سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- نوروز ایرانیان، سفره‌ای آیینی به نام هفت‌سین دارد. هفت‌سین آنچنان که مرسوم است شامل هفت نماد است که اسامی همگی آنها با حرف پارسی «سین» آغاز می‌شود. هفت عنصری که در این سفره بیشتر استفاده می‌شوند عبارتند از: سبزه (جوانه‌های عدس یا گندم)، اسپند (سداب کوهی)، سیب، سکه، سیر، سرکه و سمنو (گندم پخته شده)

هفت‌سین سفره آیینی جشن نوروز ایرانیان

این اقلام با عناصر دیگری کامل می‌شوند که از آن جمله‌اند: کاسه‌ای شیشه‌ای پر از آب با ماهی قرمز در آن، گاهی فقط یک کاسه آب، آینه و شمعدان، تخم‌مرغ‌های رنگ شده، شیرینی، یکی از مرکبات فصل زمستان و یک جلد کتاب مقدس بسته به گرایش مذهبی. امروزه برخی ترجیح می‌دهند شاهنامه یا دیوان اشعار حافظ شیرازی، شاعر بلندآوازه پارسی را بر سفره بگذارند. اعضای خانواده هنگام تحویل سال و پیش از آن که مصادف با لحظه اعتدال بهاری است، دور سفره هفت‌سین می‌نشینند. در روزگاران قدیم، نوازندگان در خیابان‌ها ساز می‌زدند و به نشانه آغاز نوروز توپ شلیک می‌شد. امروزه همه از رادیو و تلویزیون دعای پایان سال و آوای آغاز نوروز را می‌شنوند. مردم به دیدن یکدیگر می‌روند و به مناسبت سال نو هدایایی رد و بدل می‌کنند. سفره نوروز معمولا چند روز پیش از آغاز سال نو گسترده می‌شود و تا چند روز پس از آن همچنان باقی می‌ماند.

اگر چه چیدن سفره سال نو آیینی نسبتاً متأخر به نظر می‌آید، اما شواهدی دال بر رواج نوروز در دوره ساسانیان در دست است. در آن دوره مردم با کاشت هفت دانه مختلف در هفت ستون به پیشواز نوروز می‌رفتند. آنها بر سفره نوروزی خود، سینی‌هایی حاوی هفت گونه سبزی، از گندم، نخود، برنج و جز آن قرار می‌دادند و نانی تهیه شده از هفت نوع غله نیز در کنار آن می‌گذاشتند. ابوریحان بیرونی، دانشمند ایرانی قرن یازدهم، گزارشی مشابه در این باره دارد: «در این روز رسم بر آن است که دور بشقابی، هفت نوع غله را در هفت پایه بکارند و از روی چگونگی رشد آنها به نتایجی درباره حاصلخیزی آن سال برسند که آیا سالی خوب و پربار یا کم حاصل پیش رو خواهند داشت.» در دوره صفویه، سفره نوروزی با میوه، سبزیجات، شیرینی، کاسه‌ای آب و تخم مرغ‌های رنگی آراسته می‌شد. در لحظه آغاز سال نو، پادشاه به آب خیره می‌شد، چراکه باور داشت که «آب نماد رونق و روزی است.»

امشاسپندان با هفت آفرینشی که جهان را برپا کرده‌اند

گمانه‌زنی‌های بسیاری درباره معنای نمادین هفت‌سین وجود دارد اما معتبرترین و پذیرفته‌شده‌ترین تفسیر آن است که هفت قلم موجود در سفره هفت‌سین، تجسم ایده زرتشتی امشاسپندان است. دین ایران باستان زرتشتی بوده و طبق این آیین سه هزار ساله، خدای برتر، اهورامزدا یا اورمزد (دانای مطلق) جهان و جمله خوبی‌های آن را به کمک هفت یاور یعنی امشاسپندان آفریده است. امشاسپندان با هفت آفرینشی که جهان را برپا کرده‌اند، مرتبط دانسته شده‌اند. فهرست و ارتباط امشاسپندان با جهان بدین‌گونه است: اهورامزدا با انسان‌ها؛ بهمن با احشام؛ اردیبهشت با آتش؛ شهریور با فلزات؛ اسفند با زمین؛ خرداد با آب؛ امرداد با گیاهان.

بدین ترتیب، شاید اقلام سفره هفت‌سین به صورت نمادین، آفریدگار و آفرینش جهان را به وصف می‌کشد؛ دنیایی که هر ساله به هنگام نوروز از نو زاده می‌شود. نوروز در اصل جشنی در آیین زرتشتی است که در نخستین روز از ماه فروردین، اولین ماه سال، آغاز می‌شود. این روز برابر با بیست و یکم مارس و روز اعتدال بهاری است. نام فروردین از واژه «فروهر» گرفته شده که به معنای ارواح نگهبان است؛ ارواحی که در نوروز به خانه باز می‌گردند.

ایرانیان باستان، روح (فروهر) اعضای فقید خانواده‌شان را گرامی می‌داشتند، از این رو جشن نوروز را «فروردینگان» نامیدند. در این زمان خانه‌ها تمیز می‌شد، مردم جامه‌هایی نو در بر می‌کردند و جشنی ده روزه برپا می‌شد. این جشن به دو بخش پنج روزه تقسیم می‌شد: پنج روز پایانی اسفند و پنج روز آغازین فروردین که پنج روز نخست نوروز هم جزو آن به شمار می‌رفت. این جشن حول محور ارواح برگزار می‌شد. شاید بخشی از ابعاد مذهبی چنین جشن‌هایی در گذر سالیان به فراموشی سپرده شده باشد، اما اصل این سنت امروزه همچنان پابرجا باقی مانده است و بازتاب آن را می‌توان در کارهایی مانند خرید کفش و لباس نو و پاکیزه کردن خانه که از مقدمات جشن به شمار می‌روند، به روشنی مشاهده کرد.

ژرف‌کاوی و رازیابی هفت‌سین و نمادهای رزم و بزم

هفت‌سین در سفره‌های نوروزی هر یک دارای نشانه‌ها و نمادها هستند که هر کدام بیانگر رمز و رازی‌اند که در هر زمان و مکان مفهوم خاص خود را بیان می‌کنند، زیرا نشانه‌شناسی یک علم در زبان‌شناسی و انتقال مفهوم و دریافت اعلانات است. هر یک از این اشیا سخنی برای گفتن و اندرزی برای شنیدن دارند. از این رو باید به چشم پندآموز به آن‌ها نگریست و گوش پندآموز داشت تا به رمزگشایی این نشانه‌ها دست یافت.

«سنجد»، گام نخست سفره هفت سین به نشانه ورود به سرزمین خرد و ندای خردگرایی و دعوت به عقل است. گام دوم، «سیب»، راهیابی به شهر سلامتی و نماد صحت، سلامت شخص و جامعه است، سومین قدم، «سبزه» رسیدن به ساحل ایثار و مفهوم آن صلای از خودگذشتگی و ایثار است. پایه چهارم «سمنو»، دست‌یابی به خانه توانایی و نیایش قدرت و مبارزه با ضعف است. گام پنجم، «سیر»، نماد و نشانه مناعت طبع که شایسته است انسان همواره با قناعت بر جهان بنگرد. شاخه ششم، «سرکه»، نماد پذیرش ناملایمات و پذیرش واقعیت‌های حیات است و گام هفتم، «سماق»، نماد و نشانه صبر، بردباری و شرط دست‌یابی به پیروزی و نشستن بر اریکه کامیابی، مبارزه و مقاومت است. اگر تنها به سین پنجم سفره‌ هفت‌سین، یعنی «سیر»، که نماد سیرچشمی و پاک‌دستی است توجه کنیم، درمی‌یابیم که جامعه ما تا چه‌اندازه به آموزه‌های این سفره‌ پندآموز نیاز دارد.

ایرانیان و فارسی‌زبانان جشن نوروز را گرامی می‌دارند

نوروز جشنی بی مانند در فرهنگ ایرانیان است. ایرانیان و جمله فارسی‌زبانان، از هر کجا با هر دین و نژادی این جشن را گرامی می‌دارند. در ایران، سوریه، عراق، ترکیه، هند و سراسر جهان، گروه‌های قومی و دینی گوناگون، کردها، افغان‌ها، تاجیک‌ها، آذری‌ها، بلوچ‌ها، لرها، ازبک‌ها، ترکمن‌ها، مسلمانان، مسیحیان، یهودیان و زرتشتی‌ها و… گردهم می‌آیند تا این رویداد فرخنده را جشن بگیرند. همه با هم متحد می‌شوند تا به رغم اختلاف‌هایشان، تولد دوباره زمین را به یکدیگر شادباش گویند. چه چیزی موجب شده تا مردم با پیشینه‌ها و باورهای دینی متفاوت این جشن را برگزار کنند؟ دلیل آن چیزی جز گرامیداشت لحظه آغاز اعتدال بهاری، جشن فصل نو و تداوم چرخه زندگی و امید نیست.

همان‌طور که نابغه بزرگ ایرانی در قرون وسطی، ابوریحان بیرونی می‌گوید: ایرانیان نوروز را «روز امید» می‌خوانند. زمین سبز و خرم می‌شود و دگرباره امید برداشت محصولی فراوان را برای انسان به ارمغان می‌آورد. چندین هزار سال است که نوروز از تمامی اختلافات قومی و مذهبی پیشی گرفته است. ایرانیان به هر جایی که مهاجرت کرده‌اند، نوروز را به جشنی ماندگار تبدیل کرده‌اند. ایرانیان نوروز را در ایالات متحده از نیویورک تا اورنج کانتی، جشن می‌گیرند. نوروز زنده است و باشد که تا سال‌ها بعد نیز همگان مشتاق فرا رسیدنش بمانند. جشن نوروز ایرانیان رویداد فرهنگی بی تکراری است که نگاهمان را به سوی قلب‌های پاک ایرانیان سوق داده و تأثیر شگرف آن را طی هزاران هزار سال بر جامعه بشری شاهد بوده‌ایم.

منابع:

کتاب «نوروز و فلسفه هفت‌سین»، نگارش محمدعلی دادخواه (انتشارات کلاس)

کتاب «پادشاهان، جادوگران و کودکان» نوشته تورج دریایی و ترجمه شبنم بهمن‌پور (انتشارات فرمهر)