سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، عبدالحسین آذرنگ در کتاب «مبانی نشر کتاب» درباره مفهوم قطع کتاب آورده است:
قطع یا اندازه کتاب، هماکنون براساس اندازه کاغذ تعیین میشود. قطعهای رایج کتاب در ایران، براساس اندازه بندهای کاغذ مصرفی است. ابعاد کاغذهای مصرفی رایج در ایران، بیشتر ۹۰×۶۰ و ۱۰۰×۷۰ سانتیمتر و از این رو در واقع قطع تابع اندازه کاغذ است.
تنوع در قطع کتاب، پیش از تولید ماشینی و صنعتی کاغذ بسیار زیاد بود. اکنون که اندازه کاغذهای تولیدی استاندارد شده است. قطع رایج کتاب از چند نوع نمیتواند بیشتر باشد.
از میان قطعهای کتاب، دو قطع رُقعی (۲۱×۱۴سانتیمتر) و وزیری (۲۴×۱۷سانتیمتر) رایجترین قطعها در ایران است. قطع جیبی (۱۵×۱۱ سانتیمتر) که در دهه ۱۳۴۰ ش بسیار رایج شد و قطع جیبی پالتویی (حدودا۲۱×۱۲ سانتیمتر) که تا اندازهای در دهه ۱۳۵۰ش رواج یافت، و قطع رحلی (حدوداً برابر با اندازه A۴ کنونی: (۲۹×۲۱ سانتیمتر) که بهویژه در کتابهای مرجع و درسنامههای تقصیلی کاربرد دارد. از قطعهایی است که پس از رقعی و وزیری به نسبتهای مختلف و کموبیش بهکار میرود.
قطعهایی که در متون خطی به کار میرفته و در منابع از آنها یاد شده است، مانند قطعهای بازوبندی، بغلی، جانمازی، چارکی، حمایلی، طوماری، و قطعهایی که به مکان یا نامهای خاصی منسوب بوده است، مانند قطعهای بغدادی حَمَوی، سلطانی، سلیمانی، شامی، طالبی، طلحی، فرعونی، منصوری و شماری دیگر، اکنون فقط از حیث شناخت صحافی و تجلید منابع قدیم ارزش دارد و شناسایی آنها از وظایف نسخهشناسان است.
قطع خشتی که اکنون گاه از آن یاد میشود، اندازه معین ندارد و در واقع قطع مربعی است. هر کتابی که طول و عرض صفحات کاغذ آن مساوی یا تقریبا مساوی باشد، قطع آن خشتی یا مربعی است. لازم به توضیح است که اندازه قطعها همیشه دقیقاً مطابق ابعادی که در جدول آمده نیست و ممکن است چند میلیمتر یا حتی چند سانتیمتر تفاوت کند. ناشرانی هستند که قطعهای ثابت کتابهای خودشان، حتی در مجموعهای واحد، همیشه یک اندازه نیست، و این ناشی از مراعات نکردن دقتها و ظرافتها در چاپ، صحافی و برش است.
از این رو ارقام جدول میتواند حدود تقریبی ابعاد قطع را آنگونه که بیشتر رایج است، به دست دهد. درهر حال، شناخت دقیق قطعهای کتاب برای همه کتابداران لازم است.
نظر شما