶ درصد خرید حضوری از کتابفروشی
۳۲ درصد خرید آنلاین
۱۲ درصد امانت گرفتن از دوستان یا کتابخانه
این دادهها نشان میدهد با وجود شرایط جنگی، کتابفروشیها همچنان مهمترین کانال دسترسی به کتاب هستند.
قیمت کتاب؛ مهمترین مانع خرید
یکی از مهمترین چالشهای مطرحشده توسط پاسخدهندگان، قیمت کتاب بوده است که ۴۱ درصد از افراد گفتهاند قیمت کتاب بهشدت مانع خرید آنها شده است، ۳۴ درصد اعلام کردهاند این مسئله تا حدی بر خرید آنها اثر گذاشته است و ۲۵ درصد نیز گفتهاند قیمت کتاب تأثیر جدی بر تصمیم آنها نداشته است.
کتاب به عنوان کنش فرهنگی در شرایط جنگ
در یکی از پرسشهای پایانی از شرکتکنندگان خواسته شد نظر خود را درباره این گزاره بیان کنند که «خواندن کتاب در شرایط جنگ میتواند نوعی کنش فرهنگی مقاومتی باشد».
نتایج نشان میدهد: ۵۹ درصد با این گزاره موافق هستند، ۲۳ درصد تا حدی موافق هستند. و ۱۸ درصد مخالف هستند.
نتایج این نظرسنجی میدانی که توسط خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در اصفهان انجام شده است نشان میدهد در روزهای جنگ، کتاب همچنان جایگاه مهمی در زندگی فرهنگی بخشی از شهروندان دارد.
افزایش توجه به کتابهای مهارتهای زندگی و آمادگی در شرایط بحران، گرایش به ادبیات داستانی، توجه به آثار معنوی و تاریخی و افزایش علاقه به نویسندگان ایرانی از مهمترین الگوهای مشاهدهشده در این بررسی است.
به نظر میرسد در شرایطی که جامعه با فشارهای روانی ناشی از جنگ مواجه است، کتاب میتواند نقشی فراتر از یک کالای فرهنگی ایفا کند و به ابزاری برای تقویت تابآوری فردی و اجتماعی تبدیل شود؛ نقشی که در نهایت به حفظ تعادل فرهنگی جامعه در شرایط بحران کمک میکند.
