سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کتاب «عرب و اسرائیل» نوشته ماکسیم رودنسون با ترجمه رضا براهنی از سوی شرکت سهامی انتشارات خوارزمی به چاپ سوم رسید. چاپ نخست کتاب خرداد ۱۳۴۸ منتشر شده بود. ناسیونالیسم یهود و ناسیونالیسم عرب، از ناسیونالیسم تا ایجاد ملت‌ها، نخستین دهه اسرائیل، پیدایش سوسیالیسم عربی، نرمش اسرائیل، حلقه اعراب و سرتاسر دنیا، از دوران فراغت تا شب‌زنده‌داری مسلحانه و بحران سرفصل‌های کتاب را تشکیل می‌دهد. گاه‌شمار، کتاب‌شناسی، گزیده منابع و نمایه پایان‌بخش کتاب است.

ماکسیم رودنسون که خود یهودی‌زاده‌ای ضد صهیونیسم بود، در این کتاب روایتی جامع از ریشه‌ها و روند شکل‌گیری اسرائیل و واکنش جهان عرب و دیگران به دست داده و نشان می‌دهد که ماجرای اسرائیل فقط دعوایی دینی یا قومی نیست، بلکه نتیجه فرایندهایی مثل استعمار، مهاجرت‌های گسترده و انواع بحران‌های قرن بیستم است. نویسنده کوشیده با تکیه بر سند و واقعیت، موجودیت اسرائیل در قلب جهان عرب را در قالب مواجهه‌ای پیچیده میان قدرت، قویت و واقعیت‌های منطقه‌ای تحلیل کند. خواندن این کتاب تمرینی است برای گشودن مسیر به سمت فهمی لایه‌لایه و چندسویه از تاریخی پیچیده که بر حال و آینده ما سایه انداخته است.

ماکسیم رودنسون (۲۶ ژانویه ۱۹۱۵، پاریس - ۲۳ مه ۲۰۰۴، مارسی) یک مورخ، جامعه‌شناس و خاورشناس مارکسیست فرانسوی بود. وی پسر یک تاجر لباس روسی و لهستانی و همسرش بود که هر دو در اردوگاه کار اجباری آشویتس درگذشت. وی پس از مطالعه زبان‌های شرقی، استاد EPHE (École Pratique des Hautes Études ، فرانسه) به استاد اتیوپی (Ge'ez) شد. او نویسنده مجموعه‌ای از آثار، از جمله کتاب محمد، زندگی‌نامه پیامبر اسلام بود. رودنسون در سال ۱۹۳۷ به دلایل اخلاقی به حزب کمونیست فرانسه پیوست اما در سال ۱۹۵۸ پس از انتقاد از آن اخراج شد. وی هنگامی که انتقاد تندی از اسرائیل، به ویژه مخالفت با سیاست‌های استقرار دولت یهود، ابراز کرد در فرانسه به خوبی شناخته شد. برخی اعتبار او را با ابداع اصطلاح فاشیسم اسلامی (le fascisme islamique) در سال ۱۹۷۹، که وی برای توصیف انقلاب ایران استفاده کرد، اعتبار می‌دهند.

کتاب «عرب و اسرائیل» روایت رسمی صهیونیسم از مناقشه فلسطین را به چالش می‌کشد و در کانون استدلالش، نبرد اعراب و اسرائیل را نه جنگ ایدئولوژی‌ها یا ادیان، که مقاومت مردم بومی در برابر استعمار خارجی تفسیر می‌کند. رودنسون از نخستین صفحات کتاب، صراحتاً مدعای اصلی خود را مطرح می‌کند: اسرائیل در چشم اعراب نه یک همسایه یا رقیب، که پدیده‌ای استعماری است؛ پروژه‌ای که صهیونیسم با اتکا به افسانه‌های تاریخی دو هزار ساله، بخشی از سرزمین ساکنان بومی را تصرف کرده و با تکیه بر قدرت نظامی و پشتیبانی غرب، بر آن سلطه یافته است.

او معتقد است صهیونیسم با تفسیری ناموجه، آرزوهای دینی کهن را در قالب ناسیونالیسم مدرن بازتعریف کرده و به بهانه پیوند تاریخی، حقیقت حضور جمعیت عربی ساکن در فلسطین را نادیده گرفته است. با این حال، رودنسون در دام شعارزدگی‌های رایج چپ مارکسیست هم‌عصر خود نمی‌افتد. او به صراحت نظریه‌ای را که اسرائیل را «پایگاه امپریالیسم برای سرکوب انقلاب پرولتاریا در جهان عرب» معرفی می‌کند، رد می‌کند و می‌گوید چنین تحلیلی ساده‌انگارانه و فاقد دقت تاریخی است.

کتاب میان یهودستیزی سنتی (که تاریخچه‌ای درخشان از آن ارائه می‌دهد) و ضدصهیونیسم به‌عنوان واکنشی مشروع به اشغال سرزمین، به روشنی تمایز می‌نهد.ساختار کتاب روایتی منسجم و فشرده از سیر تاریخی مناقشه است: از تولد ناسیونالیسم یهودی و عربی، تأسیس اسرائیل، دهه نخست حیات آن، ظهور سوسیالیسم عربی در دهه ۱۹۵۰، نرمش تدریجی در مواضع اسرائیل، تا بحران‌های متوالی که به جنگ ۱۹۶۷ انجامید. رودینسون از اعراب نمی‌خواهد واقعیت از پیش‌آمده را بپذیرند و چنین درخواستی را نه حق، که صرفاً یک خواهش سیاسی می‌داند. با این حال، در عین همدلی با مقاومت عربی، از ایده جنگ انقلابی تمام‌عیار علیه اسرائیل نیز حمایت بی‌قیدوشرط نمی‌کند و نسبت به پیامدهای آن برای خود انقلاب عربی تردید دارد. این اثر میراث ماندگار ماکسیم رودنسون است. او به ما نشان می‌دهد می‌توان بی‌آنکه اسیر تبلیغات شد، روایت طرف دیگر را جدی گرفت. می‌توان از موضع یک روشنفکر چپ و یهودی، نقدی رادیکال بر صهیونیسم نوشت، بی‌آنکه به دام یهودستیزی افتاد یا نظریه‌های شبه‌مارکسیستی ازپیش‌ساخته را تکرار کرد.

ماکسیم رودنسون یک روز پیش از آغاز جنگ شش روزه اعراب و اسرائیل در ژوئن ۱۹۶۷ مقاله‌ای پیشگویانه با عنوان «زندگی میان اعراب» در روزنامه لوموند منتشر کرد که بیانگر رویکرد مستند و واقعیت محور او به تاریخ و سیاست است. این مقاله او و دیگر مقالاتی که پیش از آن منتشر کرده بود که در فصل نهم کتاب حاضر به آنها اشاره کرده دریچه‌ای دیگر برای درک تحولات وقت خاورمیانه باز کرد. کمتر از یک سال پس از آن جنگ و آن مقاله رودنسون کتاب عرب و اسرائیل را در ۱۹۶۸ منتشر کرد. رودنسون در این کتاب روایتی جامع از ریشه‌ها و روند شکل‌گیری اسرائیل و واکنش جهان عرب و دیگران به دست داده و نشان می‌دهد که ماجرای اسرائیل فقط دعوایی دینی یا قومی نیست، بلکه نتیجه فرایندهایی مثل استعمار مهاجرت‌های گسترده و انواع بحران‌های قرن بیستم است. نویسنده کوشیده با تکیه بر سند و واقعیت موجودیت اسرائیل در قلب جهان عرب را در قالب مواجهه‌ای پیچیده میان، قدرت هویت و واقعیت‌های منطقه‌ای تحلیل کند.

به فاصله‌ای کوتاه، تقریباً یک سال پس از انتشار کتاب انتشارات خوارزمی در خرداد ۱۳۴۸ ترجمه فارسی آن را منتشر کرد که در تابستان ۱۳۴۹ به چاپ دوم رسید. نقل معروفی است که رضا براهنی این کتاب را به پیشنهاد جلال آل‌احمد ترجمه کرد. از خلال یادداشت‌های منتشر نشده آل احمد که به لطف محمدحسین دانایی به آنها دسترسی داشتیم می‌دانیم که نزد او ترجمه مکتوبات رودنسون فوریت و ضرورتی فوق‌العاده داشت و با توجه به دوستی نزدیک آل احمد و براهنی بعید نیست که آل احمد پیشنهاد داده و براهنی ترجمه کرده باشد.

اینک پس از گذشت بیش از نیم قرن چاپ سوم این ترجمه با سروشکلی جدید در دسترس مخاطبان قرار می‌گیرد در چاپ کنونی تمام پانویس‌ها و ارجاع‌ها بر پایه نسخه مرجع به دقت بازبینی و یکدست شده و به صورت تفصیلی در بخش گزیده منابع تکمیل و گردآوری شده‌اند. به علاوه خطاهای چاپ‌های گذشته در ثبت آمارها و تاریخ ها و اسامی اشخاص و اماکن اصلاح شده‌اند. پاراگراف‌بندی متن بر اساس نسخه انگلیسی تنظیم شده و جز افزودن برخی از اعداد و ارقام و تاریخ‌های جا افتاده از متن اصلی در ترجمه و یک مورد تصحیح خطای آشکار مربوط به بحث لایحه افتراه در صفحه ۲۴۳ کتاب دخل و تصرفی در متن صورت نگرفته است. همچنین برای آنکه این چاپ هر چه مفیدتر به کار پژوهشگران و علاقه‌مندان بیاید، «سال شمار» و «کتاب شناسی» نیز ترجمه و ضمیمه شده و به علاوه متن کتاب نمایه‌سازی شده است.

در بخشی از کتاب می‌خوانیم: «چگونه اسرائیلی‌ها می‌توانند خود را به کشورهای عرب بقبولانند؟ یک راه اخلاقی وجود دارد که شامل مذاکره و تشویق و ترغیب است. این روش اگر با دادن امتیازاتی توام باشد، شانس موفقیت بیشتری دارد. یک راه غیراخلاقی نیز هست؛ یعنی اعمال زور. اینکه آیا این راه موثر هست یا نیست، ربطی به قانون اخلاق ندارد؛ ولی باید به این نکته اشاره کرد که اعمال زور، مستلزم خطرات زیاد برای اسرائیل و ممالک عربی همسایه اسرائیل خواهد شد. پذیرش از طریق اعمال زور را ممکن است پس از تغییر حکومت به هم بزنند و انکار کنند؛ در حالی که پذیرش از طریق مذاکره را به این آسانی نمی‌توان نفی کرد. علاوه بر این، اگر توسل مکرر به اسلحه برای مدت زمانی نامعلوم لازم باشد، از مجا معلوم که قدرت برای هیمشه فقط دست یکی از طرفین بماند؟»

هدف کتاب حاضر این بوده است که به خواننده، تصویری از طرح کلی جدال عرب و اسرائیل ارائه دهد. تحقیق حاضر در اصل تاریخی است با چند اظهار نظر اساسی اجتماعی که جسته گریخته در کتاب گنجانده شده است. برخی از اظهار نظرهای حاضر در کتاب ممکن است سبب شگفتی بشود؛ به دلیل اینکه آنها در خلاف جهت عقاید عامه است. مع هذا این قبیل اظهار نظرها در هر مورد به دقت مستند شده است و نویسنده در آثار دیگرش که برخلاف تحقیق حاضر، احتیاج به بسیج کامل قورخانه آکادمیک دارد، دلایل مختلف را ارائه داده و منابع آنها را نیز درج کرده است. البته این بدان معنی نیست که دلایل ارائه شده در این کتاب را هرگز نباید رد کرد.

در جمع‌آوری و ارزشیابی حقایق من نیز ممکن است مثل همه اشتباه کنم. فقط می‌خواهم آنهایی که قصد دارند با عقاید من مخالفت کنند، انتقادهای خود را بیشتر از من مستند بر عقاید انکار ناپذیر بکنند؛ چراکه ممکن است این عقاید عقاید رایج در محیط یا در کشور آنها باشد. آنها نیز باید حقایق ثابت شده که مستند به اسناد جدی باشد، ارائه دهند.

کتاب «عرب و اسرائیل» نوشته ماکسیم رودنسون با ترجمه رضا براهنی در ۳۶۸ صفحه و قیمت ۵۹۰ هزار تومان از سوی شرکت سهامی انتشارات خوارزمی به چاپ سوم رسید.