سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کوروش دیباج: در بزنگاههای تاریخی و در مقاطعی که جامعه با فشارهای روانی، نگرانیهای جمعی و شرایط پرتنش مواجه میشود، مسئله «همبستگی اجتماعی» بیش از هر زمان دیگری در کانون توجه جامعهشناسان قرار میگیرد. تجربه تاریخی جوامع مختلف نشان میدهد که در چنین شرایطی، آیینهای جمعی و مناسک فرهنگی و دینی میتوانند نقشی تعیینکننده در بازسازی اعتماد اجتماعی، تقویت احساس تعلق جمعی و افزایش تابآوری جامعه ایفا کنند. در جامعه ایران نیز مناسک مذهبی همواره یکی از مهمترین بسترهای شکلگیری تجربههای مشترک اجتماعی و بازتولید سرمایه اجتماعی بودهاند.
در این میان، شبهای قدر به عنوان یکی از برجستهترین آیینهای دینی در فرهنگ اسلامی، فراتر از یک تجربه صرفاً عبادی، کارکردهای اجتماعی و فرهنگی گستردهای دارند. حضور گسترده اقشار مختلف مردم در این شبها، خوانش متون دینی، ادعیه و قرآن، و مشارکت در آیینهای جمعی معنوی، فضایی را شکل میدهد که در آن نوعی همدلی اجتماعی و احساس «سرنوشت مشترک» میان افراد جامعه تقویت میشود. بسیاری از پژوهشگران حوزه جامعهشناسی دین معتقدند که چنین آیینهایی در کنار کارکرد معنوی خود، میتوانند به بازسازی پیوندهای اجتماعی در دورههای حساس و پرتنش کمک کنند.
در کنار این مناسک جمعی، نباید از نقش فرهنگ مکتوب و بهویژه کتاب و نشر دینی در تعمیق این تجربه اجتماعی غافل شد. متون دینی، آثار تفسیری، ادعیه و کتابهای پژوهشی حوزه دین و جامعه، در طول سالها به انتقال مفاهیم اخلاقی، معنوی و اجتماعی کمک کردهاند و زمینه فهم عمیقتر این آیینها را فراهم آوردهاند. از این منظر، پیوند میان آیینهای مذهبی و فرهنگ مکتوب، یکی از مهمترین ظرفیتهای فرهنگی برای تقویت همبستگی اجتماعی در جامعه به شمار میرود؛ موضوعی که در گفتوگوی پیش رو با غلامرضا فتح آبادی، جامعهشناس و پژوهشگر حوزه جامعهشناسی دین به تفصیل مورد بررسی قرار گرفته است.
در شرایطی که جامعه با نوعی فضای پرتنش و احساس نااطمینانی روبهروست، از منظر جامعهشناسی، آیینهای دینی مانند شبهای قدر چه نقشی در تقویت همبستگی اجتماعی دارند؟
اگر بخواهیم از منظر نظری به موضوع نگاه کنیم، یکی از نخستین مفاهیمی که باید به آن اشاره کرد، مفهوم «همبستگی اجتماعی» در اندیشه امیل دورکیم است. دورکیم معتقد بود که آیینهای جمعی دینی نقش مهمی در بازتولید انسجام اجتماعی دارند. در واقع، زمانی که افراد در یک آیین مشترک شرکت میکنند، نوعی احساس تعلق جمعی و هویت مشترک در میان آنان شکل میگیرد.
شبهای قدر دقیقاً چنین کارکردی دارند. در این شبها، افراد از طبقات مختلف اجتماعی، با پیشینههای فرهنگی و اقتصادی متفاوت، در یک تجربه مشترک معنوی گرد هم میآیند. این تجربه جمعی، نوعی احساس «ما بودن» را تقویت میکند. در شرایطی که جامعه با فشارهای روانی یا شرایط پرتنش روبهروست، این احساس «ما بودن» میتواند به تقویت انسجام و همدلی میان شهروندان کمک کند.
آیا میتوان گفت که آیینهایی مانند شبهای قدر نوعی سرمایه اجتماعی تولید میکنند؟
بله، دقیقاً همینطور است. در ادبیات جامعهشناسی، مفهوم «سرمایه اجتماعی» به شبکهای از اعتماد، همکاری و پیوندهای اجتماعی اشاره دارد که میان افراد یک جامعه شکل میگیرد. رابرت پاتنام، یکی از نظریهپردازان برجسته این حوزه، معتقد است که هرچه تعاملات اجتماعی مبتنی بر اعتماد و مشارکت بیشتر باشد، سرمایه اجتماعی نیز تقویت میشود.
شبهای قدر یکی از مهمترین بسترهای شکلگیری چنین تعاملاتی هستند. در این شبها، افراد نهتنها در یک آیین مذهبی مشارکت میکنند، بلکه نوعی همدلی و همدردی جمعی نیز میان آنان شکل میگیرد. بسیاری از مردم در این شبها به دعا برای دیگران، کمک به نیازمندان و تقویت روابط انسانی میپردازند. این رفتارها به تقویت سرمایه اجتماعی در جامعه کمک میکند.
برخی معتقدند که در شرایط بحرانی، آیینهای دینی میتوانند به افزایش تابآوری اجتماعی کمک کنند. این موضوع را چگونه ارزیابی میکنید؟
تابآوری اجتماعی یکی از مفاهیم مهم در جامعهشناسی معاصر است. این مفهوم به توانایی یک جامعه برای مواجهه با بحرانها، فشارها و شرایط دشوار اشاره دارد. جامعهای که از سطح بالایی از همبستگی اجتماعی برخوردار باشد، معمولاً توانایی بیشتری برای عبور از بحرانها دارد.
آیینهای دینی، به ویژه آیینهایی که با مشارکت گسترده مردم همراه هستند، میتوانند احساس امید، آرامش و معنابخشی به زندگی را تقویت کنند. شبهای قدر برای بسیاری از افراد فرصتی برای بازاندیشی در زندگی، دعا، طلب آرامش و تقویت امید است. این تجربه معنوی میتواند فشارهای روانی ناشی از شرایط پرتنش را کاهش دهد و نوعی آرامش جمعی ایجاد کند.
از منظر جامعهشناسی دین، چرا آیینهایی مانند شبهای قدر در فرهنگ ایرانی چنین جایگاه پررنگی دارند؟
یکی از ویژگیهای مهم فرهنگ ایرانی، پیوند عمیق میان سنتهای فرهنگی و باورهای دینی است. آیینهای مذهبی در ایران صرفاً یک عمل عبادی فردی نیستند، بلکه به نوعی تجربه اجتماعی تبدیل شدهاند.
شبهای قدر علاوه بر بعد معنوی، نوعی تجربه فرهنگی و اجتماعی نیز محسوب میشوند. حضور جمعی مردم در مساجد، حسینیهها و فضاهای عمومی، خواندن دعاها، برگزاری مراسم قرآنی و مشارکت در فعالیتهای خیرخواهانه، همگی نشاندهنده این پیوند میان دین و اجتماع هستند.
این آیینها در طول تاریخ به نوعی حافظ هویت فرهنگی جامعه نیز تبدیل شدهاند. به همین دلیل است که حتی در شرایط دشوار یا پرتنش، بسیاری از مردم تلاش میکنند این آیینها را حفظ کنند.
در این میان، نقش کتاب و نشر دینی در تقویت این همبستگی اجتماعی چیست؟
کتاب و نشر دینی نقش بسیار مهمی در انتقال و تداوم این فرهنگ دارند. بسیاری از مفاهیم اخلاقی، معنوی و اجتماعی که در آیینهای دینی مطرح میشوند، از طریق کتابها، متون مذهبی و آثار پژوهشی به جامعه منتقل میشوند.
در حوزه نشر دینی، آثار متعددی درباره فلسفه شبهای قدر، ادعیه، مفاهیم قرآنی و آموزههای اخلاقی منتشر شده است. این کتابها میتوانند به درک عمیقتر مردم از این آیینها کمک کنند. هرچه فهم افراد از مفاهیم معنوی و اخلاقی بیشتر باشد، تأثیر اجتماعی این آیینها نیز افزایش مییابد.
علاوه بر این، انتشار کتابهای جامعهشناسی دین نیز اهمیت زیادی دارد. این آثار به تحلیل علمی نقش دین در جامعه میپردازند و به ما کمک میکنند بفهمیم چرا آیینهای دینی میتوانند در تقویت همبستگی اجتماعی مؤثر باشند.
آیا میتوان گفت که ادبیات دینی نیز در این میان نقش مهمی دارد؟
قطعاً همینطور است. ادبیات دینی، چه در قالب متون کلاسیک و چه در قالب آثار معاصر، یکی از مهمترین ابزارهای انتقال مفاهیم معنوی و اخلاقی است. شعر، دعا، متون عرفانی و آثار مذهبی همگی در شکلگیری فرهنگ دینی جامعه نقش دارند.
در ایران، بسیاری از متون ادبی و عرفانی با مفاهیم معنوی و اخلاقی پیوند خوردهاند. این متون نهتنها به تقویت ایمان فردی کمک میکنند، بلکه نوعی فرهنگ مشترک نیز ایجاد میکنند. این فرهنگ مشترک میتواند به تقویت همبستگی اجتماعی کمک کند.
به نظر شما رسانهها و خبرنگاران در بازتاب این مفاهیم چه نقشی دارند؟
رسانهها نقش بسیار مهمی در شکلدهی به افکار عمومی دارند. خبرنگاران میتوانند با پرداختن به ابعاد اجتماعی و فرهنگی آیینهای دینی، به تقویت آگاهی عمومی کمک کنند.
اگر رسانهها بتوانند به شکل علمی و تحلیلی به این موضوعات بپردازند، جامعه نیز نگاه عمیقتری به این آیینها پیدا خواهد کرد. به عنوان مثال، گفتوگو با جامعهشناسان، پژوهشگران دینی و فعالان فرهنگی میتواند به درک بهتر نقش آیینهای دینی در جامعه کمک کند.
در پایان، اگر بخواهید جمعبندی کوتاهی از نقش شبهای قدر در شرایط پرتنش اجتماعی ارائه دهید، چه میگویید؟
به نظر من شبهای قدر را میتوان از چند زاویه مورد توجه قرار داد. نخست، این شبها یک تجربه معنوی عمیق برای افراد هستند. دوم، یک آیین جمعی هستند که میتوانند همبستگی اجتماعی را تقویت کنند. و سوم، فرصتی برای بازسازی امید و آرامش در جامعه محسوب میشوند.
در شرایطی که جامعه با فشارهای مختلف روبهروست، چنین آیینهایی میتوانند به تقویت حس همدلی، همبستگی و مسئولیت اجتماعی کمک کنند. در کنار آن، نقش کتاب، نشر و تولید آثار فرهنگی نیز بسیار مهم است؛ زیرا این آثار میتوانند به تعمیق فهم اجتماعی از این آیینها و تقویت فرهنگ همبستگی در جامعه کمک کنند.
به همین دلیل است که بسیاری از جامعهشناسان معتقدند آیینهای دینی، در کنار کارکردهای معنوی، میتوانند نقشی مهم در تقویت انسجام اجتماعی و تابآوری جامعه ایفا کنند.
نظر شما