سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ در تاریخ کتابت قرآن، برخی نسخهها مثل سندی زنده از تحولات فکری، هنری و جغرافیایی جهان اسلام عمل میکنند؛ آثاری که در لابهلای سطرهایشان میتوان نشانههای جابهجایی مراکز فرهنگی، تغییر ذوقهای زیباییشناختی و حتی رقابتهای روایی و اعتقادی را بازخوانی کرد.
نسخه کوفی مشرقی محفوظ در دارالکتب المصریة با شماره «مصاحف ۱» از همین دست آثار است؛ مصحفی که در نگاه نخست با انتسابی شگفتانگیز به امام جعفر صادق علیهالسلام توجه را جلب میکند، اما در لایههای عمیقتر خود، روایت دیگری از تاریخ کتابت قرآن در شرق ایران و بهویژه خراسانِ اواخر سدۀ سوم و اوایل سده چهارم هجری را پیش روی پژوهشگر میگذارد.
این نسخه نه تنها از منظر خط و آرایههای هنری، بلکه از حیث رسمالخط، شیوه اعرابگذاری و بازتاب گستردۀ قرائات، جایگاهی کمنظیر دارد و میتواند تصویری روشنتر از جایگاه ایران در تحولات کتابت و قرائت قرآن ارائه دهد.
نسخه قرآن به خط کوفی مشرقی با شماره «مصاحف ۱» در دارالکتب المصریة از جمله آثار شاخص و کمنظیر تاریخ کتابت قرآن کریم بهشمار میآید؛ اثری که بر پایه شواهد نسخهشناختی و پژوهشهای انجامشده، به اواخر سده سوم یا اوایل سدۀ چهارم هجری بازمیگردد و به احتمال فراوان در مناطق شرقی ایران، بهویژه خراسان، کتابت شده است. این مصحف کهن نه تنها از منظر هنری و ظاهری اهمیت دارد، بلکه از حیث تحولات رسمالخط، نظامهای اعرابگذاری و بازتاب قرائات مختلف نیز جایگاهی ممتاز در تاریخ قرآننویسی دارد.
در واپسین برگ نسخه، یادداشتی در قالب وقفنامه آمده است که کتابت مصحف را به امام جعفر بن محمد الصادق علیهالسلام نسبت میدهد. در این یادداشت تصریح شده که کاتب، قرآن را بر مَشهد حسینی ــ همان مسجد رأس الحسین در قاهره ــ وقف کرده و سوگند خورده است که این انتساب را بر جلد نسخه یافته و عیناً بازنویسی کرده است. متن یادداشت چنین است: هذا المصحف خط مولانا وسیدنا الإمام الصادق عن الله الأمینِ جعفرَ بن الإمامِ محمدٍ الباقرِ لعلوم الدین وَلَد الإمام السجادِ أبو الحسن علی زین العابدین بن الإمام الحسین ولد مولانا وسیدنا الإمام أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب صلوات الله علیه وعلی الائمة من ذریته أجمعین. هذا ما أوقفه .... علی المشهد الحسینی سلام الله [علیه] وتقبل الله منه صالح الأعمال وغفر له ولوالدیه ولجمیع المسلمین. هذا ما وجدناه مکتوب علی هذه القایمة المقطوعة والله علی ما نقول وکیل.
با این حال، این انتساب از منظر تاریخی و نسخهشناختی صحیح نیست و شواهد موجود، کتابت این نسخه را به دورهای چند قرن پس از عصر امام صادق علیهالسلام مربوط میداند.
این مصحف کوفی، برخلاف بسیاری از نسخههای اولیه قرآن در سدههای دوم و سوم هجری که عمدتاً در قطع افقی کتابت میشدند، در قطع عمودی نگاشته شده است. دستخط آن نیز متمایل به سبک جدید کوفی، موسوم به کوفی مشرقی، است؛ سبکی که در تحولات خط کوفی جایگاهی انتقالی و مهم دارد و از مرحله کهن به سوی گونههای متأخرتر حرکت میکند.
شواهد متعددی احتمال کتابت این اثر در شرق ایران و بهویژه خراسان را تقویت میکند. نخست آنکه رسم و املای کلمات در این نسخه، کاملاً مطابق با «رسم المصحف» متعارف در مصاحف اولیه نیست؛ پدیدهای که برای نخستین بار در سدۀ سوم هجری در ایران ظهور یافت و نشاندهندۀ نوعی تحول منطقهای در کتابت قرآن است. دوم آنکه کاتب از شیوۀ کتابت پیوسته پیروی نکرده و از تقطیع کلمات در پایان سطور پرهیز کرده است؛ ویژگیای که آن نیز نخستین بار در سدههای دوم و سوم هجری در ایران شکل گرفت و بهتدریج به سنتی رایج بدل شد. سوم آنکه تزیینات داخلی و سرسورههای مذهب این قرآن، شباهت بسیار نزدیکی به دیگر مصاحف ایرانی سدههای سوم و چهارم هجری دارد و از منظر هنر کتابآرایی، آن را در سنت ایرانیِ تذهیب و آرایههای قرآنی قرار میدهد.
افزون بر ویژگیهای ظاهری و هنری، این نسخه از حیث درونمتنی نیز اهمیتی استثنایی دارد. پدیدآورندگان آن، متن قرآن را با دو نظام متفاوت اعرابگذاری ــ یکی منسوب به ابوالأسود دؤلی و دیگری بر اساس نظام خلیل بن احمد ــ نشانهگذاری کردهاند. همچنین تمامی قرائات رسمی شناختهشده (قرائات سبعه و عشره) و حتی برخی قرائات غیررسمی نیز در این مصحف انعکاس یافته است. گردآمدن این حجم از دادههای قرائتی در یک نسخه، آن را به منبعی کمنظیر برای شناخت تاریخ قرائت قرآن بدل میکند.
مجموع ویژگیهای ظاهری، هنری و متنی این مصحف کهن، آن را به یکی از مهمترین ــ و چهبسا یگانهترین ــ آثار برای مطالعه تاریخ کتابت و قرائت قرآن، بهویژه در ایرانِ اواخر سدۀ سوم و اوایل سدۀ چهارم هجری، تبدیل کرده است.
نظر شما