خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ تا همین چند سال پیش، «کتاب دستدوم» برای خیلیها فقط یک گزینهی فرعی بود؛ چیزی که شاید دانشجوها برای کتابهای دانشگاهی سراغش میرفتند یا کتابدوستهای حرفهای برای پیدا کردن نسخههای قدیمی. اما امروز، روند کاملاً تغییر کرده: خرید کتاب دست دوم برای بخش بزرگی از مخاطبان به یک انتخاب جدی و حتی هوشمندانه تبدیل شده است؛هم در ایران و هم در بسیاری از کشورها.
این افزایش محبوبیت فقط یک مد گذرا نیست. مجموعهای از عوامل اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و حتی محیطزیستی کنار هم قرار گرفتهاند و باعث شدهاند بازار کتابهای دستدوم جان تازهای بگیرد. در ادامه، مهمترین دلایل این رشد را (با نگاهی هم به تجربهی جهانی و هم واقعیتهای ایران) مرور میکنیم.
۱) گرانی کتاب و کوچک شدن سبد فرهنگی خانوادهها
اولین و روشنترین دلیل در ایران، افزایش قیمت کتاب است. هزینهی کاغذ، چاپ، لیتوگرافی، صحافی، حملونقل و حتی انبارداری بالا رفته و نتیجهاش برای مخاطب کاملاً ملموس است: کتاب تازهچاپی که قبلاً میشد با یک مبلغ معقول تهیه کرد، امروز ممکن است به اندازهی چند وعده خرید روزمره قیمت داشته باشد.
در چنین شرایطی، خیلیها بین «کتاب خواندن» و «هزینههای ضروریتر» گیر میکنند. کتاب دستدوم اینجا نقش یک راهحل واقعی را بازی میکند: با همان بودجه، میشود تعداد بیشتری کتاب خرید یا حداقل از کتابخوانی حذف نشد. این الگو در دنیا هم دیده میشود؛ فشار هزینههای زندگی و حساسیت به قیمت، معمولاً بازار کالاهای دستدوم را فعالتر میکند و کتاب هم از این قاعده مستثنا نیست.
۲) سانسور، محدودیت نشر و دسترسی به کتاب های ممنوعه
در ایران یک عامل مهم دیگر هم وجود دارد که کمتر در بحثهای جهانی پررنگ است: دسترسی. بخشی از مخاطبان به دنبال کتابهایی هستند که به دلایل مختلف در بازار رسمی پیدا نمیشوند:
کتابهایی که مجوز چاپ نگرفتهاند
کتابهایی که چاپشان متوقف شده یا پخششان محدود شده
ترجمههایی که دیگر تجدید چاپ نمیشوند
نسخههایی که در دورهای منتشر شدهاند و بعداً نایاب شدهاند
برای همین، بازار کتاب دستدوم گاهی تبدیل میشود به تنها مسیر عملی برای رسیدن به برخی عنوانها—از جمله آنچه خیلیها با عبارت کتاب های ممنوعه از آن یاد میکنند.
۳) کتابهای چاپتمام، نسخههای قدیمی و “آن چیزی که دیگر تولید نمیشود”
حتی اگر بحث سانسور را کنار بگذاریم، مسئلهی کتاب نایاب و کمیاب خودش یک موتور قدرتمند برای رشد کتاب دستدوم است. بسیاری از کتابها به دلایل اقتصادی یا سیاستهای ناشر، تجدید چاپ نمیشوند. بعضی ترجمهها تغییر میکنند، بعضی ویراستها حذف میشوند، بعضی جلدها و طرحها دیگر تولید نمیشوند. در نتیجه، کتابدوستها برای پیدا کردن چاپهای قدیمیتر (مثلاً با ترجمه یا ویراست خاص)، نسخههای باکیفیتتر (کاغذ بهتر، صحافی بهتر) و جلدهای کلاسیک یا کلکسیونی به بازار دستدوم رو میآورند. این انگیزه در بازارهای جهانی هم جدی است؛ بسیاری از پلتفرمهای فروش کتاب دستدوم دقیقاً روی «یافتن نسخههای نایاب یا out-of-print» به عنوان مزیت کلیدی تأکید میکنند.
۴) خرید آگاهانه و اقتصاد چرخهای: کتاب باید بچرخد
یک تغییر مهم در سالهای اخیر، تغییر نگرش است: خیلیها امروز «دستدوم خریدن» را نشانهی کمبود نمیدانند؛ آن را نشانهی مصرف آگاهانه میدانند. در ادبیات جهانی، این رویکرد را در چارچوب اقتصاد چرخهای (Circular Economy) توضیح میدهند: به جای تولید مداوم کالای جدید، عمر مفید کالا افزایش پیدا میکند و همان محصول چندبار استفاده میشود. کتاب دقیقاً کالایی است که ظرفیت چرخهای عالی دارد: اگر سالم نگه داشته شود، میتواند سالها و حتی دههها بین چند نفر دستبهدست شود، بدون اینکه ارزش محتواییاش کم شود. برخی گزارشها و تحلیلها رشد بازار کتاب دستدوم را دقیقاً به همین عوامل ربط میدهند: پایداری، کاهش ضایعات، و مدلهای خریدوفروش آنلاین.
۵) دغدغههای محیطزیستی و ردپای کربن
بحث محیطزیست فقط شعار نیست. تولید کتاب کاغذی، به هر حال ردپای منابع دارد: کاغذ، انرژی تولید، حملونقل و… . نگاه چرخهای میگوید: وقتی یک کتاب موجود است، استفادهی مجدد از آن میتواند فشار روی تولید جدید را کاهش دهد. در مطالعات چرخهعمر (LCA) دربارهی کتابها، میزان انتشار گازهای گلخانهای برای کتاب کاغذی عدد قابل توجهی گزارش شده و پژوهشها نشان میدهند هرچه «استفادهی مجدد/بازیافت» بیشتر شود، اثرات کاهش پیدا میکند. پس برای بخشی از مخاطبان، کتاب دستدوم یک انتخاب «سبزتر» است: همان کتاب، خوانندهی بیشتر، تولید کمتر.
۶) رشد پلتفرمها و ساده شدن خرید و فروش
یکی از دلایل بزرگ رشد جهانی بازار دستدوم، دیجیتالی شدن تجربهی خرید است. قبلاً باید وقت میگذاشتی، مغازه به مغازه میگشتی و شاید چیزی پیدا میکردی. امروز اما با چند کلیک میتوانی کتاب را جستوجو کنی، وضعیت ظاهری را بدانی، قیمتها را مقایسه کنی، نسخههای مختلف را ببینی و سریع سفارش بدهی.
مدلهای آنلاین، هزینهی جستوجو را پایین آوردهاند و به بازار دستدوم عمق دادهاند. تحلیلهای بازار هم رشد این حوزه را به همین عامل گره میزنند: دسترسی بهتر به موجودی متنوع به کمک پلتفرمها.
۷) خرید کتاب دستدوم، کمک به چرخهی کتاب و عدالت فرهنگی
در نهایت یک دلیل «انسانی/فرهنگی» هم وجود دارد: کتاب دستدوم کمک میکند کتابها در قفسه خاک نخورند. خیلیها بعد از خواندن یک کتاب، دوست دارند آن را به چرخه برگردانند یا بفروشند تا هزینهی کتاب بعدی را تامین کنند، یا به دست کسی برسانند که توان خرید نسخه نو را ندارد. این چرخه چند اثر مثبت دارد. افزایش دسترسی برای قشرهای بیشتری از جامعه، افزایش گردش کتاب و زندهتر شدن فرهنگ مطالعه و تبدیل کتابخوانی از «کالای لوکس» به «رفتار در دسترستر». به بیان ساده: کتاب دستدوم یک جور تسهیم فرهنگی است؛ کتابی که یک نفر خریده، میتواند به خوانندههای دیگر هم برسد.
۸) جذابیت تجربه: حاشیهنویسی، امضا، بوی کتاب قدیمی
بعضی انگیزهها کاملاً احساسیاند و همینها هم بازار را تقویت میکنند. برای برخی کتابدوستها، کتاب دستدوم جذابیتهای خاص دارد مثل حاشیهنویسیها و یادداشتهای خوانندهی قبلی، برچسب کتابفروشیهای قدیمی، امضا یا مهر کتابخانه وحس نوستالژیِ چاپهای قدیمی. اینها چیزی نیست که در نسخهی نو پیدا شود. و همین «تجربهی متفاوت» باعث میشود خرید دستدوم فقط اقتصادی نباشد، هویتی هم باشد.
سوالات پرتکرار
کتاب دستدوم بخرم بهتر است یا نو؟
اگر قیمت، دسترسی یا دغدغه محیطزیست برایت مهم است، دستدوم انتخاب عالی است. برای هدیههای رسمی یا کتابهای بسیار حساس به کیفیت چاپ، شاید نو بهتر باشد.
چطور مطمئن شوم کتاب دستدوم سالم است؟
به توصیف وضعیت (در حد نو/تمیز/خطخورده/کمی آسیبدیده)، عکسها، و سیاست مرجوعی/پشتیبانی توجه کن.
چرا بعضی کتابهای دستدوم گرانتر از نو هستند؟
وقتی کتاب نایاب یا چاپتمام باشد، قیمتش بر اساس «کمیابی» تعیین میشود، نه صرفاً نو یا دستدوم بودن.
جمعبندی
افزایش استقبال از کتابهای دستدوم حاصل یک علت واحد نیست؛ ترکیبی است از گرانی کتاب، محدودیتهای دسترسی، نایابی برخی نسخهها، رشد خرید آنلاین، نگاه چرخهای و دغدغههای محیطزیستی. در ایران، این روند بهخصوص به خاطر فشار اقتصادی و دسترسی محدود به برخی عنوانها شتاب بیشتری گرفته است. اگر خوب نگاه کنیم، کتاب دستدوم فقط یک «بازار» نیست؛ یک رفتار فرهنگی است: کمک میکند کتابها بیشتر خوانده شوند، دسترسی گستردهتر شود و هزینهی کتابخوانی منطقیتر بماند و همینهاست که باعث شده خرید کتاب دست دوم روزبهروز محبوبتر شود.
نظر شما